داستان اکوان دیو

#1

تو بر کردگار روان و خرد

✦

ستایش گزین تا چه اندر خورد

#2

ببین ای خردمند روشن‌روان

✦

که چون باید او را ستودن توان

#3

همه دانش ما به بیچارگیست

✦

به بیچارگان بر بباید گریست

#4

تو خستو شو آنرا که هست و یکیست

✦

روان و خرد را جزین راه نیست

#5

ایا فلسفه‌دان بسیار گوی

✦

بپویم براهی که گویی مپوی

#6

ترا هرچ بر چشم سر بگذرد

✦

نگنجد همی در دلت با خرد

#7

سخن هرچ بایستِ توحید نیست

✦

به ناگفتن و گفتن او یکیست

#8

تو گر سخته‌ای شو سخن سخته‌گوی

✦

نیاید به بن هرگز این گفت و گوی

#9

به یک دم زدن رستی از جان و تن

✦

همی بس بزرگ آیدت خویشتن

#10

همی بگذرد بر تو ایام تو

✦

سرای جز این باشد آرام تو

#11

نخست از جهان‌آفرین یاد کن

✦

پرستش بر این یاد بنیاد کن

#12

کزویست گردونِ گردان بپای

✦

هم اویست بر نیک و بد رهنمای

#13

جهان پر شگفتست چون بنگری

✦

ندارد کسی آلت داوری

#14

که جانت شگفتست و تن هم شگفت

✦

نخست از خود اندازه باید گرفت

#15

دگر آنک این گرد گردان سپهر

✦

همی نو نمایدت هر روز چهر

#16

نباشی بدین گفته همداستان

✦

که دهقان همی گوید از باستان

#17

خردمند کاین داستان بشنوَد

✦

بدانش گراید بدین نگرود

#18

ولیکن چو معنیش یادآوری

✦

شود رام و کوته کند داوری

#19

تو بشنو ز گفتار دهقان پیر

✦

گر ایدونک باشد سخن دلپذیر

#20

سخنگوی دهقان چنین کرد یاد

✦

که یک روز کیخسرو از بامداد

#21

بیاراست گلشن بسان بهار

✦

بزرگان نشستند با شهریار

#22

چو گودرز و چون رستم و گستهم

✦

چو برزین گرشاسپ از تخم جم

#23

چو گیو و چو رهام کار آزمای

✦

چو گرگین و خراد فرخنده رای

#24

چو از روز یک ساعت اندر گذشت

✦

بیامد بدرگاه چوپان ز دشت

#25

که گوری پدید آمد اندر گله

✦

چو شیری که از بند گردد یله

#26

همان رنگ خورشید دارد درست

✦

سپهرش بزر آب گویی بشست

#27

یکی برکشیده خط از یال اوی

✦

ز مشک سیه تا بدنبال اوی

#28

سمندی بزرگست گویی بجای

✦

ورا چار گرزست آن دست و پای

#29

یکی نره شیرست گویی دژم

✦

همی بفگند یال اسپان ز هم

#30

بدانست خسرو که آن نیست گور

✦

که برنگذرد گور ز اسپی بزور

#31

برستم چنین گفت کین رنج نیز

✦

به پیگار بر خویشتن سنج نیز

#32

برو خویشتن را نگه‌دار ازوی

✦

مگر باشد آهرمن کینه‌جوی

#33

چنین گفت رستم که با بخت تو

✦

نترسد پرستندهٔ تخت تو

#34

نه دیو و نه شیر و نه نر اژدها

✦

ز شمشیر تیزم نیابد رها

#35

برون شد بنخچیر چون نره شیر

✦

کمندی بدست اژدهایی بزیر

#36

به دشتی کجا داشت چوپان گله

✦

وزانسو گذر داشت گور یله

#37

سه روزش همی جست در مرغزار

✦

همی کرد بر گرد اسپان شکار

#38

چهارم بدیدش گرازان بدشت

✦

چو باد شمالی برو بر گذشت

#39

درخشنده زرین یکی باره بود

✦

بچرم اندرون زشت پتیاره بود

#40

برانگیخت رخش دلاور ز جای

✦

چو تنگ اندر آمد دگر شد برای

#41

چنین گفت کین را نباید فگند

✦

بباید گرفتن بخم کمند

#42

نشایدش کردن بخنجر تباه

✦

بدین سانش زنده برم نزد شاه

#43

بینداخت رستم کیانی کمند

✦

همی خواست کارد سرش را ببند

#44

چو گور دلاور کمندش بدید

✦

شد از چشم او در زمان ناپدید

#45

بدانست رستم که آن نیست گور

✦

ابا او کنون چاره باید نه زور

#46

جز اکوان دیو این نشاید بُدن

✦

ببایستش از باد تیغی زدن

#47

بشمشیر باید کنون چاره کرد

✦

دوانیدن خون بران چرم زرد

#48

ز دانا شنیدم که این جای اوست

✦

که گفتند بستاند از گور پوست

#49

همانگه پدید آمد از دشت باز

✦

سپهبد برانگیخت آن تند تاز

#50

کمان را بزه کرد و از باد اسپ

✦

بینداخت تیری چو آذر گشسپ

#51

همان کو کمان کیان درکشید

✦

دگر باره شد گور ازو ناپدید

#52

همی تاخت اسپ اندران پهن دشت

✦

چو سه روز و سه شب برو بر گذشت

#53

به آبش گرفت آرزو هم به نان

✦

سر از خواب بر کوههٔ زین زنان

#54

چو بگرفتش از آب روشن شتاب

✦

به پیش آمدش چشمهٔ چون گلاب

#55

فرود آمد و رخش را آب داد

✦

هم از ماندگی چشم را خواب داد

#56

کمندش ببازوی و ببر بیان

✦

بپوشیده و تنگ بسته میان

#57

ز زین کیانیش بگشاد تنگ

✦

به بالین نهاد آن جناغ خدنگ

#58

چراگاه رخش آمد و جای خواب

✦

نمدزین برافگند بر پیش آب

#59

بدان جایگه خفت و خوابش ربود

✦

که از رنج وز تاختن مانده بود

#60

چو اکوانش از دور خفته بدید

✦

یکی باد شد تا بر او رسید

#61

زمین گرد ببرید و برداشتش

✦

ز هامون بگردون برافراشتش

#62

غمی شد تهمتن چو بیدار شد

✦

سر پر خرد پر ز پیکار شد

#63

چو رستم بجنبید بر خویشتن

✦

بدو گفت اکوان که ای پیلتن

#64

یکی آرزو کن که تا از هوا

✦

کجات آید افگندن اکنون هوا

#65

سوی آبت اندازم ار سوی کوه

✦

کجا خواهی افتاد دور از گروه

#66

چو رستم بگفتار او بنگرید

✦

هوا در کف دیو واژونه دید

#67

چنین گفت با خویشتن پیلتن

✦

که بد نامبردار هر انجمن

#68

گر اندازدم گفت بر کوهسار

✦

تن و استخوانم نیاید بکار

#69

بدریا به آید که اندازدم

✦

کفن سینهٔ ماهیان سازدم

#70

وگر گویم او را بدریا فگن

✦

بکوه افگند بدگهر اهرمن

#71

همه واژگونه بود کار دیو

✦

که فریادرس باد گیهان خدیو

#72

چنین داد پاسخ که دانای چین

✦

یکی داستانی زدست اندرین

#73

که در آب هر کو بر آیدش هوش

✦

به مینو روانش نبیند سروش

#74

بزاری هم ایدر بماند بجای

✦

خرامش نیاید بدیگر سرای

#75

به کوهم بینداز تا ببر و شیر

✦

ببینند چنگال مرد دلیر

#76

ز رستم چو بشنید اکوان دیو

✦

برآورد بر سوی دریا غریو

#77

بجایی بخواهم فگندنت گفت

✦

که اندر دو گیتی بمانی نهفت

#78

بدریای ژرف اندر انداختش

✦

ز کینه خور ماهیان ساختش

#79

همان کز هوا سوی دریا رسید

✦

سبک تیغ تیز از میان برکشید

#80

نهنگان که کردند آهنگ اوی

✦

ببودند سرگشته از چنگ اوی

#81

بدست چپ و پای کرد آشناه

✦

بدیگر ز دشمن همی جست راه

#82

بکارش نیامد زمانی درنگ

✦

چنین باشد آن کو بود مرد جنگ

#83

اگر ماندی کس بمردی بپای

✦

پی او زمانه نبردی ز جای

#84

ولیکن چنینست گردنده دهر

✦

گهی نوش یابند ازو گاه زهر

#85

ز دریا بمردی به یکسو کشید

✦

برآمد بهامون و خشکی بدید

#86

ستایش گرفت آفریننده را

✦

رهانیده از بد تن بنده را

#87

برآسود و بگشاد بند میان

✦

بر چشمه بنهاد ببر بیان

#88

کمند و سلیحش چو بفگند نم

✦

زره را بپوشید شیر دژم

#89

بدان چشمه آمد کجا خفته بود

✦

بران دیو بدگوهر آشفته بود

#90

نبود رخش رخشان بران مرغزار

✦

جهانجوی شد تند با روزگار

#91

برآشفت و برداشت زین و لگام

✦

بشد بر پی رخش تا گاه شام

#92

پیاده همی رفت جویان شکار

✦

به پیش اندر آمد یکی مرغزار

#93

همه بیشه و آبهای روان

✦

بهر جای دراج و قمری نوان

#94

گله‌دار اسپان افراسیاب

✦

به بیشه درون سر نهاده بخواب

#95

دمان رخش بر مادیانان چو دیو

✦

میان گله برکشیده غریو

#96

چو رستم بدیدش کیانی کمند

✦

بیفگند و سرش اندر آمد به بند

#97

بمالیدش از گرد و زین برنهاد

✦

ز یزدان نیکی دهش کرد یاد

#98

لگامش بسر بر زد و برنشست

✦

بران تیز شمشیر بنهاد دست

#99

گله هر کجا دید یکسر براند

✦

بشمشیر بر نام یزدان بخواند

#100

گله‌دار چون بانگ اسبان شنید

✦

سرآسیمه از خواب سر بر کشید

#101

سواران که بودند با او بخواند

✦

بر اسپ سرافرازشان برنشاند

#102

گرفتند هر کس کمند و کمان

✦

بدان تا که باشد چنین بدگمان

#103

که یارد بدین مرغزار آمدن

✦

بنزدیک چندین سوار آمدن

#104

پس اندر سواران برفتند گرم

✦

که بر پشت رستم بدرند چرم

#105

چو رستم شتابندگان را بدید

✦

سبک تیغ تیز از میان برکشید

#106

بغرید چون شیر و برگفت نام

✦

که من رستمم پور دستان سام

#107

بشمشیر ازیشان دو بهره بکشت

✦

چو چوپان چنان دید بنمود پشت

#108

چو باد از شگفتی هم اندر شتاب

✦

بدیدار اسپ آمد افراسیاب

#109

بجایی که هر سال چوپان گله

✦

بران دشت و آن آب کردی یله

#110

خود و دو هزار از یل نامدار

✦

رسیدند تازان بران مرغزار

#111

ابا باده و رود و گردان بهم

✦

بدان تا کند بر دل اندیشه کم

#112

چو نزدیک آن مرغزاران رسید

✦

ز اسپان و چوپان نشانی ندید

#113

یکایک خروشیدن آمد ز دشت

✦

همه اسپ یک بر دگر برگذشت

#114

ز خاک پی رخش بر سرکشان

✦

پدید آمد از دور پیدا نشان

#115

چو چوپان بر شاه توران رسید

✦

بدو باز گفت آن شگفتی که دید

#116

که تنها گله برد رستم ز دشت

✦

ز ما کشت بسیار و اندر گذشت

#117

ز ترکان برآمد یکی گفت و گوی

✦

که تنها بجنگ آمد این کینه‌جوی

#118

بباید کشیدن یکایک سلیح

✦

که این کار بر ما گذشت از مزیح

#119

چنین زار گشتیم و خوار و زبون

✦

که یک تن سوی ما گراید به خون

#120

همی بفگند نام مردی ز ما

✦

به تیغ او براند ز خون آسیا

#121

همی بگذراند به یک تن گله

✦

نشاید چنین کار کردن یله

#122

سپهدار با چار پیل و سپاه

✦

پس رستم اندر گرفتند راه

#123

چو گشتند نزدیک رستم کمان

✦

ز بازو برون کرد و آمد دمان

#124

بریشان ببارید چو ژاله میغ

✦

چه تیر از کمان و چه پولاد تیغ

#125

چو افگنده شد شست مرد دلیر

✦

بگرز اندر آمد ز شمشیر شیر

#126

همی گرز بارید همچون تگرگ

✦

همی چاک چاک آمد از خود و ترگ

#127

ازیشان چهل مرد دیگر بکشت

✦

غمی شد سپهدار و بنمود پشت

#128

ازو بستد آن چار پیل سپید

✦

شدند آن سپاه از جهان ناامید

#129

پس پشتشان رستم گرزدار

✦

دو فرسنگ برسان ابر بهار

#130

چو برگشت برداشت پیل و رمه

✦

بنه هرچ آمد بچنگش همه

#131

بیامد گرازان بران چشمه باز

✦

دلش جنگ جویان بچنگ دراز

#132

دگر باره اکوان بدو باز خورد

✦

نگشتی بدو گفت سیر از نبرد

#133

برستی ز دریا و چنگ نهنگ

✦

بدشت آمدی باز پیچان بجنگ

#134

تهمتن چو بنشید گفتار دیو

✦

برآورد چون شیر جنگی غریو

#135

ز فتراک بگشاد پیچان کمند

✦

بیفگند و آمد میانش به بند

#136

بپیچید بر زین و گرز گران

✦

برآهیخت چون پتک آهنگران

#137

بزد بر سر دیو چون پیل مست

✦

سر و مغزش از گرز او گشت پست

#138

فرود آمد آن آبگون خنجرش

✦

برآهیخت و ببرید جنگی سرش

#139

همی خواند بر کردگار آفرین

✦

کزو بود پیروزی و زور کین

#140

تو مر دیو را مردم بد شناس

✦

کسی کو ندارد ز یزدان سپاس

#141

هرانکو گذشت از ره مردمی

✦

ز دیوان شمر مشمر از آدمی

#142

خرد گر برین گفتها نگرود

✦

مگر نیک مغزش همی نشنود

#143

گر آن پهلوانی بود زورمند

✦

به بازو ستبر و به بالا بلند

#144

گوان خوان و اکوان دیوش مخوان

✦

که بر پهلوانی بگردد زیان

#145

چه گویی تو ای خواجهٔ سالخورد

✦

چشیده ز گیتی بسی گرم و سرد

#146

که داند که چندین نشیب و فراز

✦

به پیش آرد این روزگار دراز

#147

تگ روزگار از درازی که هست

✦

همی بگذراند سخنها ز دست

#148

که داند کزین گنبد تیزگرد

✦

درو سور چند است و چندی نبرد

#149

چو ببرید رستم سر دیو پست

✦

بران بارهٔ پیل پیکر نشست

#150

به پیش اندر آورد یکسر گله

✦

بنه هرچ کردند ترکان یله

#151

همی رفت با پیل و با خواسته

✦

وزو شد جهان یکسر آراسته

#152

ز ره چون به شاه آمد این آگهی

✦

که برگشت رستم بدان فرهی

#153

از ایدر میان را بدان کرد بند

✦

کجا گور گیرد بخم کمند

#154

کنون دیو و پیل آمدستش بچنگ

✦

بخشکی پلنگ و بدریا نهنگ

#155

نیابد گذر شیر بر تیغ اوی

✦

همان دیو و هم مردم کینه‌جوی

#156

پذیره شدن را بیاراست شاه

✦

بسر بر نهادند گردان کلاه

#157

درفش شهنشاه با کرنای

✦

ببردند با ژنده پیل و درای

#158

چو رستم درفش جهاندار شاه

✦

نگه کرد کامد پذیره براه

#159

فرود آمد و خاک را داد بوس

✦

خروش سپاه آمد و بوق و کوس

#160

سر سرکشان رستم تاج بخش

✦

بفرمود تا برنشیند برخش

#161

وزانجا بایوان شاه آمدند

✦

گشاده دل و نیک خواه آمدند

#162

به ایرانیان بر گله بخش کرد

✦

نشست تن خویشتن رخش کرد

#163

فرستاد پیلان بر پیل شاه

✦

که بر شیر پیلان بگیرند راه

#164

بیک هفته ایوان بیاراستند

✦

می و رود و رامشگران خواستند

#165

بمی رستم آن داستان برگشاد

✦

وز اکوان همی کرد بر شاه یاد

#166

که گوری ندیدم بخوبی چنوی

✦

بدان سرافرازی و آن رنگ و بوی

#167

چو خنجر بدرید بر تنش پوست

✦

بروبر نبخشود دشمن نه دوست

#168

سرش چون سر پیل و مویش دراز

✦

دهن پر زدندانهای گراز

#169

دو چشمش کبود و لبانش سیاه

✦

تنش را نشایست کردن نگاه

#170

بدان زور و آن تن نباشد هیون

✦

همه دشت ازو شد چو دریای خون

#171

سرش کردم از تن بخنجر جدا

✦

چو باران ازو خون شد اندر هوا

#172

ازو ماند کیخسرو اندر شگفت

✦

چو بنهاد جام آفرین برگرفت

#173

بران کو چنان پهلوان آفرید

✦

کسی این شگفتی بگیتی ندید

#174

که مردم بود خود بکردار اوی

✦

بمردی و بالا و دیدار اوی

#175

همی گفت اگر کردگار سپهر

✦

ندادی مرا بهره از داد و مهر

#176

نبودی بگیتی چنین کهترم

✦

که هزمان بدو دیو و پیل اشکرم

#177

دو هفته بران گونه بودند شاد

✦

ز اکوان وز بزم کردند یاد

#178

سه دیگر تهمتن چنین کرد رای

✦

که پیروز و شادان شود باز جای

#179

مرا بویهٔ زال سامست گفت

✦

چنین آرزو را نشاید نهفت

#180

شوم زود و آیم بدرگاه باز

✦

بباید همی کینه را کرد ساز

#181

که کین سیاوش به پیل و گله

✦

نشاید چنین خوار کردن یله

#182

در گنج بگشاد شاه جهان

✦

گرانمایه چیزی که بودش نهان

#183

بیاورد ده جام گوهر ز گنج

✦

بزر بافته جامهٔ شاه پنج

#184

غلامان رومی بزرین کمر

✦

پرستندگان نیز با طوق زر

#185

ز گستردنیها و از تخت عاج

✦

ز دیبا و دینار و پیروزه تاج

#186

بنزدیک رستم فرستاد شاه

✦

که این هدیه با خویشتن بر براه

#187

یک امروز با ما بباید بدن

✦

وزان پس ترا رای رفتن زدن

#188

ببود و بپیمود چندی نبید

✦

بشبگیر جز رای رفتن ندید

#189

دو فرسنگ با او بشد شهریار

✦

بپدرود کردن گرفتش کنار

#190

چو با راه رستم هم آواز گشت

✦

سپهدار ایران ازو بازگشت

#191

جهان پاک بر مهر او گشت راست

✦

همی داشت گیتی بر انسان که خواست

#192

برین گونه گردد همی چرخ پیر

✦

گهی چون کمانست و گاهی چو تیر

#193

چو این داستان سربسر بشنوی

✦

از اکوان سوی کین بیژن شوی

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما