🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان کاموس کشانی

❖
198 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۴ - جنگ کاموس با گیو و طوس تا شب، رسیدن رستم به هماون و آرایش دو سپاه
چون خورشید زرین‌پیکر رخسار خویش بر پشت گاو سپهر کشید و نغمه چکاوک بر هامون طنین‌افکن شد، بانگ کوس و تبرزین از بارگاه کاموس کشانی به آسمان برآمد. آن پهلوان کوه‌پیکر و اسب‌افکن، زره نبرد بر تن راست کرد، ترگ بر سر نهاد و با دلی پر از باد غرور و سری سرشار از کینه، سپاه کشانی را آراست. دیده‌بانان ایرانی بر فراز کوه هماون خروش برآوردند که لشکری گران از تنگه پدیدار گشته است.

کاموس همچون لختی کوه بر پشت باره نشست، گرزی سنگین به کردار سر گاومیش بر دوش نهاد و پیشاپیش نیزه‌دارانش به دره درآمد. او با خنده‌ای استهزاآمیز به سپاه ایران نگریست و آنان را خوار شمرد و با بانگی رسا فریاد زد: «کدام‌یک از دلاوران ایران جرأت دارد بر من تاخت آورد و زور بازو و تیغ و گرز مرا بیازماید؟»

گیو کشواد، پهلوان آزاده ایران، چون این سخن تند را شنید، خشم بر وجودش چیره شد، تیغ آبگون از نیام کشید و به نام دادار نیکی‌بخش، تیربارانی چون ابر بهاران بر کاموس فرو ریخت. کاموس سر زیر سپر پنهان ساخت و چون گرگی ژیان با نیزه بر کمرگاه گیو تاخت. ضربت نیزه کاموس چنان سهمگین بود که گیو بر زین بلرزید، اما به چالاکی خویش را نگه داشت و با تیغ تیز، نیزه کاموس را به دو نیم ساخت.

طوس سپهبد از قلب سپاه نبرد را دید و دانست که گیو را تاب ایستادگی در برابر تنومندی کاموس نیست. پس تکاور خویش را تاخت و خود را به یاری گیو رساند. نبردی سخت و بی‌امان میان آن دو پهلوان ایرانی و کاموس کشانی درگرفت که تا غروب آفتاب و تاریک شدن دشت هماون ادامه یافت.

با فرو نشستن تاریکی شب، رستم تهمتن با درفش اژدهافش خویش به کوه هماون رسید. گودرز کشواد و سپهبدان ایران به استقبال جهان‌پهلوان شتافتند و اشک شوق بر رخسار ریختند. رستم سپاهیان خسته را پند داد، آنان را به پایداری فراخواند و بر خوان رزم پیمان بست. در آن سوی دشت، هومان و پیران با دیدن خیمه سبز و درفش اژدهاپیکر رستم، نگران و اندوهگین گشتند، اما کاموسِ مغرور پیران را از بیم هراساندن سپاه بازداشت و وعده داد که فردا میدان نبرد را از خون ایرانیان چون دریای لعل سازد.
#1
چو خورشید زد پنجه بر پشت گاو
✦
ز هامون برآمد خروش چکاو
#2
ز درگاه کاموس برخاست غو
✦
که او بود اسپ افگن و پیش رو
#3
سپاه انجمن کرد و جوشن بداد
✦
دلش پر ز رزم و سرش پر ز باد
#4
زره بود در زیر پیراهنش
✦
کله ترگ بود و قبا جوشنش
#5
بایران خروش آمد از دیده‌گاه
✦
کزین روی تنگ اندر آمد سپاه
#6
درفش سپهبد گو پیلتن
✦
پدید آمد از دور با انجمن
#7
وزین روی دیگر ز توران سپاه
✦
هوا گشت برسان ابر سیاه
#8
سپهبد سواری چو یک لخت کوه
✦
زمین گشته از نعل اسپش ستوه
#9
یکی گرز همچون سر گاومیش
✦
سپاه از پس و نیزه‌دارانش پیش
#10
همی جوشد از گرز آن یال و کفت
✦
سزد گر بمانی ازو در شگفت
#11
وزین روی ایران سپهدار طوس
✦
بابر اندر آورد آوای کوس
#12
خروشیدن دیده‌بان پهلوان
✦
چو بشنید شد شاد و روشن‌روان
#13
ز نزدیک گودرز کشواد تفت
✦
سواری بنزد فریبرز رفت
#14
که توران سپه سوی جنگ آمدند
✦
رده برکشیدند و تنگ آمدند
#15
تو آن کن که از گوهر تو سزاست
✦
که تو مهتری و پدر پادشاست
#16
که گرد تهمتن برآمد ز راه
✦
هم اکنون بیاید بدین رزمگاه
#17
فریبرز با لشکری گرد نیو
✦
بیامد بپیوست با طوس و گیو
#18
بر کوه لشکر بیاراستند
✦
درفش خجسته بپیراستند
#19
چو با میسره راست شد میمنه
✦
همان ساقه و قلب و جای بنه
#20
برآمد خروشیدن کرنای
✦
سپه چون سپهر اندر آمد ز جای
#21
چو کاموس تنگ اندر آمد بجنگ
✦
بهامون زمانی نبودش درنگ
#22
سپه را بکردار دریای آب
✦
که از کوه سیل اندر آید شتاب
#23
بیاورد و پیش هماون رسید
✦
هوا نیلگون شد زمین ناپدید
#24
چو نزدیک شد سر سوی کوه کرد
✦
پر از خنده رخ سوی انبوه کرد
#25
که این لشکری گشن و کنداورست
✦
نه پیران و هومان و آن لشکرست
#26
که دارید ز ایرانیان جنگجوی
✦
که با من بروی اندر آرند روی
#27
ببینید بالا و برز مرا
✦
برو بازوی و تیغ و گرز مرا
#28
چو بشنید گیو این سخن بردمید
✦
برآشفت و تیغ از میان برکشید
#29
چو نزدیک‌تر شد بکاموس گفت
✦
که این را مگر ژنده پیلست جفت
#30
کمان برکشید و بزه بر نهاد
✦
ز دادار نیکی دهش کرد یاد
#31
بکاموس بر تیرباران گرفت
✦
کمان را چو ابر بهاران گرفت
#32
چو کاموس دست و گشادش بدید
✦
بزیر سپر کرد سر ناپدید
#33
بنیزه درآمد بکردار گرگ
✦
چو شیری برافراز پیلی سترگ
#34
چو آمد بنزدیک بدخواه اوی
✦
یکی نیزه زد بر کمرگاه اوی
#35
چو شد گیو جنبان بزین اندرون
✦
ازو دور شد نیزهٔ آبگون
#36
سبک تیغ را برکشید از نیام
✦
خروشید و جوشید و برگفت نام
#37
به پیش سوار اندر آمد دژم
✦
بزد تیغ و شد نیزهٔ او قلم
#38
ز قلب سپه طوس چون بنگرید
✦
نگه کرد و جنگ دلیران بدید
#39
بدانست کو مرد کاموس نیست
✦
چنو نیزه‌ور نیز جز طوس نیست
#40
خروشان بیامد ز قلب سپاه
✦
بیاری بر گیو شد کینه‌خواه
#41
عنان را بپیچید کاموس تنگ
✦
میان دو گرد اندر آمد بجنگ
#42
ز تگ اسپ طوس دلاور بماند
✦
سپهبد برو نام یزدان بخواند
#43
به نیزه پیاده به آوردگاه
✦
همی گشت با او بپیش سپاه
#44
دو گرد گرانمایه و یک سوار
✦
کشانی نشد سیر زان کارزار
#45
برین گونه تا تیره شد جای هور
✦
همی بود بر دشت هر گونه شور
#46
چو شد دشت بر گونهٔ آبنوس
✦
پراگنده گشتند کاموس و طوس
#47
سوی خیمه رفتند هر دو گروه
✦
یکی سوی دشت و دگر سوی کوه
#48
چو گردون تهی شد ز خورشید و ماه
✦
طلایه برون شد ز هر دو سپاه
#49
ازان دیده گه دیده، بگشاد لب
✦
که شد دشت پر خاک و تاریک شب
#50
پر از گفتگویست هامون و راغ
✦
میان یلان نیز چندین چراغ
#51
همانا که آمد گو پیلتن
✦
دمان و ز زابل یکی انجمن
#52
چو بشنید گودرز کشواد تفت
✦
شب تیره از کوه خارا برفت
#53
پدید آمد آن اژدهافش درفش
✦
شب تیره‌گون کرد گیتی بنفش
#54
چو گودرز روی تهمتن بدید
✦
شد از آب دیده رخش ناپدید
#55
پیاده شد از اسپ و رستم همان
✦
پیاده بیامد چو باد دمان
#56
گرفتند مر یکدگر را کنار
✦
ز هر دو برآمد خروشی بزار
#57
ازان نامدارن گودرزیان
✦
که از کینه جستن سرآمد زمان
#58
بدو گفت گودرز کای پهلوان
✦
هشیوار و جنگی و روشن‌روان
#59
همی تاج و گاه از تو گیرد فروغ
✦
سخن هرچ گویی نباشد دروغ
#60
تو ایرانیان را ز مام و پدر
✦
بهی هم ز گنج و ز تخت و گهر
#61
چنانیم بی‌تو چو ماهی بخاک
✦
بتنگ اندرون سر تن اندر هلاک
#62
چو دیدم کنون خوب چهر ترا
✦
همین پرسش گرم و مهر ترا
#63
مرا سوگ آن ارجمندان نماند
✦
ببخت تو جز روی خندان نماند
#64
بدو گفت رستم که دل شاد دار
✦
ز غمهای گیتی سر آزاد دار
#65
که گیتی سراسر فریبست و بند
✦
گهی سودمندی و گاهی گزند
#66
یکی را ببستر یکی را بجنگ
✦
یکی را بنام و یکی را بننگ
#67
همی رفت باید کزین چاره نیست
✦
مرا نیز از مرگ پتیاره نیست
#68
روان تو از درد بی‌درد باد
✦
همه رفتن ما بآورد باد
#69
ازان پس چو آگاه شد طوس و گیو
✦
ز ایران نبرده سواران نیو
#70
که رستم به کوه هماون رسید
✦
مر او را جهاندیده گودرز دید
#71
برفتند چون باد لشکر ز جای
✦
خروش آمد و نالهٔ کرنای
#72
چو آمد درفش تهمتن پدید
✦
شب تیره لشکر برستم رسید
#73
سپاه و سپهبد پیاده شدند
✦
میان بسته و دلگشاده شدند
#74
خروشی برآمد ز لشکر بدرد
✦
ازان کشتگان زیر خاک نبرد
#75
دل رستم از درد ایشان بخست
✦
بکینه بنوی میان را ببست
#76
بنالید ازان پس بدرد سپاه
✦
چو آگه شد از کار آوردگاه
#77
بسی پندها داد و گفت ای سران
✦
بپیش آمد امروز رزمی گران
#78
چنین است آغاز و فرجام جنگ
✦
یکی تاج یابد یکی گور تنگ
#79
سراپرده زد گرد گیتی‌فروز
✦
پس پشت او لشکر نیمروز
#80
بکوه اندرون خیمه‌ها ساختند
✦
درفش سپهبد برافراختند
#81
نشست از بر تخت بر پیلتن
✦
بزرگان لشکر شدند انجمن
#82
ز یک دست بنشست گودرز و گیو
✦
بدست دگر طوس و گردان نیو
#83
فروزان یکی شمع بنهاد پیش
✦
سخن رفت هر گونه بر کم و بیش
#84
ز کار بزرگان و جنگ سپاه
✦
ز رخشنده خورشید و گردنده ماه
#85
فراوان ازان لشکر بی‌شمار
✦
بگفتند با مهتر نامدار
#86
ز کاموس و شنگل ز خاقان چین
✦
ز منشور جنگی و مردان کین
#87
ز کاموس خود جای گفتار نیست
✦
که ما را بدو راه دیدار نیست
#88
درختیست بارش همه گرز و تیغ
✦
نترسد اگر سنگ بارد ز میغ
#89
ز پیلان جنگی ندارد گریز
✦
سرش پر ز کینست و دل پر ستیز
#90
ازین کوه تا پیش دریای شهد
✦
درفش و سپاهست و پیلان و مهد
#91
اگر سوی ما پهلوان سپاه
✦
نکردی گذر کار گشتی تباه
#92
سپاس از خداوند پیروزگر
✦
که او آورد رنج و سختی بسر
#93
تن ما بتو زنده شد بی‌گمان
✦
نبد هیچ کس را امید زمان
#94
ازان کشتگان یک زمان پهلوان
✦
همی بود گریان و تیره‌روان
#95
ازان پس چنین گفت کز چرخ ماه
✦
برو تا سر تیره خاک سیاه
#96
نبینی مگر گرم و تیمار و رنج
✦
برینست رسم سرای سپنج
#97
گزافست کردار گردان سپهر
✦
گهی زهر و جنگست و گه نوش و مهر
#98
اگر کشته گر مرده هم بگذریم
✦
سزد گر بچون و چرا ننگریم
#99
چنان رفت باید که آید زمان
✦
مشو تیز با گردش آسمان
#100
جهاندار پیروزگر یار باد
✦
سر بخت دشمن نگونسار باد
#101
ازین پس همه کینه باز آوریم
✦
جهان را بایران نیاز آوریم
#102
بزرگان همه خواندند آفرین
✦
که بی‌تو مبادا زمان و زمین
#103
همیشه بدی نامبردار و شاد
✦
در شاه پیروز بی‌تو مباد
#104
چو از کوه بفروخت گیتی فروز
✦
دو زلف شب تیره بگرفت روز
#105
ازان چادر قیر بیرون کشید
✦
بدندان لب ماه در خون کشید
#106
تبیره برآمد ز هر دو سرای
✦
برفتند گردان لشکر ز جای
#107
سپهدار هومان به پیش سپاه
✦
بیامد همی کرد هر سو نگاه
#108
که ایرانیان را که یار آمدست
✦
که خرگاه و خیمه بکار آمدست
#109
ز پیروزه دیبا سراپرده دید
✦
فراوان بگرد اندرش پرده دید
#110
درفش و سنان سپهبد بپیش
✦
همان گردش اختر بد بپیش
#111
سراپرده‌ای دید دیگر سیاه
✦
درفشی درفشان بکردار ماه
#112
فریبرز کاوس با پیل و کوس
✦
فراوان زده خیمه نزدیک طوس
#113
بیامد پر از غم بپیران بگفت
✦
که شد روز با رنج بسیار جفت
#114
کز ایران ده و دار و بانگ خروش
✦
فراوان ز هر شب فزون بود دوش
#115
بتنها برفتم ز خیمه پگاه
✦
بلشکر بهر جای کردم نگاه
#116
از ایران فراوان سپاه آمدست
✦
بیاری برین رزمگاه آمدست
#117
ز دیبا یکی سبز پرده‌سرای
✦
یکی اژدهافش درفشی بپای
#118
سپاهی بگرد اندرش زابلی
✦
سپردار و با خنجر کابلی
#119
گمانم که رستم ز نزدیک شاه
✦
بیاری بیامد بدین رزمگاه
#120
بدو گفت پیران که بد روزگار
✦
اگر رستم آید بدین کارزار
#121
نه کاموس ماند نه خاقان چین
✦
نه شنگل نه گردان توران زمین
#122
هم‌انگه ز لشکر گه اندر کشید
✦
بیامد سپهدار را بنگرید
#123
وزانجا دمان سوی کاموس شد
✦
بنزدیک منشور و فرطوس شد
#124
که شبگیر ز ایدر برفتم پگاه
✦
بگشتم همه گرد ایران سپاه
#125
بیاری فراوان سپاه آمدست
✦
بسی کینه‌ور رزمخواه آمدست
#126
گمانم که آن رستم پیلتن
✦
که گفتم همی پیش این انجمن
#127
برفت از در شاه ایران سپاه
✦
بیاری بیامد بدین رزمگاه
#128
بدو گفت کاموس کای پر خرد
✦
دلت یکسر اندیشهٔ بد برد
#129
چنان دان که کیخسرو آمد بجنگ
✦
مکن خیره دل را بدین کار تنگ
#130
ز رستم چه رانی تو چندین سخن
✦
ز زابلستان یاد چندین مکن
#131
درفش مرا گر ببیند به چنگ
✦
بدریای چین بر خروشد نهنگ
#132
برو لشکر آرای و برکش سپاه
✦
درفش اندر آور به آوردگاه
#133
چو من با سپاه اندر آیم بجنگ
✦
نباید که باشد شما را درنگ
#134
ببینی تو پیکار مردان کنون
✦
شده دشت یکسر چو دریای خون
#135
دل پهلوان زان سخن شاد گشت
✦
ز اندیشهٔ رستم آزاد گشت
#136
سپه را همه ترگ و جوشن بداد
✦
همی کرد گفتار کاموس یاد
#137
وزان جایگه پیش خاقان چین
✦
بیامد ببوسید روی زمین
#138
بدو گفت شاها انوشه بدی
✦
روانرا بدیدار توشه بدی
#139
بریدی یکی راه دشوار و دور
✦
خریدی چنین رنج ما را بسور
#140
بدین سان بآزرم افراسیاب
✦
گذشتی به کشتی ز دریای آب
#141
سپاه از تو دارد همی پشت راست
✦
چنان کن که از گوهر تو سزاست
#142
بیارای پیلان بزنگ و درای
✦
جهان پر کن از نالهٔ کرنای
#143
من امروز جنگ آورم با سپاه
✦
تو با پیل و با کوس در قلبگاه
#144
نگه دار پشت سپاه مرا
✦
بابر اندر آور کلاه مرا
#145
چنین گفت کاموس جنگی بمن
✦
که تو پیش‌رو باش زین انجمن
#146
بسی سخت سوگندهای دراز
✦
بخورد و بر آهیخت گرز از فراز
#147
که امروز من جز بدین گرز جنگ
✦
نسازم وگر بارد از ابر سنگ
#148
چو بشنید خاقان بزد کرنای
✦
تو گفتی که کوه اندر آمد ز جای
#149
ز بانگ تبیره زمین و سپهر
✦
بپوشید کوه و بیفگند مهر
#150
بفرمود تا مهد بر پشت پیل
✦
ببستند و شد روی گیتی چو نیل
#151
بیامد گرازان بقلب سپاه
✦
شد از گرد خورشید تابان سیاه
#152
خروشیدن زنگ و هندی درای
✦
همی دل برآورد گفتی ز جای
#153
ز بس تخت پیروزه بر پشت پیل
✦
درفشان بکردار دریای نیل
#154
بچشم اندرون روشنایی نماند
✦
همی با روان آشنایی نماند
#155
پر از گرد شد چشم و کام سپهر
✦
تو گفتی بقیر اندر اندود چهر
#156
چو خاقان بیامد بقلب سپاه
✦
بچرخ اندرون ماه گم کرد راه
#157
ز کاموس چون کوه شد میمنه
✦
کشیدند بر سوی هامون بنه
#158
سوی میسره نیز پیران برفت
✦
برادرش هومان و کلباد تفت
#159
چو رستم بدید آنک خاقان چه کرد
✦
بیاراست در قلب جای نبرد
#160
چنین گفت رستم که گردان سپهر
✦
ببینیم تا بر که گردد بمهر
#161
چگونه بود بخشش آسمان
✦
کرا زین بزرگان سرآید زمان
#162
درنگی نبودم براه اندکی
✦
دو منزل همی کرد رخشم یکی
#163
کنون سم این بارگی کوفتست
✦
ز راه دراز اندر آشوفتست
#164
نیارم برو کرد نیرو بسی
✦
شدن جنگ جویان به پیش کسی
#165
یک امروز در جنگ یاری کنید
✦
برین دشمنان کامگاری کنید
#166
که گردان سپهر جهان یار ماست
✦
مه و مهر گردون نگهدار ماست
#167
بفرمود تا طوس بربست کوس
✦
بیاراست لشکر چو چشم خروس
#168
سپهبد بزد نای و رویینه خم
✦
خروش آمد و نالهٔ گاودم
#169
بیاراست گودرز بر میمنه
✦
فرستاد بر کوه خارا بنه
#170
فریبرز کاوس بر میسره
✦
جهان چون نیستان شده یکسره
#171
بقلب اندرون طوس نوذر بپای
✦
زمین شد پر از نالهٔ کرنای
#172
جهان شد بگرد اندرون ناپدید
✦
کسی از یلان خویشتن را ندید
#173
بشد پیلتن تا سر تیغ کوه
✦
بدیدار خاقان و توران گروه
#174
سپه دید چندانک دریای روم
✦
ازیشان نمودی چو یک مهره موم
#175
کشانی و شگنی و سقلاب و هند
✦
چغانی و رومی و وهری و سند
#176
جهانی شده سرخ و زرد و سیاه
✦
دگرگونه جوشن دگرگون کلاه
#177
زبانی دگرگون بهر گوشه‌ای
✦
درفش نوآیین و نو توشه‌ای
#178
ز پیلان و آرایش و تخت عاج
✦
همان یاره و افسر و طوق و تاج
#179
جهان بود یکسر چو باغ بهشت
✦
بدیدار ایشان شده خوب زشت
#180
بران کوه سر ماند رستم شگفت
✦
ببرگشتن اندیشه اندر گرفت
#181
که تا چون نماید بما چرخ مهر
✦
چه بازی کند پیر گشته سپهر
#182
فرود آمد از کوه و دل بد نکرد
✦
گذر بر سپاه و سپهبد نکرد
#183
همی گفت تا من کمر بسته‌ام
✦
بیک جای یک سال ننشسته‌ام
#184
فراوان سپه دیده‌ام پیش ازین
✦
ندانم که لشکر بود بیش ازین
#185
بفرمود تا برکشیدند کوس
✦
بجنگ اندر آمد سپهدار طوس
#186
ازان کوه سر سوی هامون کشید
✦
همی نیزه از کینه در خون کشید
#187
بیک نیمه از روز لشکر گذشت
✦
کشیدند صف بر دو فرسنگ دشت
#188
ز گرد سپه روشنایی نماند
✦
ز خورشید شب را جدایی نماند
#189
ز تیر و ز پیکان هوا تیره گشت
✦
همی آفتاب اندران خیره گشت
#190
خروش سواران و اسپان ز دشت
✦
ز بهرام و کیوان همی برگذشت
#191
ز جوش سواران و زخم تبر
✦
همی سنگ خارا برآورد پر
#192
همه تیغ و ساعد ز خون بود لعل
✦
خروشان دل خاک در زیر نعل
#193
دل مرد بددل گریزان ز تن
✦
دلیران ز خفتان بریده کفن
#194
برفتند ازان جای شیران نر
✦
عقاب دلاور برآورد پر
#195
نماند ایچ با روی خورشید رنگ
✦
بجوش آمده خاک بر کوه و سنگ
#196
بلشکر چنین گفت کاموس گرد
✦
که گر آسمان را بباید سپرد
#197
همه تیغ و گرز و کمند آورید
✦
بایرانیان تنگ و بند آورید
#198
جهانجوی را دل بجنگ اندرست
✦
وگرنه سرش زیر سنگ اندرست

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: