🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان رستم و اسفندیار

❖
61 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۲۱ - خواست رستم سلاح نبرد، پند زال به تسلیم و لاف برگرفتن اسفندیار از باره
چون جهان‌پهلوان رستم به ایوان و بارگاه خویش بازآمد، دیرزمانی اندوهگین و زردرنگ بر کارنامه نبردها و روزگار خویش نگریست. پس برادرش زواره را فراخواند و فرمان داد تا تیغ هندی، جوشن، مغفر، کمان، کمند، گرز گران و ببر بیان و برگستوان رخش را از نهانخانه گنج بیرون آورند. زواره بی‌درنگ خازن را بفرمود تا جوشن و سلاح رزم برآورند. چو چشم رستم بر سلیح دیرینه افتاد، آهی سرد از دل برکشید و با جامه رزم راز گفت که: «ای جوشن کارزار، روزگاری دراز برآسوده بودی و اکنون داوری سخت پیش آمده است؛ پرنیان بخت من باش در روزگاهی که دو شیر ژیان به جنگ اندر می‌آیند، تا ببینیم اسفندیار فردا چه بازیگری در عرصه نبرد پیش خواهد آورد.»

چو زال سپیدموی پیر سخنان رستم را شنید، جانش پراندیشه و تیره گشت. رو به فرزند کرد و گفت: «ای نامور پهلوان، این چه سخن است که روان مرا تاریک ساختی؟ تو همواره سرافراز و فرمان‌بردار شاهان بوده‌ای. بیم آن دارم که ستاره بختت به خواب رفته باشد و تخم دستان از بن برکنده شود. اگر به دست جوان‌بختی چون اسفندیار کشته شوی، خاک زاولستان به باد فنا خواهد رفت و اگر او را بیازاری و از پای درآوری، نامت در جهان به ننگ آلوده شود که شهریار جوان ایران را به زهر زبان یا تیغ بران کشتی. از این شهریار جوان بپرهیز؛ گنج و سپاه پیشکش کن و اگر نپذیرفت، بندگی نشان ده تا بدبینی کیانیان برطرف گردد.»

امّا رستم خروشان پاسخ داد که: «ای پیر فرزانه، سخن را چنین آسان مگیر! سال‌ها بر من گذشته و نبردهای مازندران، هاماوران، کاموس و خاقان چین را از سر گذرانده‌ام. اگر من بگریزم، دگر در سیستان کاخی نخواهد ماند. فردا من عنان بر اسفندیار نخواهم پیچید و تیغ و سنان بر او نخواهم کشید؛ بلکه او را از باره آغوش برمی‌دارم، بر تخت ناز می‌نشانم، سه روز مهمانش می‌دارم و سپس تاج و تخت را به فرمان او آراسته، پیشاپیش او تا بارگاه گشتاسپ کمر بندگی می‌بندم.»

زال زر از این سخن رستم خندید و سر از سرگشتگی بجنباند و گفت: «ای پسر، دیوانگان نیز این خام‌گفتار را باور ندارند! کی‌قباد بی‌تخت و کلاه را با اسفندیارِ رویین‌تن که فغفور چین نامش بر نگین دارد قیاس مکن! گرد ناسپاسی مگرد.» پس زال سر بر خاک نهاد و تا برآمدن خورشید از کوهسار، زاری‌کنان دست به درگاه دادار کردگار برداشت تا این بلا و بد روزگار را از دودمان خویش بگرداند.
#1
چو رستم بیامد به ایوان خویش
✦
نگه کرد چندی به دیوان خویش
#2
زواره بیامد به نزدیک اوی
✦
ورا دید پژمرده و زردروی
#3
بدو گفت رو تیغ هندی بیار
✦
یکی جوشن و مغفری نامدار
#4
کمان آر و برگستوان آر و ببر
✦
کمند آر و گرز گران آر و گبر
#5
زواره بفرمود تا هرچ گفت
✦
بیاورد گنجور او از نهفت
#6
چو رستم سلیح نبردش بدید
✦
سرافشاند و باد از جگر برکشید
#7
چنین گفت کای جوشن کارزار
✦
برآسودی از جنگ یک روزگار
#8
کنون کار پیش آمدت سخت باش
✦
به هر جای پیراهن بخت باش
#9
چنین رزمگاهی که غران دو شیر
✦
به جنگ اندر آیند هر دو دلیر
#10
کنون تا چه پیش آرد اسفندیار
✦
چه بازی کند در دم کارزار
#11
چو بشنید دستان ز رستم سخن
✦
پراندیشه شد جان مرد کهن
#12
بدو گفت کای نامور پهلوان
✦
چه گفتی کزان تیره گشتم روان
#13
تو تا بر نشستی بزین نبرد
✦
نبودی مگر نیک دل رادمرد
#14
همیشه دل از رنج پرداخته
✦
به فرمان شاهان سرافراخته
#15
بترسم که روزت سرآید همی
✦
گر اختر به خواب اندر آید همی
#16
همی تخم دستان ز بن برکنند
✦
زن و کودکان را به خاک افگنند
#17
به دست جوانی چو اسفندیار
✦
اگر تو شوی کشته در کارزار
#18
نماند به زاولستان آب و خاک
✦
بلندی بر و بوم گردد مغاک
#19
ور ایدونک او را رسد زین گزند
✦
نباشد ترا نیز نام بلند
#20
همی هرکسی داستانها زنند
✦
برآورده نام ترا بشکرند
#21
که او شهریاری ز ایران بکشت
✦
بدان کو سخن گفت با وی درشت
#22
همی باش در پیش او بر به پای
✦
وگرنه هم‌اکنون بپرداز جای
#23
به بیغوله‌ای شو فرود از مهان
✦
که کس نشنود نامت اندر جهان
#24
کزین بد ترا تیره گردد روان
✦
بپرهیز ازین شهریار جوان
#25
به گنج و به رنج این روان بازخر
✦
مبر پیش دیبای چینی تبر
#26
سپاه ورا خلعت آرای نیز
✦
ازو باز خر خویشتن را به چیز
#27
چو برگردد او از لب هیرمند
✦
تو پای اندر آور به رخش بلند
#28
چو ایمن شدی بندگی کن به راه
✦
بدان تا ببینی یکی روی شاه
#29
چو بیند ترا کی کند شاه بد
✦
خود از شاه کردار بد کی سزد
#30
بدو گفت رستم که ای مرد پیر
✦
سخنها برین گونه آسان مگیر
#31
به مردی مرا سال بسیار گشت
✦
بد و نیک چندی بسر بر گذشت
#32
رسیدم به دیوان مازندران
✦
به رزم سواران هاماوران
#33
همان رزم کاموس و خاقان چین
✦
که لرزان بدی زیر ایشان زمین
#34
اگر من گریزم ز اسفندیار
✦
تو در سیستان کاخ و گلشن مدار
#35
چو من ببر پوشم به روز نبرد
✦
سر هور و ماه اندرآرم به گرد
#36
ز خواهش که گفتی بسی رانده‌ام
✦
بدو دفتر کهتری خوانده‌ام
#37
همی خوار گیرد سخنهای من
✦
بپیچد سر از دانش و رای من
#38
گر او سر ز کیوان فرود آردی
✦
روانش بر من درود آردی
#39
ازو نیستی گنج و گوهر دریغ
✦
نه برگستوان و نه گوپال و تیغ
#40
سخن چند گفتم به چندین نشست
✦
ز گفتار باد است ما را به دست
#41
گر ایدونک فردا کند کارزار
✦
دل از جان او هیچ رنجه مدار
#42
نپیچم به آورد با او عنان
✦
نه گوپال بیند نه زخم سنان
#43
نبندم به آوردگاه راه اوی
✦
بنیرو نگیرم کمرگاه اوی
#44
ز باره به آغوش بردارمش
✦
به شاهی ز گشتاسپ بگذارمش
#45
بیارم نشانم بر تخت ناز
✦
ازان پس گشایم در گنج باز
#46
چو مهمان من بوده باشد سه روز
✦
چهارم چو از چرخ گیتی فروز
#47
بیندازد آن چادر لاژورد
✦
پدید آید از جام یاقوت زرد
#48
سبک باز با او ببندم کمر
✦
وز ایدر نهم سوی گشتاسپ سر
#49
نشانمش بر نامور تخت عاج
✦
نهم بر سرش بر دل‌افروز تاج
#50
ببندم کمر پیش او بنده‌وار
✦
نجویم جدایی ز اسفندیار
#51
تو دانی که من پیش تخت قباد
✦
چه کردم به مردی تو داری به یاد
#52
بخندید از گفت او زال زر
✦
زمانی بجنبید ز اندیشه سر
#53
بدو گفت زال ای پسر این سخن
✦
مگوی و جدا کن سرش را ز بن
#54
که دیوانگان این سخن بشنوند
✦
بدین خام گفتار تو نگروند
#55
قبادی به جایی نشسته دُژَن
✦
نه تخت و کلاه و نه گنج کهن
#56
چو اسفندیاری که فعفور چین
✦
نویسد همی نام او بر نگین
#57
تو گویی که از باره بردارمش
✦
به بر بر سوی خان زال آرمش
#58
نگوید چنین مردم سالخورد
✦
به گرد در ناسپاسی مگرد
#59
بگفت این و بنهاد سر بر زمین
✦
همی خواند بر کردگار آفرین
#60
همی گفت کای داور کردگار
✦
بگردان تو از ما بد روزگار
#61
برین گونه تا خور برآمد ز کوه
✦
نیامد زبانش ز گفتن ستوه

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: