🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی اورمزد

❖
63 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۲ - اندرز واپسین بهرام بهرامیان به پسر، مرگ شاه، سوگ چهل‌روزه و نهادن دیهیم کوتاه بهرام
چون بهرام بهرامیان دریافت که دستِ ناگزیرِ مرگ نزدیک آمده و هیچ خردمندی را یارای گریختن از این سرنوشت نیست، اشکِ خونین بر چهره فروریخت. ایوانِ شاهی را با فرش‌های گران‌مایه بیاراست و فرزند جوانش بهرام را به پیشگاه خویش فراخواند. شاهِ سپیدموی، نگریسته بر قامتِ سروآسای فرزند و یادآورِ تباهیِ بهارِ خویش، او را جانشین خود ساخت و دهان به پند و اندرز گشود.

شهریارِ سال‌خورده فرزند را هشدار داد که بنیادِ تاج‌وتخت بر دادگری و خرد استوار است. او را گفت تا زبان از دروغ بازدارد، سر از دادخواه نپیچد و هرگز هوا و هوس را بر جان خویش فرمانروا نسازد. خرد باید مهترِ روانِ او باشد و شرم و آزرم، وزیرِ اندیشه‌اش. شاه پند داد که ستمکاران و سخن‌چینان و بی‌دانشان را به حریم شهریاری راه ندهد، خشم را در بند کشد و آز را که مایهٔ بیم و نیاز است از دل براند. او آموخت که بردباری آراستگیِ مرد است، اما نبايد از اندازه بگذرد تا دلاوران آن را بر سستی نگیرند؛ و میانجیِ همهٔ کارها باید خردِ بیدار باشد.

بهرام پدرانه سفارش کرد که شاه نباید از دشمن طلبِ دوستی کند، چه دوستیِ بدخواه چون درختی است ناخوشایند که بارِ سمی برآورد. او شهریارِ جوان را به دوری از رشک و حسد خواند، چه رشک، جانِ پادشاه را می‌سوزاند و روانِ او را بر بی‌گناهان گران می‌سازد. چون اندرزهایِ والای شاه پایان یافت، دبیرِ فرخنده آن را بر طومار ثبت کرد و پیشِ وزیر نهاد. شاه بهرامیان آهی سرد از دل برکشید، رنگِ چهره‌اش لعل‌گون به زردی گرایید و جانِ پاکش از تن پرکشید. بهرامِ جوان از سوگِ پدر دل‌شکسته گشت و چهل روز پردهٔ عزا بر کشید و تاج و تخت را واگذاشت تا آیینِ سوگواری به‌جای آورد؛ چرخِ گردون نیز بر همین آیین بوده و خواهد بود، گهی پر از مهر و گهی آکنده از درد.
#1
چو دانست کز مرگ نتوان گریخت
✦
بسی آب خونین ز دیده بریخت
#2
بگسترد فرش اندر ایوان خویش
✦
بفرمود کامدش بهرام پیش
#3
بدو گفت کای پاک‌زاده پسر
✦
به مردی و دانش برآورده سر
#4
به من پادشاهی نهادست روی
✦
که رنگ رخم کرد همرنگ موی
#5
خم آورد بالای سرو سهی
✦
گل سرخ را داد رنگ بهی
#6
چو روز تو آمد جهاندار باش
✦
خردمند باش و بی‌آزار باش
#7
نگر تا نپیچی سر از دادخواه
✦
نبخشی ستمکارگان را گناه
#8
زبان را مگردان به گرد دروغ
✦
چو خواهی که تاج از تو گیرد فروغ
#9
روانت خرد باد و دستور شرم
✦
سخن گفتن خوب و آواز نرم
#10
خداوند پیروز یار تو باد
✦
دل زیردستان شکار تو باد
#11
بنه کینه و دور باش از هوا
✦
مبادا هوا بر تو فرمانروا
#12
سخن چین و بی‌دانش و چاره‌گر
✦
نباید که یابد به پیشت گذر
#13
ز نادان نیابی جز از بتری
✦
نگر سوی بی‌دانشان ننگری
#14
چنان دان که بی‌شرم و بسیارگوی
✦
نبیند به نزد کسی آب‌روی
#15
خرد را مه و خشم را بنده‌دار
✦
مشو تیز با مرد پرهیزگار
#16
نگر تا نگردد به گرد تو آز
✦
که آز آورد خشم و بیم و نیاز
#17
همه بردباری کن و راستی
✦
جدا کن ز دل کژی و کاستی
#18
بپرهیز تا بد نگرددت نام
✦
که بدنام گیتی نبیند به کام
#19
ز راه خرد ایچ گونه متاب
✦
پشیمانی آرد دلت را شتاب
#20
درنگ آورد راستیها پدید
✦
ز راه خرد سر نباید کشید
#21
سر بردباران نیاید به خشم
✦
ز نابودنیها بخوابند چشم
#22
وگر بردباری ز حد بگذرد
✦
دلاور گمانی به سستی برد
#23
هرانکس که باشد خداوند گاه
✦
میانجی خرد را کند بر دو راه
#24
نه سستی نه تیزی به کاراندرون
✦
خرد باد جان ترا رهنمون
#25
نگه دار تا مردم عیب‌جوی
✦
نجوید به نزدیک تو آب‌روی
#26
ز دشمن مکن دوستی خواستار
✦
وگر چند خواند ترا شهریار
#27
درختی بود سبز و بارش کبست
✦
وگر پای گیری سر آید به دست
#28
اگر در فرازی و گر در نشیب
✦
نباید نهادن سر اندر فریب
#29
به دل نیز اندیشهٔ بد مدار
✦
بداندیش را بد بود روزگار
#30
سپهبد کجا گشت پیمان‌شکن
✦
بخندد بدو نامدار انجمن
#31
خردگیر کآرایش جان تست
✦
نگهدار گفتار و پیمان تست
#32
هم آرایش تاج و گنج و سپاه
✦
نمایندهٔ گردش هور و ماه
#33
نگر تا نسازی ز بازوی گنج
✦
که بر تو سرآید سرای سپنج
#34
مزن رای جز با خردمند مرد
✦
از آیین شاهان پیشی مگرد
#35
به لشکر بترسان بداندیش را
✦
به ژرفی نگه کن پس و پیش را
#36
ستاینده‌ای کو ز بهر هوا
✦
ستاید کسی را همی ناسزا
#37
شکست تو جوید همی زان سخن
✦
ممان تا به پیش تو گردد کهن
#38
کسی کش ستایش بیاید به کار
✦
تو او را ز گیتی به مردم مدار
#39
که یزدان ستایش نخواهد همی
✦
نکوهیده را دل بکاهد همی
#40
هرانکس که او از گنهکار چشم
✦
بخوابید و آسان فرو برد خشم
#41
فزونیش هر روز افزون شود
✦
شتاب آورد دل پر از خون شود
#42
هرانکس که با آب دریا نبرد
✦
بجوید نباشد خردمند مرد
#43
کمان دار دل را زبانت چو تیر
✦
تو این گفته‌های من آسان مگیر
#44
گشاد پرت باشد و دست راست
✦
نشانه بنه زان نشان کت هواست
#45
زبان و خرد با دلت راست کن
✦
همی ران ازان سان که خواهی سخن
#46
هرانکس که اندر سرش مغز بود
✦
همه رای و گفتار او نغز بود
#47
هرانگه که باشی تو با رای‌زن
✦
سخنها بیارای بی‌انجمن
#48
گرت رای با آزمایش بود
✦
همه روزت اندر فزایش بود
#49
شود جانت از دشمن آژیرتر
✦
دل و مغز و رایت جهانگیرتر
#50
کسی را کجا پیش رو شد هوا
✦
چنان دان که رایش نگیرد نوا
#51
اگر دوست یابد ترا تازه‌روی
✦
بیفزاید این نام را رنگ و بوی
#52
تو با دشمنت رو پر آژنگ دار
✦
بداندیش را چهره بی‌رنگ دار
#53
به ارزانیان بخش هرچت هواست
✦
که گنج تو ارزانیان را سزاست
#54
بکش جان و دل تا توانی ز رشک
✦
که رشک آورد گرم و خونین سرشک
#55
هرانگه که رشک آورد پادشا
✦
نکوهش کند مردم پارسا
#56
چو اندرز بنوشت فرخ دبیر
✦
بیاورد و بنهاد پیش وزیر
#57
جهاندار برزد یکی باد سرد
✦
پس آن لعل رخسارگان کرد زرد
#58
چو رنگین رخ تاجور تیره شد
✦
ازان درد بهرام دل خیره شد
#59
چهل روز بد سوکوار و نژند
✦
پر از گرد و بیکار تخت بلند
#60
چنین بود تا بود گردان سپهر
✦
گهی پر ز درد و گهی پر ز مهر
#61
تو گر باهشی مشمر او را به دوست
✦
کجا دست یابد بدردت پوست
#62
شب اورمزد آمد و ماه دی
✦
ز گفتن بیاسای و بردار می
#63
کنون کار دیهیم بهرام ساز
✦
که در پادشاهی نماند دراز

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: