🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی خسرو پرویز

❖
51 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۶ - پند خواهر به بهرام گرد در نکوهش تاج‌خواهی و ناسپاسی و پاسخ او به دیرشدن کار
چون خبر بازگشت بهرام چوبین از رزمگاه به گوش خواهر فرزانه‌اش رسید، دل بانوی آگاه از درد و غم لبریز شد. او که می‌دانست برادرش گام در راهی تاریک و بی‌بازگشت نهاده، افسر والای خویش را بر خاک افکند، چادر بندگی و سادگی بر سر کشید و شتابان و خروشان به نزد برادر شتافت. خواهر با دلی خسته و روانی پر حسرت، برادر جنگجوی خویش را مخاطب ساخت و گفت: «ای پهلوان نامجو، تو را چه شده است که در برابر خسروپرویز شمشیر کشیده‌ای؟ اگر شهریار جوان از سر خامی تندی ورزیده است، تو که سرداری دیرینه‌سال و خردمندی، نباید رشته آشتی و پندپذیری را بگسلی!»

بهرام گرد با تندی پاسخ داد که خسروپرویز شایسته پادشاهی نیست؛ نه دلاوری جنگجوست، نه بخشنده‌ای راد و نه دارنده دانش و بینش. بهرام هنر و گوهر خویش را برتر از تبار خسرو دانست. اما خواهر دانایش او را سخن‌گویان توبیخ کرد و گفت: «ای برادر پرهنر، تا کی سخن حق را نخواهی شنید؟ به یاد آور سخن دانای بلخ را که گفت گفتار راست همواره تلخ است. کسی که عیب‌های تو را آشکارا می‌گوید، از سر راستی نهفت‌ها را گشوده است. از چه رو دست به ویرانی میهن خویش یازیده‌ای؟ بدان که داستان آن خری نشوی که شاخ گاو خواست و گوش و پوزه خویش را نیز از دست داد! در تبار ما هیچ‌گاه شاهی نبوده و تاج‌داری برنخاسته است.»

بانوی خردمند بهرام را از ناسپاسی در برابر هرمز شاه بیم داد و به یادش آورد که چگونه هرمز او را برکشید، گنج و تاج ساوه شاه را به دست او سپرد و نامش را در جهان بلندآوازه ساخت. او گفت: «تخت پادشاهی تنها از آنِ دودمان اردشیر ساسانی است. اگر داشتن لشکر و گنج مایه شهریاری بود، ساوه شاه چین که با لشکری بی‌شمار به ایران تاخت، بر این بوم و بر شاهی می‌کرد! اما خداوند تو را بر او چیره ساخت تا ایران را پاس داری، نه آنکه خود دعوی شاهی کنی. نگریستی که چگونه سام نریمان، با آن همه دلاوری و شوکت، چون نوذر شاه کشته شد و بزرگان ایران تاج و تخت را به او پیشکش کردند، بانگ برداشت که خاک پای منوچهر گاه من است و سر تخت نوذر کلاه من، و هرگز دست به تاج کیانی درنداشت؟»

بهرام چون پندهای گران‌سنگ و سرشار از حکمت خواهر را شنید، سر فرود آورد و به راستی گفتار او و گواهی پاک‌یزدان معترف شد. اما با دلی آکنده از حسرت و مغزی پر از اندیشه مرگ پاسخ داد: «ای خواهر، سخنان تو عین حقیقت است؛ اما کار من از این مرزها گذشته و پیوند من با سرنوشت گسسته است. تیره روزگار مرا به جایی کشانده که راه بازگشتی نیست؛ چه به بزرگی و تاج برسم و چه سر بر خاک مرگ نهم، که تیغ قضا بر کلاه‌خود پولادین نیز فرود خواهد آمد.»
#1
چوخواهرش بشنید کامد ز راه
✦
برادرش پر درد زان رزمگاه
#2
بینداخت آن نامدار افسرش
✦
بیاورد فرمانبری چادرش
#3
بیامد بنزد برادر دمان
✦
دلش خسته ازدرد و تیره روان
#4
بدو گفت کای مهتر جنگجوی
✦
چگونه شدی پیش خسرو بگوی
#5
گر او ازجوانی شود تیزوتند
✦
مگردان تو درآشتی رای کند
#6
بخواهر چنین گفت بهرام گرد
✦
که او را زشاهان نباید شمرد
#7
نه جنگی سواری نه بخشنده‌ای
✦
نه داناسری گر درخشنده‌ای
#8
هنر بهتر از گوهر نامدار
✦
هنرمند باید تن شهریار
#9
چنین گفت داننده خواهر بدوی
✦
که‌ای پرهنر مهتر نامجوی
#10
تو را چند گویم سخن نشنوی
✦
به پیش آوری تندی وبدخوی
#11
نگر تاچه گوید سخن گوی بلخ
✦
که باشد سخن گفتن راست تلخ
#12
هرآنکس که آهوی تو باتوگفت
✦
همه راستیها گشاد ازنهفت
#13
مکن رای ویرانی شهر خویش
✦
ز گیتی چو برداشتی بهرخویش
#14
برین بریکی داستان زد کسی
✦
کجا بهره بودش ز دانش بسی
#15
که خر شد که خواهد زگاوان سروی
✦
بیکباره گم کرد گوش وبروی
#16
نکوهش مخواه از جهان سر به سر
✦
نبود از تبارت کسی تاجور
#17
اگر نیستی درمیان این جوان
✦
نبودی من از داغ تیره روان
#18
پدرزنده و تخت شاهی بجای
✦
نهاده تو اندر میان پیش پای
#19
ندانم سرانجام این چون بود
✦
همیشه دو چشمم پر از خون بود
#20
جز از درد و نفرین نجویی همی
✦
گل زهر خیره ببویی همی
#21
چو گویند چوبینه بدنام گشت
✦
همه نام بهرام دشنام گشت
#22
برین نیز هم خشم یزدان بود
✦
روانت به دوزخ به زندان بود
#23
نگر تا جز از هرمز شهریار
✦
که بد درجهان مر تو را خواستار
#24
هم آن تخت و آن کالهٔ ساوه شاه
✦
بدست آمد و برنهادی کلاه
#25
چو زو نامور گشتی اندر جهان
✦
بجویی کنون گاه شاهنشهان
#26
همه نیکوییها ز یزدان شناس
✦
مباش اندرین تاجور ناسپاس
#27
برزمی که کردی چنین کش مشو
✦
هنرمند بودی منی فش مشو
#28
به دل دیو را یار کردی همی
✦
به یزدان گنهگار گردی همی
#29
چو آشفته شد هرمز وبردمید
✦
به گفتار آذرگشسپ پلید
#30
تو را اندرین صبر بایست کرد
✦
نبد بنده را روزگارنبرد
#31
چو او را چنان سختی آمد بروی
✦
ز بردع بیامد پسر کینه جوی
#32
ببایست رفتن برشاه نو
✦
بکام وی آراستن گاه نو
#33
نکردی جوان جز برای تو کار
✦
ندیدی دلت جز به روزگار
#34
تن آسان بدی شاد وپیروزبخت
✦
چراکردی آهنگ این تاج وتخت
#35
تودانی که ازتخمهٔ اردشیر
✦
بجایند شاهان برنا و پیر
#36
ابا گنج وبا لشکر بی‌شمار
✦
به ایران که خواند تو را شهریار
#37
اگر شهریاری به گنج وسپاه
✦
توانست کردن به ایران نگاه
#38
نبودی جز از ساوه سالار چین
✦
که آورد لشکر به ایران زمین
#39
تو راپاک یزدان بروبرگماشت
✦
بد او ز ایران و توران بگاشت
#40
جهاندار تا این جهان آفرید
✦
زمین کرد و هم آسمان آفرید
#41
ندیدند هرگز سواری چوسام
✦
نزد پیش او شیردرنده گام
#42
چو نوذر شد از بخت بیدادگر
✦
بپا اندر آورد رای‌پدر
#43
همه مهتران سام را خواستند
✦
همان تخت پیروزه آراستند
#44
بران مهتران گفت هرگز مباد
✦
که جان سپهبد کند تاج یاد
#45
که خاک منوچهر گاه منست
✦
سر تخت نوذر کلاه منست
#46
بدان گفتم این ای برادر که تخت
✦
نیابد مگر مرد پیروزبخت
#47
که دارد کفی راد وفر ونژاد
✦
خردمند و روشن دل و پر ز داد
#48
ندانم که بر تو چه خواهد رسید
✦
که اندر دلت شد خرد ناپدید
#49
بدو گفت بهرام کاینست راست
✦
برین راستی پاک یزدان گواست
#50
ولیکن کنون کار ازین درگذشت
✦
دل و مغز من پر ز تیمار گشت
#51
اگر مه شوم گر نهم سر بمرگ
✦
که مرگ اندر آید بپولاد ترگ

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: