🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی یزدگرد

❖
37 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۵ - آگهی بیژن از تخت‌ستانی ماهوی، روایت قتل نهانی یزدگرد و صف‌آرایی سپاه در پیکند
چون خبر دست یافتن ماهوی سوری بر تخت پادشاهی به بیژن، شهریار چاچ، رسید، دل او از آتش شگفت و خشم برافروخته شد. ماهوی مهر و نشان پادشاهی را به گرد‌تاگرد جهان فرستاده بود تا سران اقلیم را فرمانبردار خویش سازد و اینک با لشکری کینه‌توز و آماده‌ی نبرد به سوی رود خروشان جیحون روی نهاده بود. بیژن از کم‌وکاست آن رویداد پرسید و خواست بداند کدامین دست ناپارسا تاجداری را به آن خائن داده است. برسام، پهلوان چاچی، پیش آمد و بازگفت که چگونه پس از آوردن سواران جنگاور از چاچ و فراچنگ آوردن بنه و غنایم مرو، یزدگرد شاه تنها و بی‌یاور ماند. برسام یادآور شد که ماهوی وعده داده بود تخت زرین، گوهرها و تاج یزدگرد را به چاچ بفرستد، اما پس از سه روز نبرد در مرو و گریختن و تسلیم گنجینه‌ها، چون آن مرد فرومایه از مال جهان انباشته شد، پیمان شکست و لشکر را دو ماه نادیده انگاشت؛ آن‌گاه سرور خویش را در نهان به قتل رساند—پادشاهی والامقام که در پهنه رزم هیچ سوار ترکی در برابر ضربت گرز گرانش توان ایستادگی نداشت.

برسام بیژن را هشدار داد که سپاه ماهوی نزدیک می‌شود و نباید در برابر چنین بدخواه جفاپیشه‌ای آسوده نشست. بیژن با شنیدن این غدر بزرگ، لشکری گران از سواران جنگاور ترک از قجقارباشی گرد آورد و شتابان تا بخارا تاخت و پهنه‌ی دشت نخشب را از گردونه‌ها و سواران خویش بپوشانید. او یاران را گفت که شتاب نکنند تا ماهوی از آب بگذرد، مگر بتوانند کین خون یزدگرد را از او بازستانند. آن‌گاه بیژن با دلی پردرد پرسید که آیا از دودمان یزدگرد برادر، پسر یا دختری بر جای مانده تا او را بر اریکه شاهی نشانند؟ برسام پاسخی تلخ داد که روزگارِ آن دودمان به سر آمده و اکنون تازیان بر شهرها دست یافته‌اند و نه شاهی مانده و نه یزدان‌پرستی.

بیژن از سرنوشت تیرگون جهان دست اندوه بر سر نهاد، اما با رسیدن خبر دیده‌بانان مبنی بر صف‌آرایی سپاه ماهوی در پیکند و عبورشان با کشتی از رودخانه که گرد و غبارش خورشید را می‌پوشاند، بیژن در پیشاپیش لشکر خویش به رزمگاه درآمد. چون ماهوی سوری انبوه سپاه چاچ، کلاه‌خودهای درخشان، سپرهای زرین و تبرزین‌های بران آنان را دید، هوش از سرش پرید و جان در تنش لرزید؛ با این حال، با دلی اندوهگین و بیمناک صفوف سپاه خویش را آراست، در حالی که از غرش تجهیزات نبرد، هوا نیلگون شد و زمین در زیر سم اسبان ناپدید گشت.
#1
چنین تا به بیژن رسید آگهی
✦
که ماهوی بگرفت تخت مهی
#2
بهر سو فرستاد مهر و نگین
✦
همی رام گردد برو بر زمین
#3
کنون سوی جیحون نهادست روی
✦
به پرخاش با لشکری جنگجوی
#4
بپرسید بیژن که تاجش که داد
✦
برو کرد گوینده آن کار یاد
#5
بدو گفت برسام کای شهریار
✦
چو من بردم از چاچ چندان سوار
#6
بیاوردم از مرو چندان بنه
✦
بشد یزدگرد از میان یک تنه
#7
تو را گفته بُد تخت زرین اوی
✦
همان یارهٔ گوهرآگین اوی
#8
همان گنج و تاجش فرستم به چاج
✦
تو را باید اندر جهان تخت عاج
#9
به مرو اندرون رزم کردم سه روز
✦
چهارم چو بفروخت گیتی‌فروز
#10
شدم تنگدل رزم کردم درشت
✦
جفاپیشه ماهوی بنمود پشت
#11
چو ماهوی گنج خداوند خویش
✦
بیاورد بی‌رنج و بنهاد پیش
#12
چو آگنده شد مرد بی‌تن به چیز
✦
مرا خود تو گفتی ندیدست نیز
#13
به مرو اندرون بود لشکر دو ماه
✦
به خوبی نکرد ایچ بر ما نگاه
#14
بکشت او خداوند را در نهان
✦
چنان پادشاهی بزرگ جهان
#15
سواری که گفتی میان سپاه
✦
همی‌برگذارد سر از چرخ ماه
#16
ز ترکان کسی پیش گرزش نرفت
✦
همی زو دل نامداران بکفت
#17
چو او کشته شد پادشاهی گرفت
✦
بدین گونه ناپارسایی گرفت
#18
طلایه همی‌گوید آمد سپاه
✦
نباید که بر ما بگیرند راه
#19
چو بدخواه جنگی به بالین رسید
✦
نباید تو را با سپاه آرمید
#20
چنین گل به پالیز شاهان مباد
✦
چو باشد نیاید ز پالیز یاد
#21
چو بشنید بیژن سپه گرد کرد
✦
ز ترکان سواران روز نبرد
#22
ز قجقار باشی بیامد دمان
✦
نجست ایچ‌گونه بره بر زمان
#23
چو نزدیک شهر بخارا رسید
✦
همه دشت نخشب سپه گسترید
#24
به یاران چنین گفت که اکنون شتاب
✦
مدارید تا او بدین روی آب
#25
به پیکار ما پیش آرد سپاه
✦
مگر باز خواهیم زو کین شاه
#26
ازان پس بپرسید کز نامدار
✦
که ماند ایچ فرزند کاید به کار
#27
جهاندارشه را برادر بُدَست
✦
پسر گر نبود ایچ دختر بُدَست
#28
که او را بیاریم و یاری دهیم
✦
به ماهوی بر کامگاری دهیم
#29
بدو گفت برسام کای شهریار
✦
سرآمد برین تخمه بر روزگار
#30
بران شهرها تازیان راست دست
✦
که نه شاه ماند نه یزدان‌پرست
#31
چو بشنید بیژن سپه برگرفت
✦
ز کار جهان دست بر سر گرفت
#32
طلایه بیامد که آمد سپاه
✦
به پیکند سازد همی رزمگاه
#33
سپاهی بکشتی برآمد ز آب
✦
که از گرد پیدا نبود آفتاب
#34
سپهدار بیژن به پیش سپاه
✦
بیامد که سازد همی رزمگاه
#35
چو ماهوی سوری سپه را بدید
✦
تو گفتی که جانش ز تن برپرید
#36
ز بس جوشن و خود و زرین سپر
✦
ز بس نیزه و گرز و چاچی‌تبر
#37
غمی شد برابر صفی برکشید
✦
هوا نیلگون شد زمین ناپدید

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: