#1
فرخ‌زاد هرمزد با آب چشم
✦
به اروندرود اندر آمد بخشم
“Farrokhzad, son of Hormozd, crossed the Arvand River in a rage, tears streaming from his eyes.”
#2
به کرخ اندر آمد یکی حمله برد
✦
که از نیزه‌داران نماند ایچ گُرد
“He launched a fierce charge into Karkh, leaving not a single warrior among the enemy spearmen standing.”
#3
هم آنگه ز بغداد بیرون شدند
✦
سوی رزم جستن به هامون شدند
“At that very moment, they marched out from Baghdad into the open plain to seek battle.”
#4
چو برخاست گرد نبرد از میان
✦
شکست اندر آمد به ایرانیان
“When the dust of battle rose high, defeat befell the Iranian host.”
#5
فرخ‌زاد برگشت و شد نزد شاه
✦
پر از گرد با آلت رزمگاه
“Farrokhzad turned back and came before the King, covered in dust and clad in battle gear.”
#6
فرود آمد از باره بردش نماز
✦
دو دیده پر از خون و دل پرگداز
“He dismounted his warhorse and paid homage, his eyes filled with blood and his heart melting with sorrow.”
#7
بدو گفت چندین چه مولی همی
✦
که گاه کیی را بشولی همی
“He said to him: 'Why do you delay so much, allowing the Kayanid royal realm to fall into ruin?”
#8
ز تخم کیان کس جز از تو نماند
✦
که با تاج بر تخت شاید نشاند
“No one remains of the Kayanid seed except you who is fit to sit upon the crown and throne.”
#9
توی یک تن و دشمنان صد هزار
✦
میان جهان چون کنی کارزار
“You are but a single man, and the enemies are a hundred thousand; how can you wage war in the midst of the world alone?”
#10
برو تا سوی بیشهٔ ناروَن
✦
جهانی شود بر تو بر انجمن
“Depart toward the forest of Narvan, where the whole world will gather around you in assembly.”
#11
وزان جایگاه چون فریدون برو
✦
جوانی یکی کار برساز نو
“And from that place, advance like King Fereydun, making a youthful, fresh start to your cause.'”
#12
فرخ‌زاد گفت و جهانبان شنید
✦
یکی دیگر اندیشه آمد پدید
“Farrokhzad spoke, and the ruler of the world listened, but another thought formed in his mind.”
#13
دگر روز برگاه بنشست شاه
✦
به سر برنهاد آن کیانی کلاه
“The next day, the King sat upon the throne and placed the royal Kayanid crown upon his head.”
#14
یکی انجمن کرد با بخردان
✦
بزرگان و بیداردل موبدان
“He gathered an assembly of wise men, nobles, and vigilant mobads.”
#15
چه بینید گفت اندرین داستان
✦
چه دارید یاد از گه باستان
“He said: 'What do you see in this matter? What do you recall from ancient lore?”
#16
فرخ‌زاد گوید که با انجمن
✦
گذر کن سوی بیشهٔ ناروَن
“Farrokhzad advises that I should go with an assembly toward the forest of Narvan,”
#17
به آمل پرستندگان تواَند
✦
به ساری همه بندگان تواَند
“For in Amol they are your worshippers, and in Sari they are all your loyal servants.”
#18
چو لشکر فراوان شود بازگرد
✦
به مردم توان ساخت ننگ و نبرد
“When the army grows vast, turn back; with men, battle and honor can be forged.'”
#19
شما را پسند آید این گفت‌وگوی
✦
به آواز گفتند کاین نیست روی
“Do you approve of this discourse?' They answered with one voice: 'This is not the proper path!'”
#20
شهنشاه گفت این سخن درخورَست
✦
مرا در دل اندیشهٔ دیگرَست
“The King of kings said: 'This talk is reasonable, yet a different thought rests in my heart.”
#21
بزرگان ایران و چندین سپاه
✦
بر و بوم آباد و تخت و کلاه
“Here are the nobles of Iran and so vast an army, prosperous lands, the crown, and the throne.”
#22
سرِ خویش گیرم بمانم بجای
✦
بزرگی نباشد نه مردی و رای
“If I flee to save my own head and abandon all, it would be neither grandeur, manhood, nor wisdom.”
#23
مرا جنگ دشمن به آید ز ننگ
✦
یکی داستان زد برین بر پلنگ
“Fighting the enemy is better to me than shame; a proverb was once struck about this concerning the leopard,”
#24
که خیره به بدخواه منمای پشت
✦
چو پیش آیدت روزگاری درشت
“That one should not foolishly turn one's back to the adversary when a harsh fortune confronts you.”
#25
چنان هم که کهتر به فرمان شاه
✦
بد و نیک باید که دارد نگاه
“Just as a subject must obey the King's command, upholding good and bad,”
#26
جهاندار باید که او را به رنج
✦
نماند بجای و شود سوی گنج
“So too must the monarch, in times of hardship, leave his place and move toward his treasury.'”
#27
بزرگان برو خواندند آفرین
✦
که اینست آیین شاهان دین
“The grandees showered praises upon him, saying: 'This is the true custom of righteous kings!”
#28
نگه کن کنون تا چه فرمان دهی
✦
چه خواهی و با ما چه پیمان نهی
“Consider now what command you give, what you desire, and what covenant you make with us.'”
#29
مهان را چنین پاسخ آورد شاه
✦
کز اندیشه گردد دل من تباه
“The King answered the nobles: 'My heart grows ruined with grief and contemplation.”
#30
همانا که سوی خراسان شویم
✦
ز پیکار دشمن تن‌آسان شویم
“Indeed, we shall head toward Khorasan, so that we may find rest from the enemy's assault.”
#31
کزان سو فراوان مرا لشکرست
✦
همه پهلوانان کنداورست
“For in that direction I have a vast army, all mighty, hero-valiant champions.”
#32
بزرگان و ترکان خاقان چین
✦
بیایند و بر ما کنند آفرین
“The nobles and the Turks of the Khagan of China will come and shower praises upon us.”
#33
بران دوستی نیز بیشی کنیم
✦
که با دختِ فغفور خویشی کنیم
“We shall strengthen that friendship even further by forming a alliance with the daughter of Faghfhur.'”
#34
بِیاری بیاید سپاهی گران
✦
بزرگان و ترکان جنگاوران
“'A mighty host will arrive in aid, grandees and warlike Turks.”
#35
کنارنگِ مروست ماهوی نیز
✦
ابا لشکر و پیل و هر گونه چیز
“Also Mahoy, the Kanarang of Merv, with army, war-elephants, and every manner of wealth,”
#36
کجا پیشکار شبانان ماست
✦
برآوردهٔ دشتبانان ماست
“He who was once the overseer of our shepherds, raised by our wilderness guardians.”
#37
ورا برکشیدم که گوینده بود
✦
همان رزم را نیز جوینده بود
“I elevated him because he was articulate and sought battle as well.”
#38
چو بی‌ارز را نام دادیم و ارز
✦
کنارنگی و پیل و مردان و مرز
“When we granted worth and title to the worthless, making him Kanarang with elephants, men, and marches,”
#39
اگر چند بی‌مایه و بی‌تنست
✦
برآوردهٔ بارگاه منست
“Though he be low-born and lacking stature, he is the creature of my royal court.'”
#40
ز موبد شنیدستم این داستان
✦
که برخواند از گفتهٔ باستان
“'I have heard this story from the Mobad, who read it from the lore of the ancients,”
#41
که پرهیز از آن کن که بد کرده‌ای
✦
که او را به بیهوده آزرده‌ای
“Beware of him to whom you have done bad, whom you have vexed in vain;”
#42
بدان دار اومید کو را به مهر
✦
سر از نیستی بردی اندر سپهر
“Place your hope in him whom you raised into the sky out of love from nonexistence.'”
#43
فرخ‌زاد برهم بزد هر دودست
✦
بدو گفت کای شاه یزدان‌پرست
“Farrokhzad clapped both hands together and said: 'O God-fearing King!”
#44
به بدگوهران بر بس ایمن مشو
✦
که این را یکی داستانست نو
“Do not be overly secure regarding men of bad origin, for there is a fresh fable concerning this:”
#45
که هر چند بر گوهر افسون کنی
✦
بکوشی کزو رنگ بیرون کنی
“Though you cast spells upon a person's nature and strive to strip away its color,”
#46
چو پروردگارش چنان آفرید
✦
تو بر بند یزدان نیابی کلید
“Since the Creator fashioned them thus, you shall find no key to unlock the bonds of God's decree.”
#47
ازیشان نبرّند رنگ و نژاد
✦
تو را جز بزرگی و شاهی مباد
“From them, lineage and blood cannot be severed; may nought befall thee save greatness and sovereignty.”
#48
بدو گفت شاه ای هژبر ژیان
✦
ازین آزمایش ندارد زیان
“The King said to him, 'O fierce lion, putting this to the test shall bring no harm.'”
#49
ببود آن شب و بامداد پگاه
✦
گرانمایگان برگرفتند راه
“That night passed, and at early dawn, the noble nobles set forth upon their way.”
#50
ز بغداد راه خراسان گرفت
✦
همه رنجها بر دل آسان گرفت
“From Baghdad he took the road to Khorasan, bearing all hardships lightly in his heart.”
#51
بزرگان ایران همه پر ز درد
✦
برفتند با شاه آزادمرد
“The nobles of Iran, their hearts heavy with sorrow, rode alongside the noble King.”
#52
برو بر همی‌خواندند آفرین
✦
که بی تو مبادا زمان و زمین
“They showered blessings upon him, crying, 'May neither time nor earth endure without thee!'”
#53
خروشی برآمد ز لشکر به زار
✦
ز تیمار وز رفتن شهریار
“A mournful cry arose from the host, wept over grief and the departure of the Sovereign.”
#54
ازیشان هر آنکس که دهقان بدند
✦
وگر خویش و پیوند خاقان بدند
“Whosoever among them were landed nobles (dehqans), or kin and allies of the Khaqan,”
#55
خروشان برِ شهریار آمدند
✦
همه دیده چون جویبار آمدند
“Came weeping before the King, their eyes streaming like flowing rills.”
#56
که ما را دل از بوم و آرامگاه
✦
چگونه بوَد شاد بی روی شاه
“Saying, 'How could our hearts find joy in homeland and hearth without the sight of the King's countenance?'”
#57
همه بوم آباد و فرزند و گنج
✦
بمانیم و با تو گزینیم رنج
“'We shall abandon settled lands, children, and treasure, to choose hardship in thy company.'”
#58
زمانه نخواهیم بی تخت تو
✦
مبادا که پیچان شود بخت تو
“'We desire not life without thy throne; may thy fortune never turn away in sorrow!'”
#59
همه با تو آییم تا روزگار
✦
چه بازی کند در دم کارزار
“'We shall all go with thee, to see what game Destiny will play in the hour of battle.'”
#60
ز خاقانیان آنک بُد چرب‌گوی
✦
به خاک سیه برنهادند روی
“Among the Khaqan’s kin, he who was most eloquent laid his face upon the dark dust,”
#61
که ما بوم آباد بگذاشتیم
✦
جهان در پناه تو پنداشتیم
“Saying, 'We left our prosperous lands, deeming the world secure under thy shelter.'”
#62
کنون داغ‌دل نزد خاقان شویم
✦
ز تازی سوی مرز دهقان شویم
“'Now, with grief-stricken hearts, must we return to the Khaqan, fleeing the Arabs toward the land of the Dehqans?'”
#63
شهنشاه مژگان پر از آب کرد
✦
چنین گفت با نامداران بدرد
“The King of Kings filled his eyelashes with tears, and spake thus in sorrow to the nobles:”
#64
که یکسر به یزدان نیایش کنید
✦
ستایش ورا در فزایش کنید
“'Offer prayers unto God, every one of you, and increase your praise of Him.'”
#65
مگر باز بینم شما را یکی
✦
شود تیزی تازیان اندکی
“'Perchance I may behold you once again, should the fierceness of the Arabs wane.'”
#66
همه پاک پروردگار منید
✦
همان از پدر یادگار منید
“'You are all my nurtured companions, as well as the cherished memory of my father.'”
#67
نخواهم که آید شما را گزند
✦
مباشید با من ببد یارمند
“'I wish no harm to reach you; do not share in my misfortune.'”
#68
ببینیم تا گرد گردان سپهر
✦
ازین سو کنون بر که گردد به مهر
“'Let us wait and see upon whom the revolving sphere of Heaven shall turn its loving grace.'”
#69
شما ساز گیرید با پای او
✦
گذر نیست با گردش و رای او
“'Adapt yourselves to its pace, for there is no escape from its movement and decree.'”
#70
وزان پس به بازارگانان چین
✦
چنین گفت کاکنون به ایران‌زمین
“And thereafter to the merchants of China he said, 'Now in the land of Iran,'”
#71
مباشید یک چند کز تازیان
✦
بدین سود جستن سرآید زیان
“'Stay not for a time, lest from the Arabs this quest for profit turn to sheer loss.'”
#72
ازو بازگشتند با درد و جوش
✦
ز تیمار با ناله و با خروش
“They turned back from him with grief and anguish, weeping and lamenting in their sorrow.”
#73
فرخ‌زاد هرمزد لشکر براند
✦
ز ایران جهاندیدگان را بخواند
“Farrukhzād, son of Hormozd, led the army forth and summoned the experienced elders of Iran.”
#74
همی‌رفت با ناله و درد شاه
✦
سپهبد به پیش اندرون با سپاه
“The King moved onward with lamentation and pain, while the commander marched ahead with the host.”
#75
چو منزل به منزل بیامد برِی
✦
برآسود یک چند با رود و می
“When stage by stage he reached Rayy, he rested a while with lute and wine.”
#76
ز ری سوی گرگان بیامد چو باد
✦
همی‌بود یک چند ناشاد و شاد
“From Rayy he came like the wind unto Gorgan, spending a time betwixt sorrow and delight.”
#77
ز گرگان بیامد سوی راه بُست
✦
پرآژنگ رخسار و دل نادرست
“From Gorgan he journeyed toward the road to Bost, his brow furrowed and his heart sick with grief.”