سرگذشت و جایگاه در حماسه

سپهسالار دلاور و اسب‌افگن ایران، برادر گشتاسپ و عموی اسفندیار که در نبرد با تورانیان شهید شد. اسفندیار هنگام آغوش گشودن برای رستم، اظهار می‌دارد که شکوه و شجاعت رستم او را به یاد عمویش زریر انداخته است.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

یکی نام گشتاسپ و دیگر زریر / که زیر آوریدی سر نره شیر

معنی: یکی گشتاسپ نام داشت و دیگری زریر؛ دلاورانی که شیر ژیان را مطیع خود می‌کردند.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۲ - خواست تاج و تخت از لهراسپ، رنجش گشتاسپ و گریز شبانه‌اش به هند بیت #22662

برفت و بر اندیشه بر بود دیر / بفرمود تا پیش او شد زریر

معنی: لهراسپ مدتی در اندیشه فرو رفت، سپس بفرمود تا زریر را پیش او آوردند.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۲ - خواست تاج و تخت از لهراسپ، رنجش گشتاسپ و گریز شبانه‌اش به هند بیت #22700

همی تاخت اسپ از پی او زریر / زمانی به جایی نیاسود دیر

معنی: در این میان، زریر اسب خود را در پی او می‌تاخت و دم به دم در هیچ جایی آرام و درنگ نمی‌کرد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۳ - رفتن گشتاسپ به کابل، بازگرداندن زریر، جشن آشتی با لهراسپ و گله از تاج کاوسیان بیت #22710

که این جز به آواز اسپ زریر / نماند که او راست آواز شیر

معنی: «این شيهه جز صدای اسب زریر نیست، چرا که اسب او آوازی چون شیر ژیان دارد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۳ - رفتن گشتاسپ به کابل، بازگرداندن زریر، جشن آشتی با لهراسپ و گله از تاج کاوسیان بیت #22713

زریر سپهبد به پیش سپاه / چو باد دمان اندر آمد ز راه

معنی: زریر سپهسالار پیشاپیش سپاه همچون بادی تند و خروشان از راه رسید.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۳ - رفتن گشتاسپ به کابل، بازگرداندن زریر، جشن آشتی با لهراسپ و گله از تاج کاوسیان بیت #22716

زریر و همه بخردان را بخواند / ز گشتاسپ چندی سخنها براند

معنی: شاه، زریر و همه دانایان و موبدان را گرد آورد و درباره گشتاسپ با آنان سخن گفت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۴ - گریز شبانهٔ گشتاسپ از ایران به روم، پند موبد و بازگشت نومید فرستادگان بیت #22760

همی گفت لهراسپ و فرخ زریر / شدند از تن و جان گشتاسپ سیر

معنی: گفت: لهراسپ و زریرِ فرخنده حتماً از جان و تن گشتاسپ سیر و ناامید شده‌اند.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۲ - کشتن اژدهای سقیلا به دست گشتاسپ، هنرنمایی در میدان قیصر و نهادن افسر بر فرخ‌زاد بیت #23193

دگر چهر فرخ برادر زریر / بگویم که گشتم من از تاج سیر

معنی: و به برادر نیکوچهرم زریر بگویم که من از تاج و تخت پادشاهی سیر شده‌ام.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۲ - کشتن اژدهای سقیلا به دست گشتاسپ، هنرنمایی در میدان قیصر و نهادن افسر بر فرخ‌زاد بیت #23197

بفرمود تا رفت پیشش زریر / سخن گفت هرگونه با شاه دیر

معنی: شاه بفرمود تا زریر به نزد او آمد و زمان درازی با او سخن گفت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۵ - فرستادن قالوس به درگاه لهراسپ برای باژخواهی و شناختن گشتاسپ از سیمای زریر بیت #23402

چنین داد پاسخ که باری نخست / به چهره زریرست گویی درست

معنی: قالوس پاسخ داد: پیش از هر چیز، در چهره گویی درست خودِ زریر است!

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۵ - فرستادن قالوس به درگاه لهراسپ برای باژخواهی و شناختن گشتاسپ از سیمای زریر بیت #23422

به بالا و دیدار و فرهنگ و رای / زریر دلیرست گویی بجای

معنی: از نظر قد و قامت، سیما، فرهنگ و رای، گویی زریر دلیر به جای او ایستاده است!

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۵ - فرستادن قالوس به درگاه لهراسپ برای باژخواهی و شناختن گشتاسپ از سیمای زریر بیت #23423

پر اندیشه بنشست لهراسپ دیر / بفرمود تا پیش او شد زریر

معنی: لهراسپ زمانی دراز در اندیشه‌ای عمیق فرو رفت؛ سپس بفرمود تا زریر را به نزد او آوردند.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۶ - فرستادن لهراسپ زریر را با تاج و درفش کاویانی به حلب، پیام جنگ و پذیرش قیصر بیت #23427

زریر ستوده به لهراسپ گفت / که این راز بیرون کشیم از نهفت

معنی: زریر ستوده به لهراسپ گفت: «ما این راز را از پرده نهان بیرون خواهیم کشید.»

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۶ - فرستادن لهراسپ زریر را با تاج و درفش کاویانی به حلب، پیام جنگ و پذیرش قیصر بیت #23433

زریر سپهبد سپه را بماند / به بهرام گردنکش و خود براند

معنی: زریر سپهسالار، سپاه را به بهرام سرکش سپرد و خود به پیش راند.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۶ - فرستادن لهراسپ زریر را با تاج و درفش کاویانی به حلب، پیام جنگ و پذیرش قیصر بیت #23441

بدو آگهی داد سالار بار / که آمد به درگه زریر سوار

معنی: پرده‌دار به او خبر داد که زریر پهلوان به درگاه آمده است.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۶ - فرستادن لهراسپ زریر را با تاج و درفش کاویانی به حلب، پیام جنگ و پذیرش قیصر بیت #23447

چو قیصر شنید این سخن بار داد / ازان آمدن گشت گشتاسپ شاد

معنی: چون قیصر این سخن بشنید رخصت ورود داد؛ از آمدن زریر، گشتاسپ شادمان شد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۶ - فرستادن لهراسپ زریر را با تاج و درفش کاویانی به حلب، پیام جنگ و پذیرش قیصر بیت #23448

زریر اندر آمد چو سرو بلند / نشست از بر تخت آن ارجمند

معنی: زریر چون سروی بلندقد وارد شد و بر نشستگاه آن پادشاه ارجمند جای گرفت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۶ - فرستادن لهراسپ زریر را با تاج و درفش کاویانی به حلب، پیام جنگ و پذیرش قیصر بیت #23449

به قیصر چنین گفت فرخ زریر / که این بنده از بندگی گشت سیر

معنی: زریر فرخنده به قیصر گفت: «این بنده از خدمتکاری و بندگی خسته شد،»

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۶ - فرستادن لهراسپ زریر را با تاج و درفش کاویانی به حلب، پیام جنگ و پذیرش قیصر بیت #23452

به قیصر ز لهراسپ پیغام داد / که گر دادگر سر نه پیچد ز داد

معنی: سپس زریر پیام لهراسپ را به قیصر داد: «اگر شهریار دادگر از داد سر نپیچد،»

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۶ - فرستادن لهراسپ زریر را با تاج و درفش کاویانی به حلب، پیام جنگ و پذیرش قیصر بیت #23457

ز قیصر چو بشنید فرخ زریر / غمی شد ز پاسخ فروماند دیر

معنی: چون زریر فرخنده این پاسخ را از قیصر شنید، غمگین شد و زمانی دراز فروماند و اندوهگین شد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۶ - فرستادن لهراسپ زریر را با تاج و درفش کاویانی به حلب، پیام جنگ و پذیرش قیصر بیت #23463

بیامد به جای نشست زریر / به سر افسر و بادپایی به زیر

معنی: با افسری بر سر و اسبی بادپا زیر ران، به جایگاه زریر آمد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۷ - تاج‌گذاری گشتاسپ نزد زریر، آمدن قیصر و کتایون، و سپردن تخت از لهراسپ بیت #23471

همانگه چو آمد به پیشش زریر / پیاده ببود و شد از رزم سیر

معنی: همان‌دم چون زریر به پیش او آمد، از اسب پیاده شد و دست از رزم کشید.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۷ - تاج‌گذاری گشتاسپ نزد زریر، آمدن قیصر و کتایون، و سپردن تخت از لهراسپ بیت #23475

زریر خجسته به گشتاسپ گفت / که بادی همه ساله با بخت جفت

معنی: زریر فرخنده به گشتاسپ گفت: همواره بختیار و همراه‌با نیک‌بختی باشی!

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۷ - تاج‌گذاری گشتاسپ نزد زریر، آمدن قیصر و کتایون، و سپردن تخت از لهراسپ بیت #23478

همی چشم دارد زریر و سپاه / که آیی خرامان بدین رزمگاه

معنی: زریر و سپاهیان چشم به راهند که خرامان به این میدان نبرد بیایی.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۷ - تاج‌گذاری گشتاسپ نزد زریر، آمدن قیصر و کتایون، و سپردن تخت از لهراسپ بیت #23492

چو بشنید لهراسپ کامد زریر / برادرش گشتاسپ آن نره شیر

معنی: چون لهراسپ شنید که زریر آمده و برادرش گشتاسپِ ژیان را نیز با خود آورده است،

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۷ - تاج‌گذاری گشتاسپ نزد زریر، آمدن قیصر و کتایون، و سپردن تخت از لهراسپ بیت #23521

نبرده برادرش فرخ زریر / کجا ژنده پیل آوریدی به زیر

معنی: همچنین برادر جنگاورش، زریر فرخنده، که فیل‌های خشمگین را به زیر می‌کشید.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۳ - سخن دقیقی: پذیرش دین زرتشت توسط گشتاسپ، کاشتن سرو کاشمر و بنیان آتشکده‌ها بیت #23589

شهنشاه و زین پس زریر سوار / همه دین پذیرنده از شهریار

معنی: شاهنشاه و سپس زریر تکاور و همه پیروان شهریار، دین را پذیرفتند.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۳ - سخن دقیقی: پذیرش دین زرتشت توسط گشتاسپ، کاشتن سرو کاشمر و بنیان آتشکده‌ها بیت #23596

برادرش نیز آن سوار دلیر / سپهدار ایران که نامش زریر

معنی: برادرش نیز، آن سوار شجاع و سپهسالار ایران که نامش زریر است،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۴ - سخن دقیقی: قطع باژ به توران به توصیه زرتشت و خشم ارجاسپ بیت #23650

پیمبرش را خواند و موبدش را / زریر گزیده سپهبدش را

معنی: پیامبر، موبد بزرگ و زریر، سپهسالار برگزیده را فراخواند.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۶ - سخن دقیقی: رسیدن نامهٔ ارجاسپ به گشتاسپ و مشورت با جاماسپ و زریر بیت #23728

زریر سپهبد برادرش بود / که سالار گردان لشکرش بود

معنی: زریر سپهسالار، برادر او بود که فرماندهی دلاوران لشکر را بر عهده داشت.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۶ - سخن دقیقی: رسیدن نامهٔ ارجاسپ به گشتاسپ و مشورت با جاماسپ و زریر بیت #23729

جهانجوی گفتا به فرخ زریر / به فرخنده جاماسپ و پور دلیر

معنی: گشتاسپ به زریر خجسته، جاماسپ نیک‌بختی و فرزند دلیرش گفت:

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۶ - سخن دقیقی: رسیدن نامهٔ ارجاسپ به گشتاسپ و مشورت با جاماسپ و زریر بیت #23733

همان چون بگفت این سخن شهریار / زریر سپهدار و اسفندیار

معنی: همین که گشتاسپ‌شاه این سخنان را به پایان رساند، زریر سپهسالار و اسفندیار شاهزاده،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۷ - سخن دقیقی: پاسخ تند گشتاسپ به ارجاسپ و تهدید به لشکرکشی بیت #23741

سپهدار ایران که نامش زریر / نبرده دلیری چو درنده شیر

معنی: سپهسالار ایران که نامش زریر بود، دلاوری آزموده و چون شیر درنده،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۷ - سخن دقیقی: پاسخ تند گشتاسپ به ارجاسپ و تهدید به لشکرکشی بیت #23747

زریر گرانمایه و اسفندیار / چو جاماسپ دستور ناباک‌دار

معنی: زریر ارجمند و اسفندیار فرخنده به همراه جاماسپ، دستور دانا و بی‌پروای شاه،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۷ - سخن دقیقی: پاسخ تند گشتاسپ به ارجاسپ و تهدید به لشکرکشی بیت #23751

زریر سپهبد گرفتش به دست / چنان هم گشاده ببردش نبست

معنی: زریر سپهسالار نامه را به دست گرفت و همان‌گونه گشوده و ناپیموده (مهرنشده) نزد شاه برد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۷ - سخن دقیقی: پاسخ تند گشتاسپ به ارجاسپ و تهدید به لشکرکشی بیت #23754

ز دانا سپهبد زریر سوار / ز جاماسپ و ز فرخ اسفندیار

معنی: از کار آن سپهبد دانای سوار یعنی زریر، و از جاماسپ خردمند و اسفندیار فرخنده خشنود شد،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۷ - سخن دقیقی: پاسخ تند گشتاسپ به ارجاسپ و تهدید به لشکرکشی بیت #23756

ازیشان دو گرد گزیده سوار / زریر سپهدار و اسفندیار

معنی: از میان آنان دو پهلوان برگزیده حضور دارند: زریر سپهسالار و اسفندیار نبردآزموده.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۸ - سخن دقیقی: رسیدن پاسخ گشتاسپ به ارجاسپ و لشکرکشی عظیم توران به ایران بیت #23795

به جان زریر آن نبرده سوار / به جان گرانمایه اسفندیار

معنی: «به جان زریر، آن سوار جنگ‌آزموده، و به جان اسفندیارِ گران‌مایه سوگند می‌خورم،»

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۰ - سخن دقیقی: پیش‌گویی جاماسپ دربارهٔ نبرد و سرنوشت پهلوانان ایران بیت #23865

پس ازاده بستور پور زریر / به پیش افگند اسپ چون نره شیر

معنی: سپس بستورِ آزاده، فرزند زریر، اسب خویش را مانند شیری ژیان به پیش می‌تازاند.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۰ - سخن دقیقی: پیش‌گویی جاماسپ دربارهٔ نبرد و سرنوشت پهلوانان ایران بیت #23896

بیاید پس آن نره شیر دلیر / سوار دلاور که نامش زریر

معنی: سپس آن شیر ژیان و دلیر می‌آید، سوار شجاعی که نامش زریر است.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۰ - سخن دقیقی: پیش‌گویی جاماسپ دربارهٔ نبرد و سرنوشت پهلوانان ایران بیت #23902