🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره اساطیری (پیشدادیان)

پادشاهی نوذر

❖
51 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۶ - روز سوم نبرد، محاصرهٔ دهستان، کشته شدن شاپور و بارمان و عقب‌نشینی قارن به پارس
پس از دو روز آسایش، چون خورشید جهان‌آرا در روز سوم بردمید، سپاهیان ایران و توران بار دیگر در برابر هم صف آراستند. نوذر را چاره‌ای جز جنگ نمانده بود، چرا که افراسیab چون دریایی خروشان و خشمگین پیش می‌آمد. خروش از پرده‌سرای افراسیاب برآمد و بانگ کوس و درای هندی در دشت پیچید. شاه نوذر و گردانش نیز کلاه‌خودهای آهنین بر سر نهادند و مهیای پیکار شدند. در لشکرگاه افراسیاب نیز کس نخفت و همه شب به آراستن تیغ و ژوپین گذشت. زمین از کوه تا کوه پوشیده ز زره‌پوشان شد و دشت چون دریایی از پولاد به موج درآمد.

قارن پهلوان قلب سپاه را سامان داد تا تکیه‌گاه نوذرشاه باشد، گرامیِ تلیمان بر جناح چپ ایستاد و شاپورِ نستوه بر دست راست جای گرفت. با فرورفتن سایه نیزه‌ها، بخت از ایرانیان برگشت و تیرگی بر روزگار نوذر سایه افکند. تورانیان حمله آوردند و جناح راست سپاه ایران، آنجا که شاپور پایداری می‌کرد، فروپاشید. شاپور دلاورانه رزمید تا به خاک افتاد و با مرگ او، بخت از پهلوانان ایران برگشت.

ایرانیانِ شکست‌خورده رو به سوی دژ دهستان نهادند و افراسیاب آنان را در آن حصار تنگ در میان گرفت. در این میان، افراسیابِ حیله‌گر، سالاری نامدار از نژاد ویسه به نام کروخان را فراخواند و سپاهی گران به همراهش روانهٔ پارس ساخت تا بر حرم‌سرا و گنجینه‌های نوذر دست یابند.

چون خبرِ حرکت کروخان به قارن رزم‌زن رسید، خون در رگ‌هایش به جوش آمد. خشمگین نزد نوذر آمد و گفت: «افراسیابِ نامرد سپاهی را شبانه به پارس فرستاده تا پوشیده‌رویان و شبستان ما را به اسیری برد. من نباید در این دژ بنشینم تا ننگ بر نام ما نشیند؛ باید بر پیِ این سپاه بتازم و راه بر آنان ببندم!» نوذر او را پند داد و گفت: «چون تو لشکرآرایی برای سپاه نیست؛ گستهم و طوس از پیش برای پاسداری از بنه و شبستان رفته‌اند.» اما پهلوانان ایران—شیدوش، کشواد و قارن—هم‌داستان شدند که نباید در این حصار خفت و چشم بر اسارت زنان و شبستان بست.

چون نیمه‌ای از شب بپیمود، قارن و گردانش پنهانی از دژ دهستان بیرون زدند. بر درِ دژ، بارمانِ تورانی با پیلان و سپاهش راه بر آنان بسته بود؛ همان بارمان که قباد برادر قارن را کشته بود. قارن چون شیر ژیان بر بارمان تاخت و به یک ضربتِ نیزه، پیوندِ حیات او را بگسست. سپاه بارمان از هم پاشید و قارنِ کینه‌خواه، پیروزمندانه راه پارس را در پیش گرفت.
#1
ازان پس بیاسود لشکر دو روز
✦
سه دیگر چو بفروخت گیتی فروز
#2
نبد شاه را روزگار نبرد
✦
به بیچارگی جنگ بایست کرد
#3
ابا لشکر نوذر افراسیاب
✦
چو دریای جوشان بد و رود آب
#4
خروشیدن آمد ز پرده‌سرای
✦
ابا نالهٔ کوس و هندی درای
#5
تبیره برآمد ز درگاه شاه
✦
نهادند بر سر ز آهن کلاه
#6
به پرده‌سرای رد افراسیاب
✦
کسی را سر اندر نیامد به خواب
#7
همه شب همی لشکر آراستند
✦
همی تیغ و ژوپین بپیراستند
#8
زمین کوه تا کوه جوشن‌وران
✦
برفتند با گرزهای گران
#9
نبد کوه پیدا ز ریگ و ز شخ
✦
ز دریا به دریا کشیدند نخ
#10
بیاراست قارن به قلب اندرون
✦
که با شاه باشد سپه را ستون
#11
چپ شاه گرد تلیمان بخاست
✦
چو شاپور نستوه بر دست راست
#12
ز شبگیر تا خور ز گردون بگشت
✦
نبد کوه پیدا نه دریا نه دشت
#13
دل تیغ گفتی ببالد همی
✦
زمین زیر اسپان بنالد همی
#14
چو شد نیزه‌ها بر زمین سایه‌دار
✦
شکست اندر آمد سوی مایه‌دار
#15
چو آمد به بخت اندرون تیرگی
✦
گرفتند ترکان برو چیرگی
#16
بران سو که شاپور نستوه بود
✦
پراگنده شد هرک انبوه بود
#17
همی بود شاپور تا کشته شد
✦
سر بخت ایرانیان گشته شد
#18
از انبوه ترکان پرخاشجوی
✦
به سوی دهستان نهادند روی
#19
شب و روز بد بر گذرهاش جنگ
✦
برآمد برین نیز چندی درنگ
#20
چو نوذر فرو هشت پی در حصار
✦
برو بسته شد راه جنگ سوار
#21
سواران بیاراست افراسیاب
✦
گرفتش ز جنگ درنگی شتاب
#22
یکی نامور ترک را کرد یاد
✦
سپهبد کروخان ویسه نژاد
#23
سوی پارس فرمود تا برکشید
✦
به راه بیابان سر اندر کشید
#24
کزان سو بد ایرانیان را بنه
✦
بجوید بنه مردم بدتنه
#25
چو قارن شنود آنکه افراسیاب
✦
گسی کرد لشکر به هنگام خواب
#26
شد از رشک جوشان و دل کرد تنگ
✦
بر نوذر آمد بسان پلنگ
#27
که توران شه آن ناجوانمرد مرد
✦
نگه کن که با شاه ایران چه کرد
#28
سوی روی پوشیدگان سپاه
✦
سپاهی فرستاد بی مر به راه
#29
شبستان ماگر به دست آورد
✦
برین نامداران شکست آورد
#30
به ننگ اندرون سر شود ناپدید
✦
به دنب کروخان بباید کشید
#31
ترا خوردنی هست و آب روان
✦
سپاهی به مهر تو دارد روان
#32
همی باش و دل را مکن هیچ بد
✦
که از شهریاران دلیری سزد
#33
کنون من شوم بر پی این سپاه
✦
بگیرم بریشان ز هر گونه راه
#34
بدو گفت نوذر که این رای نیست
✦
سپه را چو تو لشکرآرای نیست
#35
ز بهر بنه رفت گستهم و طوس
✦
بدانگه که برخاست آوای کوس
#36
بدین زودی اندر شبستان رسد
✦
کند ساز ایشان چنان چون سزد
#37
نشستند بر خوان و می خواستند
✦
زمانی دل از غم بپیراستند
#38
پس آنگه سوی خان قارن شدند
✦
همه دیده چون ابر بهمن شدند
#39
سخن را فگندند هر گونه بن
✦
بران برنهادند یکسر سخن
#40
که ما را سوی پارس باید کشید
✦
نباید برین جایگاه آرمید
#41
چو پوشیده رویان ایران سپاه
✦
اسیران شوند از بد کینه‌خواه
#42
که گیرد بدین دشت نیزه به دست
✦
کرا باشد آرام و جای نشست
#43
چو شیدوش و کشواد و قارن بهم
✦
زدند اندرین رای بر بیش و کم
#44
چو نیمی گذشت از شب دیریاز
✦
دلیران به رفتن گرفتند ساز
#45
بدین روی دژدار بد گژدهم
✦
دلیران بیدار با او بهم
#46
وزان روی دژ بارمان و سپاه
✦
ابا کوس و پیلان نشسته به راه
#47
کزو قارن رزم‌زن خسته بود
✦
به خون برادر کمربسته بود
#48
برآویخت چون شیر با بارمان
✦
سوی چاره جستن ندادش زمان
#49
یکی نیزه زد بر کمربند اوی
✦
که بگسست بنیاد و پیوند اوی
#50
سپه سر به سر دل شکسته شدند
✦
همه یک ز دیگر گسسته شدند
#51
سپهبد سوی پارس بنهاد روی
✦
ابا نامور لشکر جنگ‌جوی

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: