🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان هفتخوان اسفندیار

❖
58 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۵ - خان چهارم اسفندیار: هشدار گرگسار، فریب زن جادو و کشتن او با زنجیر زردشت
چون اسفندیار از پیکار با اژدهای آتشین‌دم رهایی یافت، گرگسار از زنده ماندن پهلوان گران‌مایه غرق در رنج و اندوه گشت. پهلوان روئین‌تن بر لب جویباری خرّم سراپرده برپا کرد و سپاهیان در گرد او خیمه زدند. اسفندیار باده خسروانی خواست و جام به یاد آفریدگار گیتی برداشت. سپس بفرمود تا گرگسارِ نالان و داغ‌دیده را به پیشگاه آورند. سه جام می شاهانه به او نوشانید و با خنده‌ای پیروزمندانه از نبرد خویش با اژدها یاد کرد و از خان بعدی پرسید.

گرگسار، کینه‌توز و نومید، هشدار داد که در منزل چهارم، زنی جادوگر و غول‌آسا منتظر اوست؛ زن جادویی که می‌تواند بیابان را به دریا و زمین را به آسمان بدل کند و هر جوان دلاوری را به دام اندازد. گرگسار اسفندیار را از مواجهه با او پرهیز داد تا مبادا نام نامی‌اش به تیرگی گراید. اما اسفندیار با کلامی استوار او را پاسخ داد که به یاری خدای یگانه و فرّ ایزدی، سر از تن جادوگران خواد برید.

سپیده دم، چون گیتی از فروغ خورشید زرین‌کلاه درخشان شد، اسفندیار فرمان پیشروی داد. او لشکر را به برادرش پشوتن سپرد و خود تنبور برداشت و جامی زرین پر از می به دست گرفت و تنها روانه شد. در راه به بیشه‌ای شگفت و بهشت‌گون رسید؛ جویبارهایی چون گلاب و درختانی چندان درهم تنیده که پرتو آفتاب بر زمین نمی‌تافت. اسفندیار بر لب چشمه فرود آمد، جام می نوشید و تنبور در آغوش گرفت و ناله‌ای جانسوز سر داد؛ سرودی از رنج و تنهایی خویش که چگونه به جای کامروایی و دیدار زیبارویان، همواره با شیر و اژدها دست‌وپنجه نرم می‌کند.

آواز و نغمه تنبور پهلوان به گوش زن جادو رسید. جادوگر که پیرزنی خشن، زشت‌روی و پرآژنگ بود، برای شکار پهلوان، خود را به افسون و جادو به هیبت بتِ ترکی زیباروی و مشکین‌موی درآورد و بر لب جویبار نزد اسفندیار نشست. اسفندیار از دیدن او شادمان شد و دادار پاک را سپاس گفت که دعایش را اجابت کرده است. جام می به دست نگارین او داد، اما هم‌زمان زنجیر پولادین و جادویی را که زردشت از بهشت آورده و گشتاسپ بر بازوی او بسته بود، نهان بر گردن زن افسون‌گر افکند.

با افتادن زنجیر زردشت، نیروی جادوی زن کاسته شد. او به شکل شیری ژیان درآمد تا بگريزد، اما اسفندیار تیغ آبدار برکشید. با تازیانه حقیقت و نیروی مقدس زنجیر، زن جادو ناچار شد پچ‌پچه افسون را رها کند و به صورت اصلی خود—پیرزنی سیه‌چروده، تباه و سپیدموی—بازگردد. اسفندیار بی‌درنگ با خنجری تیز سر از تن آن پلید جدا ساخت. با مرگ جادوگر، خورشید در پس توده‌های ابر و گردی تیره پنهان گشت و جهان را تاریکی فراگرفت. اسفندیار بر فراز بلندی رفت و نعره‌ای چون رعد برکشید. پشوتن و سپاهیان شتابان فرا رسیدند و فتح بزرگ پهلوان را ستودند، در حالی که گرگسار از پیروزی درخشان اسفندیار در آتش حسد می‌سوخت.
#1
از آن کار پر درد شد گرگسار
✦
کجا زنده شد مرده اسفندیار
#2
سراپرده زد بر لب آب شاه
✦
همه خیمه‌ها گردش اندر سپاه
#3
می و رود بر خوان و میخواره خواست
✦
به یاد جهاندار بر پای خاست
#4
بفرمود تا داغ دل گرگسار
✦
بیامد نوان پیش اسفندیار
#5
می خسروانی سه جامش بداد
✦
بخندید و زآن اژدها کرد یاد
#6
بدو گفت کای بد تن بی‌بها
✦
ببین این دم آهنج نر اژدها
#7
از این پس به منزل چه پیش آیدم
✦
کجا رنج و تیمار بیش آیدم
#8
بدو گفت کای شاه پیروزگر
✦
همی یابی از اختر نیک بر
#9
تو فردا چو در منزل آیی فرود
✦
به پیشت زن جادو آرد درود
#10
که دیدست ز این پیش لشکر بسی
✦
نکردست پیچان روان از کسی
#11
چو خواهد بیابان چو دریا کند
✦
به بالای خورشید پهنا کند
#12
ورا غول خوانند شاهان به نام
✦
به روز جوانی مرو پیش دام
#13
به پیروزی اژدها باز گرد
✦
نباید که نام اندر آری به گرد
#14
جهانجوی گفت ای بد شوخ روی
✦
ز من هرچه بینی تو فردا بگوی
#15
که من با زن جادوان آن کنم
✦
که پشت و دل جادوان بشکنم
#16
به پیروزی دادده یک خدای
✦
سر جادوان اندر آرم به پای
#17
چو پیراهن زرد پوشید روز
✦
سوی باختر گشت گیتی فروز
#18
سپه برگرفت و بنه بر نهاد
✦
ز یزدان نیکی دهش کرد یاد
#19
شب تیره لشکر همی راند شاه
✦
چو خورشید بفروخت زرین کلاه
#20
چو یاقوت شد روی برج بره
✦
بخندید روی زمین یکسره
#21
سپه را همه بر پشوتن سپرد
✦
یکی جام زرین پر از می ببرد
#22
یکی ساخته نیز تنبور خواست
✦
همی رزم پیش آمدش سور خواست
#23
یکی بیشه‌ای دید همچون بهشت
✦
تو گفتی سپهر اندر او لاله کشت
#24
ندید از درخت اندر او آفتاب
✦
به هر جای بر چشمه‌ای چون گلاب
#25
فرود آمد از بارگی چون سزید
✦
ز بیشه لب چشمه‌ای برگزید
#26
یکی جام زرین به کف برنهاد
✦
چو دانست کز می دلش گشت شاد
#27
همانگاه تنبور را برگرفت
✦
سراییدن و ناله اندر گرفت
#28
همی گفت بداختر اسفندیار
✦
که هرگز نبیند می و میگسار
#29
نبیند جز از شیر و نر اژدها
✦
ز چنگ بلاها نیابد رها
#30
نیابد همی ز این جهان بهره‌ای
✦
به دیدار فرخ پری چهره‌ای
#31
بیابم ز یزدان همی کام دل
✦
مرا گر دهد چهرهٔ دلگسل
#32
به بالا چو سرو و چو خورشید روی
✦
فروهشته از مشک تا پای موی
#33
زن جادو آواز اسفندیار
✦
چو بشنید شد چون گل اندر بهار
#34
چنین گفت کآمد هژبری به دام
✦
ابا چامه و رود و پر کرده جام
#35
پر آژنگ رویی بی آیین و زشت
✦
بدان تیرگی جادویها نوشت
#36
به سان یکی ترک شد خوب روی
✦
چو دیبای چینی رخ از مشک موی
#37
بیامد به نزدیک اسفندیار
✦
نشست از بر سبزه و جویبار
#38
جهانجوی چون روی او را بدید
✦
سرود و می و رود برتر کشید
#39
چنین گفت کای دادگر یک خدای
✦
به کوه و بیابان توی رهنمای
#40
بجستم هم‌اکنون پری چهره‌ای
✦
به تن شهره‌ای زو مرا بهره‌ای
#41
به داد آفرینندهٔ داد و راد
✦
مرا پاک جام و پرستنده داد
#42
یکی جام پر بادهٔ مشک بوی
✦
بدو داد تا لعل گرددش روی
#43
یکی نغز پولاد زنجیر داشت
✦
نهان کرده از جادو آژیر داشت
#44
به بازوش در بسته بد زردهشت
✦
به گشتاسپ آورده بود از بهشت
#45
بدان آهن از جان اسفندیار
✦
نبردی گمانی به بد روزگار
#46
بینداخت زنجیر در گردنش
✦
بر آن سان که نیرو ببرد از تنش
#47
زن جادو از خویشتن شیر کرد
✦
جهانجوی آهنگ شمشیر کرد
#48
بدو گفت بر من نیاری گزند
✦
اگر آهنین کوه گردی بلند
#49
بیارای زآن سان که هستی رخت
✦
به شمشیر یازم کنون پاسخت
#50
به زنجیر شد گنده پیری تباه
✦
سر و موی چون برف و رنگی سیاه
#51
یکی تیز خنجر بزد بر سرش
✦
مبادا که بینی سرش گر برش
#52
چو جادو بمرد آسمان تیره گشت
✦
بر آن سان که چشم اندر آن خیره گشت
#53
یکی باد و گردی برآمد سیاه
✦
بپوشید دیدار خورشید و ماه
#54
به بالا برآمد جهانجوی مرد
✦
چو رعد خروشان یکی نعره کرد
#55
پشوتن بیامد همی با سپاه
✦
چنین گفت کای نامبردار شاه
#56
نه با زخم تو پای دارد نهنگ
✦
نه ترک و نه جادو نه شیر و پلنگ
#57
به گیتی بماناد یل سرفراز
✦
جهان را به مهر تو بادا نیاز
#58
یکی آتش از تارک گرگسار
✦
برآمد ز پیکار اسفندیار

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: