#1
چنین پاسخ آوردش اسفندیار
✦
که گفتار بیشی نیاید به کار
“Esfandiyar gave him such a reply, saying: 'Excessive talk serves no purpose now.'”
#2
شکم گرسنه روز نیمی گذشت
✦
ز گفتار پیکار بسیار گشت
“'Half the day has passed with hungry bellies, and through mere words, the quarrel has grown long.'”
#3
بیارید چیزی که دارید خوان
✦
کسی را که بسیار گوید مخوان
“'Bring forth whatever food you have upon the table, and invite not one who talks excessively!'”
#4
چو بنهاد رستم به خوردن گرفت
✦
بماند اندر آن خوردن اندر شگفت
“When the feast was set, Rostam began to eat, leaving everyone in sheer amazement at his appetite.”
#5
یل اسفندیار و گوان یکسره
✦
ز هر سو نهادند پیشش بره
“Heroic Esfandiyar and all the champions placed whole roasted lambs before him from every side.”
#6
بفرمود مهتر که جام آورید
✦
به جای می پخته خام آورید
“The prince commanded the cupbearer to bring goblets, serving pure, raw wine instead of diluted brew.”
#7
ببینیم تا رستم اکنون ز می
✦
چه گوید چه آرد ز کاوس کی
“'Let us see what Rostam will now say under wine, and what memories he brings of Kay Kavus.'”
#8
بیاورد یک جام می میگسار
✦
که کشتی بکردی بروبر گذار
“The cupbearer brought a goblet of wine so vast that a ship might navigate across its expanse.”
#9
به یاد شهنشاه رستم بخورد
✦
برآورد ازان چشمهٔ زرد گرد
“Rostam drank it to the memory of the King of Kings, raising dust from that golden fountain.”
#10
همان جام را کودک میگسار
✦
بیاورد پر بادهٔ شاهوار
“Again the young cupbearer brought that same giant goblet, filled to the brim with royal wine.”
#11
چنین گفت پس با پشوتن به راز
✦
که بر می نیاید به آبت نیاز
“Then Esfandiyar whispered secretly to Peshotan: 'Your wine has no need for water!'”
#12
چرا آب بر جام می بفگنی
✦
که تیزی نبید کهن بشکنی
“'Why cast water into the cup of wine, to dull the sharp potency of ancient vintage?'”
#13
پشوتن چنین گفت با میگسار
✦
که بی‌آب جامی می افگن بیار
“Peshotan then instructed the cupbearer: 'Bring a goblet of pure wine without adding a single drop of water!'”
#14
می آورد و رامشگران را بخواند
✦
ز رستم همی در شگفتی بماند
“He brought the wine and summoned musicians, remaining utterly awestruck by Rostam's capacity.”
#15
چو هنگامهٔ رفتن آمد فراز
✦
ز می لعل شد رستم سرفراز
“As the hour for departure drew near, the exalted Rostam grew ruby-cheeked from the glowing wine.”
#16
چنین گفت با او یل اسفندیار
✦
که شادان بدی تا بود روزگار
“The brave Esfandiyar said to him: 'May you remain joyful for as long as time endures!'”
#17
می و هرچ خوردی ترا نوش باد
✦
روان دلاور پر از توش باد
“'May all the wine and food you consumed be wholesome to you, and your brave soul filled with fortitude!'”
#18
بدو گفت رستم که ای نامدار
✦
همیشه خرد بادت آموزگار
“Rostam replied to him: 'O renowned prince, may wisdom ever be your guiding teacher!'”
#19
هران می که با تو خورم نوش گشت
✦
روان خردمند را توش گشت
“'Whatever wine I drink in your company becomes nectar, bestowing strength upon a wise mind.'”
#20
گر این کینه از مغز بیرون کنی
✦
بزرگی و دانش برافزون کنی
“'If you would cast this malice from your heart, you would multiply your greatness and wisdom.'”
#21
ز دشت اندرآیی سوی خان من
✦
بوی شاد یک چند مهمان من
“'Come in from the plain unto my hall, and remain happily as my guest for a while.'”
#22
سخن هرچ گفتم بجای آورم
✦
خرد پیش تو رهنمای آورم
“'Whatever promises I have made I shall fulfill, placing wisdom as a guide before you.'”
#23
بیاسای چندی و با بد مکوش
✦
سوی مردمی یاز و بازآر هوش
“'Rest for a time and struggle not with evil; strive toward humanity and recall your reason!'”
#24
چنین گفت با او یل اسفندیار
✦
که تخمی که هرگز نروید مکار
“Heroic Esfandiyar said to him: 'Sow not a seed that will never sprout!'”
#25
تو فردا ببینی ز مردان هنر
✦
چو من تاختن را ببندم کمر
“'Tomorrow you shall witness the martial art of true men, when I gird my loins for battle.'”
#26
تن خویش را نیز مستای هیچ
✦
به ایوان شو و کار فردا بسیچ
“'Praise not your own person; go to your hall and prepare your armor for tomorrow.'”
#27
ببینی که من در صف کارزار
✦
چنانم چو با باده و میگسار
“'You shall see that in the ranks of battle, I am as easy as I am with wine and cupbearers.'”
#28
چو از شهر زاول به ایران شوم
✦
به نزدیک شاه و دلیران شوم
“'When I return from Zavul to Iran, unto the presence of the King and the brave warriors,'”
#29
هنر بیش بینی ز گفتار من
✦
مجوی اندرین کار تیمار من
“'You shall see greater prowess than my words express; do not seek to worry or pity me in this matter!'”
#30
دل رستم از غم پراندیشه شد
✦
جهان پیش او چون یکی بیشه شد
“Rostam's heart grew heavy with anxious grief; the wide world before him seemed like a tangled forest.”
#31
که گر من دهم دست بند ورا
✦
وگر سر فرازم گزند ورا
“Thinking: 'If I yield my hands to his chains, or if I raise my head to bring him harm...'”
#32
دو کارست هر دو به نفرین و بد
✦
گزاینده رسمی نو آیین و بد
“'These are two paths, both leading to curses and evil—an insulting, unprecedented, and foul plight!'”
#33
هم از بند او بد شود نام من
✦
بد آید ز گشتاسپ انجام من
“'If bound, my glorious name will be disgraced, and Goshtasp will bring a sinister end upon me.'”
#34
به گرد جهان هرک راند سخن
✦
نکوهیدن من نگردد کهن
“'Wherever men speak across the world, their reproach of me shall never grow old:'”
#35
که رستم ز دست جوانی بخست
✦
به زاول شد و دست او را ببست
“'Saying: Rostam faltered before a youth, who came to Zavul and bound his hands!'”
#36
همان نام من بازگردد به ننگ
✦
نماند ز من در جهان بوی و رنگ
“'Thus my name would turn into shame, leaving neither honor nor trace of my glory in the world.'”
#37
وگر کشته آید به دشت نبرد
✦
شود نزد شاهان مرا روی زرد
“'And if he be slain upon the field of battle, my face will be shamed before all kings,'”
#38
که او شهریاری جوان را بکشت
✦
بدان کو سخن گفت با او درشت
“'Because Rostam slew a youthful monarch merely for addressing him with harsh words!'”
#39
برین بر پس از مرگ نفرین بود
✦
همان نام من نیز بی‌دین بود
“'Upon this deed curses would follow after death, and my name would be branded as faithless.'”
#40
وگر من شوم کشته بر دست اوی
✦
نماند به زاولستان رنگ و بوی
“'And if I be slain by his hand, no pride or life shall remain in Zabulistan.'”
#41
شکسته شود نام دستان سام
✦
ز زابل نگیرد کسی نیز نام
“'The great name of Zal, son of Sam, will be shattered, and none shall ever speak proudly of Zabul again.'”
#42
ولیکن همی خوب گفتار من
✦
ازین پس بگویند بر انجمن
“'Yet my honorable words shall henceforth be recounted in every noble assembly.'”
#43
چنین گفت پس با سرافراز مرد
✦
که اندیشه روی مرا زرد کرد
“He then said to the exalted prince: 'Deep anxiety has made my visage turn pale,'”
#44
که چندین بگویی تو از کار بند
✦
مرا بند و رای تو آید گزند
“'That you speak so relentlessly of fetters; your demand for chains and your judgment bring disaster.'”
#45
مگر کاسمانی سخن دیگرست
✦
که چرخ روان از گمان برترست
“'Unless the decree of Heaven is something else entirely, for the revolving sky is beyond human conjecture.'”
#46
همه پند دیوان پذیری همی
✦
ز دانش سخن برنگیری همی
“You heed only the counsel of demons, turning your face away from wisdom.”
#47
ترا سال برنامد از روزگار
✦
ندانی فریب بد شهریار
“You are yet young in years and experience; you know not the evil deception of the king.”
#48
تو یکتادلی و ندیده‌جهان
✦
جهانبان به مرگ تو کوشد نهان
“You are pure-hearted and naive to the world's guile, while the sovereign secretly plots your demise.”
#49
گر ایدونک گشتاسپ از روی بخت
✦
نیابد همی سیری از تاج و تخت
“If Goshtasp, by fortune's turn, finds no satiation in crown and throne,”
#50
به گرد جهان بر دواند ترا
✦
بهر سختئی پروراند ترا
“He sends you racing across the world, conditioning you to endure every hardship.”
#51
به روی زمین یکسر اندیشه کرد
✦
خرد چون تبر هوش چون تیشه کرد
“He pondered over the entire face of the earth, sharpening his mind like an axe and his wits like a chisel,”
#52
که تا کیست اندر جهان نامدار
✦
کجا سر نپیچاند از کارزار
“Searching to see who in all the world is so renowned that he would never turn back from battle,”
#53
کزان نامور بر تو آید گزند
✦
بماند بدو تاج و تخت بلند
“So that harm might fall upon you from that famed warrior, leaving the high throne and crown to him.”
#54
که شاید که بر تاج نفرین کنیم
✦
وزین داستان خاک بالین کنیم
“Shame on such a crown! We ought to curse this royal seat and lay our heads upon the dust over this tale.”
#55
همی جان من در نکوهش کنی
✦
چرا دل نه اندر پژوهش کنی
“Why do you constantly blame my soul? Why do you not dedicate your heart to seeking truth?”
#56
به تن رنج کاری تو بر دست خویش
✦
جز از بدگمانی نیایدت پیش
“You bring distress upon yourself with your own hand; naught shall come to you save evil suspicion.”
#57
مکن شهریارا جوانی مکن
✦
چنین بر بلا کامرانی مکن
“Oh prince, yield not to youthful rashness! Do not seek triumph through such calamity!”
#58
دل ما مکن شهریارا نژند
✦
میاور به جان خود و من گزند
“Darken not our hearts, oh prince; bring not harm upon your own soul and mine.”
#59
ز یزدان و از روی من شرم‌دار
✦
مخور بر تن خویشتن زینهار
“Have fear of God and shame before my face; break not the covenant of pledge upon your own life.”
#60
ترا بی‌نیازیست از جنگ من
✦
وزین کوشش و کردن آهنگ من
“You have no need to wage battle against me, nor to resolve upon this struggle.”
#61
زمانه همی تاختت با سپاه
✦
که بر دست من گشت خواهی تباه
“Fate has driven you forward with your army, only that you might meet your doom at my hand.”
#62
بماند به گیتی ز من نام بد
✦
به گشتاسپ بادا سرانجام بد
“An evil repute shall remain of me in the world, while an ill end befall Goshtasp!”
#63
چو بشنید گردنکش اسفندیار
✦
بدو گفت کای رستم نامدار
“When the proud Esfandiyar heard these words, he spoke to him: 'O renowned Rostam,”
#64
به دانای پیشی نگر تا چه گفت
✦
بدانگه که جان با خرد کرد جفت
“Consider what the sage of old declared, when his soul was bound with wisdom:”
#65
که پیر فریبنده کانا بود
✦
وگر چند پیروز و دانا بود
“'A deceitful old man is foolish, though he be victorious and wise.'”
#66
تو چندین همی بر من افسون کنی
✦
که تا چنبر از یال بیرون کنی
“You weave so many spells around me only to cast the yoke off your own neck!”
#67
تو خواهی که هرکس که این بشنود
✦
بدین خوب گفتار تو بگرود
“You desire that whoever hears this rhetoric will be swayed by your eloquent speech,”
#68
مرا پاک خوانند ناپاک رای
✦
ترا مرد هشیار نیکی‌فزای
“Calling me pure yet of evil intent, while deeming you a wise man of abundant virtue.”
#69
بگویند کو با خرام و نوید
✦
بیامد ورا کرد چندی امید
“Saying: 'He came with majestic grace and promise, offering him hope for a time,”
#70
سپهبد ز گفتار او سر بتافت
✦
ازان پس که جز جنگ کاری نیافت
“But the commander turned his face from his speech, once he found no path left save battle.'”
#71
همی خواهش او همه خوار داشت
✦
زبانی پر از تلخ گفتار داشت
“Thus he held all Rostam's pleas in contempt, his tongue filled with bitter speech.”
#72
بدانی که من سر ز فرمان شاه
✦
نتابم نه از بهر تخت و کلاه
“Know that I will never turn my head from the king's command, neither for throne nor for crown!”
#73
بدو یابم اندر جهان خوب و زشت
✦
بدویست دوزخ بدو هم بهشت
“Through him I experience all good and ill in the world; with him lies my hell and my paradise.”
#74
ترا هرچ خوردی فزاینده باد
✦
بداندیشگان را گزاینده باد
“May whatever you have consumed nourish you, and may it be poisonous to your ill-wishers!”
#75
تو اکنون به خوبی به ایوان بپوی
✦
سخن هرچ دیدی به دستان بگوی
“Now go in good spirits to your palace, and relate whatever you have witnessed to Dastan.”
#76
سلیحت همه جنگ را ساز کن
✦
ازین پس مپیمای با من سخن
“Prepare all your weapons for war, and from this moment speak no more words with me.”
#77
پگاه آی در جنگ من چاره‌ساز
✦
مکن زین سپس کار بر خود دراز
“Come early at dawn ready for battle, and drag this matter out no further.”
#78
تو فردا ببینی به آوردگاه
✦
که گیتی شود پیش چشمت سیاه
“Tomorrow upon the battlefield you shall see the world turn dark before your eyes!”
#79
بدانی که پیکار مردان مرد
✦
چگونه بود روز جنگ و نبرد
“You shall learn how true warriors fight on the day of battle and struggle!”
#80
بدو گفت رستم که ای شیرخوی
✦
ترا گر چنین آمدست آرزوی
“Rostam said to him: 'O lion-hearted warrior, if such indeed be your desire...'”
#81
ترا بر تگ رخش مهمان کنم
✦
سرت را به گوپال درمان کنم
“I shall host thee upon the swift gallop of Rakhsh, and heal thy proud head with the blow of my heavy mace!”
#82
تو در پهلوی خویش بشنیده‌ای
✦
به گفتار ایشان بگرویده‌ای
“Thou hast listened to the tales of thy kinsmen and companions, and placed thy whole faith in their idle words,”
#83
که تیغ دلیران بر اسفندیار
✦
به آوردگه بر، نیاید به کار
“That no brave champion's blade can harm Esfandiyar upon the field of combat.”
#84
ببینی تو فردا سنان مرا
✦
همان گرد کرده عنان مرا
“Tomorrow thou shalt witness the point of my spear, and see how tightly I gather the reins of battle.”
#85
که سازیم با نامداران مرد
✦
به خوبی به آوردگه بر، نبرد
“How worthily and grandly we wage our combat against famous men upon the battlefield.”
#86
لب مرد برنا پر از خنده شد
✦
همی گوهر آن خنده را بنده شد
“A smile filled the young prince’s lips, so radiant that pure jewels seemed subservient to its brilliance.”
#87
به رستم چنین گفت کای نامجوی
✦
چرا تیز گشتی بدین گفت و گوی
“He spoke thus to Rostam: 'O famous seeker of glory, why hast thou grown so sharp and fiery in this speech?'”
#88
چو فردا بیایی به دشت نبرد
✦
ببینی تو آورد مردان مرد
“When tomorrow thou comest to the battlefield, thou shalt behold the combat of true heroes among men.”
#89
نه من کوهم و زیرم اسپی چوکوه
✦
یگانه یکی مردمم چون گروه
“I am no mountain, nor is my steed a hill; yet I am a single man who equals an entire army.”
#90
گر از گرز من باد یابد سرت
✦
بگرید به درد جگر مادرت
“If thy head but feel the wind of my mace, thy mother shall weep in deep and bitter sorrow of heart.”
#91
وگر کشته آیی به آوردگاه
✦
ببندمت بر زین برم نزد شاه
“And if thou fall slain—or bound—upon the battlefield, I shall tie thee to my saddle and take thee before the King.”
#92
بدان تا دگر بنده با شهریار
✦
نجوید به آوردگه کارزار
“So that henceforth no subject may ever dare to seek combat against his sovereign king upon the battlefield.”