🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران

❖
54 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۴ - نامهٔ پریشان کاووس به زال، برانگیختن رستم برای نجات شاه و وداع با خانواده
پس از آنکه تاریکی و جادوی دیوان، چشمان جهان‌بین کاووس‌شاه و سپاه ایران را نابینا کرد و آنان را در پس دیوارهای سیاه مازندران به بند کشید، شهریار تیره‌بخت، قاصدی پران چون پرنده روانه ساخت. نامه به سرزمین زابلستان رسید؛ نامه‌ای سوزناک از شاهی پشیمان که سر از پندهای فرزانه سیستان پیچیده بود و اینک تاج و تخت خویش را بر خاک رهاشده و جان خویش را در چنگال اهریمن فروماند می‌دید.

چون دستان سام پیام کاووس را بشنید، جامه درید و از رنج شاه و بی‌پناهی ایرانیان دلخون شد، گرچه خویشتن‌داری نمود و دردمندی خویش را از دوست و دشمن پنهان داشت. فرزانه زابلستان که پیشتر با دیده‌ی روشن‌بین خویش چنین روزگار تاری را پیش‌بینی کرده بود، به نزد رستم آمد و گفت: «ای فرزند، زمان خواب و آسایش به سر آمده است! شمشیر گران نباید در غلاف بپوسد، چرا که شاه گیتی در دهان اژدها گرفتار است. پروردگار تو را برای چنین روز سختی پرورانیده تا ببر بیان بر تن کنی، گرز گران برگیری و سر گردنکشان مازندران و دیوان ناپاک را خرد سازی.»

رستم دلاور در پاسخ پدر از راه دشوار مازندران پرسید. زال دو راه پیش پای تهمتن نهاد: راه نخست، همان مسیر دراز و شش‌ماهه بود که کاووس پیموده و به گمراهی رسیده بود؛ و راه دوم، مسیری کوتاه اما آکنده از بیم و بلا، پر از شیران درنده، دیوان جادگر، تاریکی محض و دشواری‌های بیکران. زال رستم را پند داد که راه کوتاه و پرخطر را برگزیند و تکیه بر جهان‌آفرین کند. او نوید داد که خود روز و شب دست به نیایش به درگاه یزدان خواهد برداشت تا رستم پیروزمندانه بازگردد، و اگر نیز سرنوشت بر مرگ باشد، مرگ در راه نام بلند، جاودانگی است.

رستم آماده رزم گشت و سوگند یاد کرد که فرزندی گوش‌به‌فرمان باشد. او پیمان بست که تن و جان خویش را فدای ایران کند، طلسم دیوان جادو را بشکند، سپاه اسیر ایران را رهایی بخشد و سر دیو سپید، ارژنگ، سنجه، پولاد غندی و بید را به زیر پای رخش اندازد. چون پهلوان، جامه رزم بر تن کرد و بر پشت رخش گلگون نشست، رودابه، مادر مهربانش، با دیدگانی پر از اشک به بدرقه‌اش آمد. رستم مادر و خویشان را به خدای بزرگ سپرد و با دلی استوار بر عنایت یزدان، رو به سوی آزمون‌های مرگبار مازندران نهاد.
#1
ازان پس جهانجوی خسته جگر
✦
برون کرد مردی چو مرغی به پر
#2
سوی زابلستان فرستاد زود
✦
به نزدیک دستان و رستم درود
#3
کنون چشم شد تیره و تیره بخت
✦
به خاک اندر آمد سر تاج و تخت
#4
جگر خسته در چنگ آهرمنم
✦
همی بگسلد زار جان از تنم
#5
چو از پندهای تو یادآورم
✦
همی از جگر سرد باد آورم
#6
نرفتم به گفتار تو هوشمند
✦
ز کم دانشی بر من آمد گزند
#7
اگر تو نبندی بدین بد میان
✦
همه سود را مایه باشد زیان
#8
چو پوینده نزدیک دستان رسید
✦
بگفت آنچ دانست و دید و شنید
#9
هم آن گنج و هم لشکر نامدار
✦
بیاراسته چون گل اندر بهار
#10
همه چرخ گردان به دیوان سپرد
✦
تو گویی که باد اندر آمد ببرد
#11
چو بشنید بر تن بدرید پوست
✦
ز دشمن نهان داشت این هم ز دوست
#12
به روشن دل از دور بدها بدید
✦
که زین بر زمانه چه خواهد رسید
#13
به رستم چنین گفت دستان سام
✦
که شمشیر کوته شد اندر نیام
#14
نشاید کزین پس چمیم و چریم
✦
وگر تخت را خویشتن پروریم
#15
که شاه جهان در دم اژدهاست
✦
به ایرانیان بر چه مایه بلاست
#16
کنون کرد باید ترا رخش زین
✦
بخواهی به تیغ جهان بخش کین
#17
همانا که از بهر این روزگار
✦
ترا پرورانید پروردگار
#18
نشاید بدین کار آهرمنی
✦
که آسایش آری و گر دم زنی
#19
برت را به ببر بیان سخت کن
✦
سر از خواب و اندیشه پردخت کن
#20
هران تن که چشمش سنان تو دید
✦
که گوید که او را روان آرمید
#21
اگر جنگ دریا کنی خون شود
✦
از آوای تو کوه هامون شود
#22
نباید که ارژنگ و دیو سپید
✦
به جان از تو دارند هرگز امید
#23
کنون گردن شاه مازندران
✦
همه خرد بشکن بگرز گران
#24
چنین پاسخش داد رستم که راه
✦
درازست و من چون شوم کینه خواه
#25
ازین پادشاهی بدان گفت زال
✦
دو راهست و هر دو به رنج و وبال
#26
یکی از دو راه آنک کاووس رفت
✦
دگر کوه و بالا و منزل دو هفت
#27
پر از دیو و شیرست و پر تیرگی
✦
بماند بدو چشمت از خیرگی
#28
تو کوتاه بگزین شگفتی ببین
✦
که یار تو باشد جهان‌آفرین
#29
اگرچه به رنجست هم بگذرد
✦
پی رخش فرخ زمین بسپرد
#30
شب تیره تا برکشد روز چاک
✦
نیایش کنم پیش یزدان پاک
#31
مگر باز بینم بر و یال تو
✦
همان پهلوی چنگ و گوپال تو
#32
و گر هوش تو نیز بر دست دیو
✦
برآید به فرمان گیهان خدیو
#33
تواند کسی این سخن بازداشت
✦
چنان کاو گذارد بباید گذاشت
#34
نخواهد همی ماند ایدر کسی
✦
بخوانند اگرچه بماند بسی
#35
کسی کاو جهان را بنام بلند
✦
گذارد به رفتن نباشد نژند
#36
چنین گفت رستم به فرخ پدر
✦
که من بسته دارم به فرمان کمر
#37
ولیکن بدوزخ چمیدن به پای
✦
بزرگان پیشین ندیدند رای
#38
همان از تن خویش نابوده سیر
✦
نیاید کسی پیش درنده شیر
#39
کنون من کمربسته و رفته‌گیر
✦
نخواهم جز از دادگر دستگیر
#40
تن و جان فدای سپهبد کنم
✦
طلسم دل جادوان بشکنم
#41
هرانکس که زنده است ز ایرانیان
✦
بیارم ببندم کمر بر میان
#42
نه ارژنگ مانم نه دیو سپید
✦
نه سنجه نه پولاد غندی نه بید
#43
به نام جهان‌آفرین یک خدای
✦
که رستم نگرداند از رخش پای
#44
مگر دست ارژنگ بسته چو سنگ
✦
فگنده به گردنش در پالهنگ
#45
سر و مغز پولاد را زیر پای
✦
پی رخش برده زمین را ز جای
#46
بپوشید ببر و برآورد یال
✦
برو آفرین خواند بسیار زال
#47
چو رستم برخش اندر آورد پای
✦
رخش رنگ بر جای و دل هم به جای
#48
بیامد پر از آب رودابه روی
✦
همی زار بگریست دستان بروی
#49
بدو گفت کای مادر نیکخوی
✦
نه بگزیدم این راه برآرزوی
#50
مرا در غم خود گذاری همی
✦
به یزدان چه امیدداری همی
#51
چنین آمدم بخشش روزگار
✦
تو جان و تن من به زنهار دار
#52
به پدرود کردنش رفتند پیش
✦
که دانست کش باز بینند بیش
#53
زمانه بدین سان همی بگذرد
✦
دمش مرد دانا همی بشمرد
#54
هران روز بد کز تو اندر گذشت
✦
بر آنی کزو گیتی آباد گشت

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: