#1
یکی نامه بنوشت دیگر بطوس
✦
پر از خون دل و روی چون سندروس
“He penned another letter unto Tus, his heart brimming with life's blood, his countenance pale as sandarac.”
#2
نخست آفرین کرد بر دادگر:
✦
«کزو دید نیرو و بخت و هنر؛
“First, he offered praise unto the Just Creator, from Whom comes all strength, fortune, and high accomplishment.”
#3
خداوند پیروزی و فرهی،
✦
خداوند دیهیم شاهنشهی
“The Sovereign of victory and royal glory, the Master of the imperial crown and supreme throne.”
#4
پی پشه تا پر و چنگ عقاب
✦
به خشکی چو پیل و نهنگ اندر آب
“Who fashions the mosquito’s wing and the eagle’s talon, the elephant upon dry land and the leviathan in the deep.”
#5
ز پیمان و فرمان او نگذرد
✦
دم خویش بی رای او نشمرد»
“Naught strays from His covenant and command; no soul breathes but through His sovereign will.”
#6
ز شاه جهان یزدگرد بزرگ
✦
پدر نامور شهریار سترگ
“From the King of the World, the great Yazdegerd—son of illustrious ancestors, a mighty monarch—”
#7
سپهدار یزدان پیروزگر
✦
نگهبان جنبده و بوم و بر
“The victorious commander under God, the guardian of all living beings and every realm.”
#8
ز تخم بزرگان یزدان‌شناس
✦
که از تاج دارند از اختر سپاس
“Of the lineage of God-fearing nobles who render thanks to the stars for their imperial crown;”
#9
کزیشان شد آباد روی زمین
✦
فروزندهٔ تاج و تخت و نگین
“Through whom the face of the earth blossomed, the illuminators of crown, throne, and signet ring.”
#10
سوی مرزبانان با گنج و گاه
✦
که با فر و برزند و با داد و راه
“Unto the marchlords of wealth and high station, endowed with glory, majesty, justice, and righteousness;”
#11
شمیران و رویین‌دژ و رابه‌کوه
✦
کلات از دگر دست و دیگر گروه
“To Shamiran, Ruyin-Dezh, and Rabeh-Kuh, to Kalat on the other hand, and to all the noble hosts.”
#12
نگهبان ما باد پروردگار
✦
شما بی‌گزند از بد روزگار
“May the Creator ever be our protector, and may you abide unscathed by the malice of fate.”
#13
مبادا گزند سپهر بلند
✦
مه پیکار آهرمن پرگزند
“May no harm reach you from the high heavens, nor from the devastating strife of pernicious Ahriman.”
#14
همانا شنیدند گردنکشان
✦
خنیده شد اندر جهان این نشان
“Surely the proud chieftains have heard, and this tidings hath echoed throughout the world,”
#15
که بر کارزاری و مرد نژاد
✦
دل ما پر‌آزرم و مهرست و داد
“That toward men of battle and noble lineage, our heart is ever filled with compassionate love and justice.”
#16
به ویژه نژاد شما را که رنج
✦
فزونست نزدیک شاهان ز گنج
“Especially toward your lineage, whose toil for the realm is prized higher by kings than any treasure.”
#17
چو بهرام چوبینه آمد پدید
✦
ز فرمان دیهیم ما سرکشید
“When Bahram Chubin arose in rebellion and withdrew his allegiance from our imperial crown,”
#18
شما را دل از شهرهای فراخ
✦
بپیچید وز باغ و میدان و کاخ
“Your hearts turned away from spacious cities, from gardens, riding fields, and lofty palaces;”
#19
برین باستان راغ و کوه بلند
✦
کده ساختید از نهیب گزند
“And upon these ancient meadows and high peaks, ye fashioned strongholds out of dread of harm.”
#20
گر ایدون که نیرو دهد کردگار
✦
به کام دل ما شود روزگار
“If now the Creator granteth strength, and fortune turneth according to our heart's desire,”
#21
ز پاداش نیکی فزایش کنیم
✦
برین پیش‌دستی نیایش کنیم
“We shall multiply the rewards for your virtue, offering praise for your swift loyalty.”
#22
همانا که آمد شما را خبر
✦
که ما را چه آمد ز اختر به سر
“Yet surely news hath reached you of what fate hath wrought upon our head from the stars;”
#23
ازین مارخوار اهرمن چهرگان
✦
ز دانایی و شرم بی‌بهرگان
“From these lizard-eating, demonic-visaged invaders, devoid of wisdom, honor, and shame;”
#24
نه گنج و نه نام و نه تخت و نژاد
✦
همی‌داد خواهند گیتی بباد
“Who possess neither treasure nor renown, neither throne nor lineage, yet seek to blow the world to the winds.”
#25
بسی گنج و گوهر پراگنده شد
✦
بسی سر به خاک اندر آگنده شد
“Much treasure and jewels have been scattered, and many noble heads buried in the dust.”
#26
چنین گشت پرگار چرخ بلند
✦
که آید بدین پادشاهی گزند
“Thus hath the compass of the high sky turned, that calamity should strike this empire.”
#27
ازین زاغ‌ساران بی‌آب و رنگ
✦
نه هوش و نه دانش نه نام و نه ننگ
“From these wretched, crow-like hordes, lacking intelligence, knowledge, name, or shame.”
#28
که نوشین‌روان دیده بود این به خواب
✦
کزین تخت بپراگند رنگ و آب
“For Noshinravan had seen this in a vision: that from this throne, splendor and grace would be scattered.”
#29
چنان دید کز تازیان صدهزار
✦
هیونان مست و گسسته مهار
“He saw a hundred thousand Arabs upon wild, unbridled dromedaries,”
#30
گذر یافتندی به اروند‌رود
✦
نماندی برین بوم بر تار و پود
“Finding passage across the Arvand River, leaving not a warp or woof remaining in this land.”
#31
به ایران و بابل نه کشت و درود
✦
به چرخ زحل برشدی تیره‌دود
“Neither crops nor harvest left in Iran or Babylon, while dark smoke ascended to the sphere of Saturn.”
#32
هم آتش بمُردی به آتشکده
✦
شدی تیره نوروز و جشن سده
“The sacred fires in the fire-temples died out, and the brightness of Nowruz and the Sadeh Feast turned dark.”
#33
از ایوان شاه جهان کنگره
✦
فتادی به میدان او یکسره
“The battlements of the World-King’s palace collapsed all at once into his courtyard.”
#34
کنون خواب را پاسخ آمد پدید
✦
ز ما بخت گردن بخواهد کشید
“Now the interpretation of that dream hath come to pass; fortune turns her neck away from us.”
#35
شود خوار هر کس که هست ارجمند
✦
فرومایه را بخت گردد بلند
“Whoever was cherished shall be brought low, and the fortune of the base-born shall rise high.”
#36
پراگنده گردد بدی در جهان
✦
گزند آشکارا و خوبی نهان
“Evil shall spread abroad in the world; harm will be manifest, and goodness concealed.”
#37
بهَر کشوری در ستمگاره‌ای
✦
پدید آید و زشت پتیاره‌ای
“In every realm a tyrant shall arise, and monstrous evil make its foul appearance.”
#38
نشان شب تیره آمد پدید
✦
همی روشنایی بخواهد پرید
“The signs of dark night have appeared; the radiant light is about to take flight.”
#39
کنون ما به دستوری رهنمای
✦
همه پهلوانان پاکیزه‌رای
“Now, by the guidance of prudent counselors and all our pure-minded heroes,”
#40
به سوی خراسان نهادیم روی
✦
برِ مرزبانان دیهیم‌جوی
“We have set our face toward Khorasan, unto the crown-seeking marchlords of the frontier.”
#41
ببینیم تا گردش روزگار
✦
چه گوید بدین رای نا‌استوار
“To see what the turning of time will declare against this unstable design.”
#42
پس اکنون ز بهر کنارنگ طوس
✦
بدین سو کشیدیم پیلان و کوس
“Wherefore, for the sake of the Kanarang of Tus, we have drawn our elephants and war-drums hither.”
#43
فرخ‌زاد با ما ز یک پوستست
✦
به پیوستگی نیز هم دوستست
“Farrukhzad is of one skin with us, bound moreover in close kinship and affection.”
#44
بالتونیه‌ست او کنون رزمجوی
✦
سوی جنگ دشمن نهادست روی
“Though he is now Al-Tuni, eager for battle, turning his face toward fighting the foe;”
#45
کنون کشمگان پور آن رزمخواه
✦
بر ما بیامد بدین بارگاه
“Now Kashmagan, the son of that war-seeking hero, hath come before us in this court.”
#46
بگفت آنچ آمد ز شایستگی
✦
هم از بندگی هم ز بایستگی
“He spoke of all that was fitting and proper, both regarding loyal service and necessary duties.”
#47
شیندیم زین مرزها هرچ گفت
✦
بلندی و پستی و غار و نهفت
“We listened to all that he recounted of these lands—the heights, the lowlands, the caves, and hidden strongholds.”
#48
دژ گنبدین کوه تا خرمنه
✦
دگر لاژوردین ز بهر بنه
“From the fortress of Gonbadinguh to Kharmaneh, and the Lajuvardin citadel for storing baggage and supplies.”
#49
ز هر گونه بنمود آن دل گسل
✦
ز خوبی نمود آنچ بودش به دل
“That sorrowful messenger revealed every detail, demonstrating in goodness all that lay within his heart.”
#50
وزین جایگه شد بهَر جای کس
✦
پژوهنده شد کارها پیش و پس
“From this place emissaries departed to every quarter, and matters past and future were thoroughly examined.”
#51
چنین لشکری گشن ما را که هست
✦
برین تنگ‌دژها نشاید نشست
“"With such a vast army as we command, it is not fitting to remain confined in these narrow strongholds."”
#52
نشستیم و گفتنیم با رای‌زن
✦
همه پهلوانان شدند انجمن
“We sat and took counsel with our advisors, and all the heroes assembled together in council.”
#53
ز هر گونه گفتیم و انداختیم
✦
سرانجام یکسر برین ساختیم
“We discussed and weighed every option in detail, until at last we resolved upon this single course:”
#54
که از تاج و ز تخت و مهر و نگین
✦
همان جامهٔ روم و کشمیر و چین
“That of the crowns, thrones, royal seals, and signet rings, as well as the fine garments of Rome, Kashmir, and China,”
#55
ز پرمایه چیزی که آمد بدست
✦
ز روم و ز طایف همه هرچ هست
“And every precious treasure that has been collected, whether from Rome or from Ta'if, all that exists,”
#56
همان هرچه از ما پراگند نیست
✦
گر از پوشش است ار ز افگندنیست
“Likewise, whatever of our possessions remains unscattered, whether clothing or rich carpets and floorings,”
#57
ز زرینه و جامهٔ نابرید
✦
ز چیزی که آن را نشاید کشید
“Of golden vessels, uncut fabrics, and priceless treasures whose worth cannot be weighed,”
#58
هم از خوردنیها ز هر گونه ساز
✦
که ما را بیاید برو بر نیاز
“As well as provisions and foodstuffs of every sort that we might ever stand in need of,”
#59
ز گاوان گردون‌کشان چل‌هزار
✦
که رنج آورد تا که آید به کار
“Forty thousand cart-pulling oxen shall be brought, enduring heavy labor to serve in times of need.”
#60
به خروار زان پس ده و دو هزار
✦
به خوشه درون گندم آرد ببار
“Following which, twelve thousand kharvars of wheat still in the ear shall be gathered for grain.”
#61
همان ارزن و پسته و ناردان
✦
بیارد یکی موبدی کاردان
“Likewise millet, pistachios, and pomegranate seeds shall be brought by an experienced and expert Mobad.”
#62
شتروار زین هر یکی ده‌هزار
✦
هیونان بختی بیارند بار
“Ten thousand camel-loads of each of these shall the noble Bactrian camels carry as their burden.”
#63
همان گاو گردون هزار از نمک
✦
بیارند تا بر چه گردد فلک
“Likewise, a thousand ox-carts of salt shall be brought, to await whatever fate the heavens may decree.”
#64
ز خرما هزار و ز شکر هزار
✦
بود سخته و راست‌کرده شمار
“A thousand loads of dates and a thousand of sugar, weighed with precision and accurately tallied.”
#65
ده و دو هزار انگبین کندره
✦
بدژها کشند آن همه یکسره
“Twelve thousand jars of honey shall be hauled and secured in the fortresses entirely.”
#66
نمک خورده سر پوست چون چل‌هزار
✦
بیارند آن را که آید به کار
“Forty thousand salted and preserved hides shall be brought to serve wherever required.”
#67
شتروار سیصد ز زربفت شاه
✦
بیارند بر بارها تا دو ماه
“Three hundred camel-loads of the King's golden brocade shall be transported within two months.”
#68
بیاید یکی موبدی با گروه
✦
ز گاه شمیران و از رابه‌کوه
“A Mobad shall come with a company of men from the region of Shamiran and the heights of Rabeh-Kuh,”
#69
به دیدار پیران و فرهنگیان
✦
بزرگان که‌اَند از کنارنگیان
“To meet with the elders, men of culture, and the noble Kanarangian chieftains.”
#70
به دو روز نامه به دژها نهند
✦
یکی نامه گنجور ما را دهند
“Within two days they shall deposit written inventories in the fortresses and deliver one copy to our treasurer.”
#71
دگر خود بدارند با خویشتن
✦
بزرگان که باشند زان انجمن
“Another copy shall be retained by the noblemen who comprise that assembly.”
#72
همانا بران راغ و کوه بلند
✦
ز ترک و ز تازی نیاید گزند
“Truly, upon those high meadows and lofty mountains, no harm shall come from the Turks or the Arabs.”
#73
شما را بدین روزگار سترگ
✦
یکی دست باشد بر ما بزرگ
“In these formidable times, you shall hold a great position of honor and favor with us.”
#74
هنرمند گوینده دستور ما
✦
بفرماید اکنون به گنجور ما
“Our accomplished and eloquent vizier shall now command our treasurer,”
#75
که هر کس این را ندارد به رنج
✦
فرستد ورا پارسی جامه پنج
“That to anyone who performs this service without grievance, five Persian garments be sent as reward.”
#76
یکی خوب سربند پیکر به زر
✦
بیابند فرجام زین کار بر
“And a fine gold-patterned head-dress shall they receive as the final reward for this task.”
#77
بدین روزگار تباه و دژم
✦
بیابد ز گنجور ما چل درم
“In these ruined and dismal times, each shall also receive forty dirhams from our treasurer.”
#78
به سنگ کسی کو بود زیردست
✦
یکی زین درمها گر آید بدست
“For a subordinate person of humble status, if even one of these dirhams comes into his hands,”
#79
از آن شست بر سر شش و چاردانگ
✦
بیارد نبشته بخواند به بانگ
“He shall bring sixty-six dirhams and four dangs recorded on parchment and read them aloud.”
#80
بیک روی بر نام یزدان پاک
✦
کزویَست امید و زو ترس و باک
“On one side inscribed with the name of pure God, from Whom alone springs all hope, reverence, and awe.”
#81
دگر پیکرش افسر و چهر ما
✦
زمین بارور گشته از مهر ما
“Another aspect of its form is our crown and countenance, through whose loving grace the earth grew fertile and bountiful.”
#82
به نوروز و مهر آن هم آراستست
✦
دو جشن بزرگست و با خواستست
“It is adorned as well with the feasts of Nowruz and Mehr—two glorious celebrations beloved and full of splendor.”
#83
درود جهان بر کم‌آزار‌مرد
✦
کسی کو ز دیهیم ما یاد کرد
“May the world's blessings rest upon the gentle man of peace, he who holds in reverent memory our imperial crown.”
#84
بلند اختری نامجویی سوار
✦
بیامد به کف نامهٔ شهریار
“A warrior of noble fortune and famed renown arrived, bearing in his hand the sovereign’s solemn missive.”