🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان هفتخوان اسفندیار

❖
53 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۰ - خواهش دو خواهر آبکش از بازرگان، شناختن آواز اسفندیار و بزم مستی بر بارهٔ دژ
چون خورشید تابان رخ از گنبد لاجوردی برکشید و بازار کاروانیان به پایان آمد، دو دختر گشتاسپ‌شاه، همای و به‌آفرید، با دلی پردرد و دیدگانی اشک‌بار، سبو بر دوش از ایوان دژ بیرون آمدند تا برای دشمنان خویش آب کشند. آنان که روزگاری شاهدختان ایران‌زمین بودند، اینک سر و پا برهنه، در میان انجمن نالان می‌رفتند. چون چشمشان به کاروان بازرگان ایرانی افتاد، زاری‌کنان نزد وی آمدند تا از بوم و بر خویش نشانی جویند. اسفندیار چون خواهران خود را بدان خاری و پریشانی دید، از بیم افشای راز و سوز درون، رخ به زیر گلیم پنهان ساخت و سرشک از دیده بارید.

خواهران نالان پنداشتند بازرگانی غریب است؛ او را درود فرستادند و از گشتاسپ‌شاه و اسفندیار و روزگار ایران پرسش نمودند و از رنج آبکشی و بی‌خبری پدر که در کاخ خویش آسوده خفته بود، مویه کردند. اسفندیار برای حفظ نهان‌کاری، از زیر گلیم بانگ برآورد و بر اسفندیار و گشتاسپ نفرین فرستاد و خود را بازرگانی بی‌خبرها خواند که تنها در پی روزی خویش است. اما همای، آن بانوی فرزانه، آواز برادر را از میان ناله‌ها بازشناخت. دلش از امید تپید، اما راز برادر را بپوشید و خاموش و گریان بر جای ماند. اسفندیار چون دانست که همای او را شناخته، روی برتافت و با دیدگانی پرخون خواهران را پند داد که چند روزی لب از سخن ببندند و نوید داد که نه برای سوداگری، که برای ستاندن کین و نام‌آوری بدین رویین‌دژ آمده است.

سپس اسفندیار در کسوت خراد بازرگان به پیشگاه ارجاسپ‌شاه توران شتافت. او فریبکارانه داستان دریا و طوفانی مهیب را بازگفت که چگونه کشتی‌اش در میان موج‌های سهمگین گرفتار آمده و او نذر کرده بود که اگر به سلامت به ساحل رسد، بزمی خسروانی برای شهریار و پهلوانان آن مرزوبوم برپا دارد و مستمندان را بنوازد. ارجاسپ، سرمست از فریب، پیشنهاد او را پذیرفت. اسفندیار خواهان آن شد که این بزمِ ماهِ مهر را بر فراز باره‌ی دژ برپا دارد. او هیزم فراوان بر بام دژ کشید و اسبان و گوسفندان بسیار قربانی کرد. چون آتش بر برفراخت، دودی انبوه آسمان را تیره ساخت که همانا نشانه‌ای برای پشوتن و سپاه ایران در بیرون دژ بود. آن‌گاه می لعل در جام‌ها گرداند و سالاران توران را چنان به می ناب مست ساخت که با شاخه‌های نرگس در دست، هوش و گوش از دست دادند و افتاده بر بام دژ ماندند.
#1
چو خورشید تابان ز گنبد بگشت
✦
خریدار بازار او در گذشت
#2
دو خواهرش رفتند ز ایوان به کوی
✦
غریوان و بر کفتها بر سبوی
#3
به نزدیک اسفندیار آمدند
✦
دو دیده‌تر و خاکسار آمدند
#4
چو اسفندیار آن شگفتی بدید
✦
دو رخ کرد از خواهران ناپدید
#5
شد از کار ایشان دلش پر ز بیم
✦
بپوشید رخ را به زیر گلیم
#6
برفتند هر دو به نزدیک اوی
✦
ز خون برنهاده به رخ‌بر دو جوی
#7
به خواهش گرفتند بیچارگان
✦
بران نامور مرد بازارگان
#8
بدو گفت خواهر که ای ساروان
✦
نخست از کجا راندی کاروان
#9
که روز و شبان بر تو فرخنده باد
✦
همه مهتران پیش تو بنده باد
#10
ز ایران و گشتاسپ و اسفندیار
✦
چه آگاهی است ای گو نامدار
#11
بدین سان دو دخت یکی پادشا
✦
اسیریم در دست ناپارسا
#12
برهنه سر و پای و دوش آبکش
✦
پدر شادمان روز و شب خفته خوش
#13
برهنه دوان بر سر انجمن
✦
خنک آنک پوشد تنش را کفن
#14
بگرییم چندی به خونین سرشک
✦
تو باشی بدین درد ما را پزشک
#15
گر آگاهیت هست از شهر ما
✦
برین بوم تریاک شد زهر ما
#16
یکی بانگ برزد به زیر گلیم
✦
که لرزان شدند آن دو دختر ز بیم
#17
که اسفندیار از بنه خود مباد
✦
نه آن کس به گیتی کزو کرد یاد
#18
ز گشتاسپ آن مرد بیدادگر
✦
مبیناد چون او کلاه و کمر
#19
نبینید کایدر فروشنده‌ام
✦
ز بهر خور خویش کوشنده‌ام
#20
چو آواز بشنید فرخ همای
✦
بدانست و آمد دلش باز جای
#21
چو خواهر بدانست آواز اوی
✦
بپوشید بر خویشتن راز اوی
#22
چنان داغ دل پیش او در بماند
✦
سرشک از دو دیده به رخ برفشاند
#23
همه جامه چاک و دو پایش به خاک
✦
از ارجاسپ جانش پر از بیم و باک
#24
بدانست جنگاور پاک‌رای
✦
که او را همی بازداند همای
#25
سبک روی بگشاد و دیده پرآب
✦
پر از خون دل و چهره چون آفتاب
#26
ز کار جهان ماند اندر شگفت
✦
دژم گشت و لب را به دندان گرفت
#27
بدیشان چنین گفت کاین روز چند
✦
بدارید هر دو لبان را به بند
#28
من ایدر نه از بهر جنگ آمدم
✦
به رنج از پی نام و ننگ آمدم
#29
کسی را که دختر بود آبکش
✦
پسر در غم و باب در خواب خوش
#30
پدر آسمان باد و مادر زمین
✦
نخوانم برین روزگار آفرین
#31
پس از کلبه برخاست مرد جوان
✦
به نزدیک ارجاسپ آمد دوان
#32
بدو گفت کای شاه فرخنده باش
✦
جهاندار تا جاودان زنده باش
#33
یکی ژرف دریا درین راه بود
✦
که بازارگان زان نه آگاه بود
#34
ز دریا برآمد یکی کژ باد
✦
که ملاح گفت آن ندارم به یاد
#35
به کشتی همه زار و گریان شدیم
✦
ز جان و تن خویش بریان شدیم
#36
پذیرفتم از دادگر یک خدای
✦
که گر یابم از بیم دریا رهای
#37
یکی بزم سازم به هر کشوری
✦
که باشد بران کشور اندر سری
#38
بخواهنده بخشم کم و بیش را
✦
گرامی کنم مرد درویش را
#39
کنون شاه ما را گرامی کند
✦
بدین خواهش امروز نامی کند
#40
ز لشکر سرافراز گردان که‌اند
✦
به نزدیک شاه جهان ارجمند
#41
چنین ساختستم که مهمان کنم
✦
وزین خواهش آرایش جان کنم
#42
چو ارجاسپ بشنید زان شاد شد
✦
سر مرد نادان پر از باد شد
#43
بفرمود کانکو گرامی‌ترست
✦
وزین لشکر امروز نامی‌ترست
#44
به ایوان خراد مهمان شوند
✦
وگر می بود پاک مستان شوند
#45
بدو گفت شاها ردا بخردا
✦
جهاندار و بر موبدان موبدا
#46
مرا خانه تنگست و کاخ بلند
✦
برین بارهٔ دژ شویم ارجمند
#47
در مهر ماه آمد آتش کنم
✦
دل نامداران به می خوش کنم
#48
بدو گفت زان راه روکت هواست
✦
به کاخ اندرون میزبان پادشاست
#49
بیامد دمان پهلوان شادکام
✦
فراوان برآورد هیزم به بام
#50
بکشتند اسپان و چندی بره
✦
کشیدند بر بام دژ یکسره
#51
ز هیزم که بر بارهٔ دژ کشید
✦
شد از دود روی هوا ناپدید
#52
می آورد چون هرچ بد خورده شد
✦
گسارندهٔ می ورا برده شد
#53
همه نامدارن رفتند مست
✦
ز مستی یکی شاخ نرگس به دست

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: