بخش ۲ - اندرز واپسین بهرام بهرامیان به پسر، مرگ شاه، سوگ چهل‌روزه و نهادن دیهیم کوتاه بهرام
#1
چو دانست کز مرگ نتوان گریخت
✦
بسی آب خونین ز دیده بریخت
#2
بگسترد فرش اندر ایوان خویش
✦
بفرمود کامدش بهرام پیش
#3
بدو گفت کای پاک‌زاده پسر
✦
به مردی و دانش برآورده سر
#4
به من پادشاهی نهادست روی
✦
که رنگ رخم کرد همرنگ موی
#5
خم آورد بالای سرو سهی
✦
گل سرخ را داد رنگ بهی
#6
چو روز تو آمد جهاندار باش
✦
خردمند باش و بی‌آزار باش
#7
نگر تا نپیچی سر از دادخواه
✦
نبخشی ستمکارگان را گناه
#8
زبان را مگردان به گرد دروغ
✦
چو خواهی که تاج از تو گیرد فروغ
#9
روانت خرد باد و دستور شرم
✦
سخن گفتن خوب و آواز نرم
#10
خداوند پیروز یار تو باد
✦
دل زیردستان شکار تو باد
#11
بنه کینه و دور باش از هوا
✦
مبادا هوا بر تو فرمانروا
#12
سخن چین و بی‌دانش و چاره‌گر
✦
نباید که یابد به پیشت گذر
#13
ز نادان نیابی جز از بتری
✦
نگر سوی بی‌دانشان ننگری
#14
چنان دان که بی‌شرم و بسیارگوی
✦
نبیند به نزد کسی آب‌روی
#15
خرد را مه و خشم را بنده‌دار
✦
مشو تیز با مرد پرهیزگار
#16
نگر تا نگردد به گرد تو آز
✦
که آز آورد خشم و بیم و نیاز
#17
همه بردباری کن و راستی
✦
جدا کن ز دل کژی و کاستی
#18
بپرهیز تا بد نگرددت نام
✦
که بدنام گیتی نبیند به کام
#19
ز راه خرد ایچ گونه متاب
✦
پشیمانی آرد دلت را شتاب
#20
درنگ آورد راستیها پدید
✦
ز راه خرد سر نباید کشید
#21
سر بردباران نیاید به خشم
✦
ز نابودنیها بخوابند چشم
#22
وگر بردباری ز حد بگذرد
✦
دلاور گمانی به سستی برد
#23
هرانکس که باشد خداوند گاه
✦
میانجی خرد را کند بر دو راه
#24
نه سستی نه تیزی به کاراندرون
✦
خرد باد جان ترا رهنمون
#25
نگه دار تا مردم عیب‌جوی
✦
نجوید به نزدیک تو آب‌روی
#26
ز دشمن مکن دوستی خواستار
✦
وگر چند خواند ترا شهریار
#27
درختی بود سبز و بارش کبست
✦
وگر پای گیری سر آید به دست
#28
اگر در فرازی و گر در نشیب
✦
نباید نهادن سر اندر فریب
#29
به دل نیز اندیشهٔ بد مدار
✦
بداندیش را بد بود روزگار
#30
سپهبد کجا گشت پیمان‌شکن
✦
بخندد بدو نامدار انجمن
#31
خردگیر کآرایش جان تست
✦
نگهدار گفتار و پیمان تست
#32
هم آرایش تاج و گنج و سپاه
✦
نمایندهٔ گردش هور و ماه
#33
نگر تا نسازی ز بازوی گنج
✦
که بر تو سرآید سرای سپنج
#34
مزن رای جز با خردمند مرد
✦
از آیین شاهان پیشی مگرد
#35
به لشکر بترسان بداندیش را
✦
به ژرفی نگه کن پس و پیش را
#36
ستاینده‌ای کو ز بهر هوا
✦
ستاید کسی را همی ناسزا
#37
شکست تو جوید همی زان سخن
✦
ممان تا به پیش تو گردد کهن
#38
کسی کش ستایش بیاید به کار
✦
تو او را ز گیتی به مردم مدار
#39
که یزدان ستایش نخواهد همی
✦
نکوهیده را دل بکاهد همی
#40
هرانکس که او از گنهکار چشم
✦
بخوابید و آسان فرو برد خشم
#41
فزونیش هر روز افزون شود
✦
شتاب آورد دل پر از خون شود
#42
هرانکس که با آب دریا نبرد
✦
بجوید نباشد خردمند مرد
#43
کمان دار دل را زبانت چو تیر
✦
تو این گفته‌های من آسان مگیر
#44
گشاد پرت باشد و دست راست
✦
نشانه بنه زان نشان کت هواست
#45
زبان و خرد با دلت راست کن
✦
همی ران ازان سان که خواهی سخن
#46
هرانکس که اندر سرش مغز بود
✦
همه رای و گفتار او نغز بود
#47
هرانگه که باشی تو با رای‌زن
✦
سخنها بیارای بی‌انجمن
#48
گرت رای با آزمایش بود
✦
همه روزت اندر فزایش بود
#49
شود جانت از دشمن آژیرتر
✦
دل و مغز و رایت جهانگیرتر
#50
کسی را کجا پیش رو شد هوا
✦
چنان دان که رایش نگیرد نوا
#51
اگر دوست یابد ترا تازه‌روی
✦
بیفزاید این نام را رنگ و بوی
#52
تو با دشمنت رو پر آژنگ دار
✦
بداندیش را چهره بی‌رنگ دار
#53
به ارزانیان بخش هرچت هواست
✦
که گنج تو ارزانیان را سزاست
#54
بکش جان و دل تا توانی ز رشک
✦
که رشک آورد گرم و خونین سرشک
#55
هرانگه که رشک آورد پادشا
✦
نکوهش کند مردم پارسا
#56
چو اندرز بنوشت فرخ دبیر
✦
بیاورد و بنهاد پیش وزیر
#57
جهاندار برزد یکی باد سرد
✦
پس آن لعل رخسارگان کرد زرد
#58
چو رنگین رخ تاجور تیره شد
✦
ازان درد بهرام دل خیره شد
#59
چهل روز بد سوکوار و نژند
✦
پر از گرد و بیکار تخت بلند
#60
چنین بود تا بود گردان سپهر
✦
گهی پر ز درد و گهی پر ز مهر
#61
تو گر باهشی مشمر او را به دوست
✦
کجا دست یابد بدردت پوست
#62
شب اورمزد آمد و ماه دی
✦
ز گفتن بیاسای و بردار می
#63
کنون کار دیهیم بهرام ساز
✦
که در پادشاهی نماند دراز
شناسنامه و تفسیر بیت
ترجمه انگلیسی:
معنی روان:
ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.