سرگذشت و جایگاه در حماسه

پسر دلاور افراسیاب که در نبرد تن‌به‌تن به دست کیخسرو کشته شد. کیخسرو در پاسخ به اعتراض زال، نبرد تن‌به‌تن خود با شیده را توجیه کرد که به دلیل نبود سواری فرّه‌مند در آن لحظه بود.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (31)

سپهدارشان شیدهٔ شیر دل / کز آتش ستاند به شمشیر دل

معنی: فرمانده آنان شیده شیردل بود؛ پهلوانی که با تیغ خنجرش آتش را هم رام می‌ساخت.

داستان دوازده رخ • بخش ۳ - آگاهی از لشکر افراسیاب، بسیج کیخسرو و گسیل چهار سپاه به جنگ توران بیت #17089

زند بر در شهر خوارزم گاه / ابا شیدهٔ رزم زن کینه خواه

معنی: و بر دروازهٔ شهر خوارزم در برابر شیدهٔ جنگجو و کینه‌خواه، خیمه و بارگاه بزند.

داستان دوازده رخ • بخش ۳ - آگاهی از لشکر افراسیاب، بسیج کیخسرو و گسیل چهار سپاه به جنگ توران بیت #17137

به رزم اندرون شیده برگشت از اوی / سوی شهر گرگان نهادست روی

معنی: شیده در رزم از پیش اشکش بگریخت و به سوی شهر گرگان روی آورد.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۳ - پاسخ نامهٔ کیخسرو به گودرز، گسیل طوس و آراستن سپاه و چاره‌جویی پیران بیت #18038

بدو گفت شاه ای سرفراز مرد / نه گرم آزموده ز گیتی نه سرد

معنی: افراسیاب به شیده گفت: ای مرد سرافراز که هنوز گرم و سرد روزگار را نچشیده‌ای...

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #19947

به ره با طلایه بر آویختند / به نام از پی شیده خون ریختند

معنی: در راه با طلایهٔ ایرانیان درگیر شدند و به نام شیده خون بر زمین ریختند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #19999

هم اندر زمان شیده آنجا رسید / نگهبان ایرانیان را بدید

معنی: در همان هنگام شیده به آنجا رسید و نگهبانان و طلایهٔ ایرانیان را دید.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20001

دل شیده گشت اندر آن کار تنگ / همی باز خواند آن یلان را ز جنگ

معنی: دل شیده از این درگیری ناخواسته گرفته شد و آن پهلوانان را از جنگ بازداشت.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20002

بگوید که روشن دلی شیده نام / به شاه آوریدست چندی پیام

معنی: تا بگوید پهلوانی روشن‌دل به نام شیده، پیام‌هایی برای پادشاه آورده است،

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20004

همی شیده گوید که هستم به نام / کسی بایدم تا گزارم پیام

معنی: می‌گوید نام من شیده است و کسی را می‌خواهم تا پیام خود را به او برسانم.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20008

چنین گفت کین شیده خال منست / به بالا و مردی همال منست

معنی: کیخسرو گفت: این شیده دایی من است و از نظر قد و قامت و مردانگی همتای من است.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20010

چو آمد بر شیده دادش درود / ز شاه و ز ایرانیان برفزود

معنی: چون نزد شیده رسید، به او درود فرستاد و سلامِ شاه و ایرانیان را افزون ساخت.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20014

ز لشکر کنون شیده را برگزید / که این دید بند بدی را کلید

معنی: او اکنون از میان سپاهش شیده را برگزیده است، زیرا او را کلیدی برای گشودن بندِ این سختی می‌داند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20030

وگر شیده از شاه جوید نبرد / به آورد گستاخ با او مگرد

معنی: اگر شیده قصد مبارزه با تو را دارد، بی‌گود و بی‌پروا با او وارد رزمگاه نشو.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20033

به  دست تو گر شیده گردد تباه / یکی نامور کم شود زان سپاه

معنی: اگر شیده به دست تو کشته شود، تنها یک پهلوان نامدار از سپاه دشمن کم می‌شود؛

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20034

که گویند از ایران سواری نبود / که یارست با شیده رزم آزمود

معنی: تا بگویند در میان سپاه ایران هیچ پهلوانی نبود که جرأت کند با شیده نبرد بیازماید،

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20064

بدانید کاین شیده روز نبرد / پدر را ندارد به هامون به مرد

معنی: بدانید که این شیده در روز نبرد، حتی پدرش (افراسیاب) را هم در دشت نبرد مردِ میدان نمی‌شمارد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20068

سلیحش پدر کرده از جادویی / ز کژی و بی راهی و بدخویی

معنی: پدرش سلاح و زره او را از جادوگری، کجی، بی‌راهی و بدخویی ساخته است.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20069

نباشد سلیح شما کارگر / بدان جوشن و خود پولادبر

معنی: سلاح‌های شما بر آن زره و کلاه‌خودِ پولادبرِ او کارگر نخواهد بود.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20070

همان اسبش از باد دارد نژاد / به دل همچو شیر و به رفتن چو باد

معنی: همچنین اسب او نژاد از باد دارد؛ در شجاعت مانند شیر و در تندروی همچون باد است.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20071

کسی را که یزدان ندادست فر / نباشدش با چنگ او پای و پر

معنی: هر آن کس که خداوند به او فرّ و شکوهِ الهی نداده باشد، در برابر چنگال او یارای پایداری ندارد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20072

همان با شما او نیاید به جنگ / ز فر و نژاد خود آیدش ننگ

معنی: علاوه بر این، او حاضر نیست با شما بجنگد و نبرد با شما را باعث ننگ برای فرّ و تبار خود می‌داند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20073

نبیره فریدون و پور قباد / دو جنگی بود یک‌دل و یک نهاد

معنی: نوادهٔ فریدون و فرزند قباد (دو پهلوان والاتبار) باید دو جنگجوی هم‌تراز و هم‌نهاد باشند که به نبرد یکدیگر بروند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20074

بسوزم بر او تیره جان پدرش / چو کاووس را سوخت او بر پسرش

معنی: روان تاریک پدرش (افراسیاب) را در غم او خواهم سوزاند، همان‌گونه که او دل کاووس را در عزای پسرش (سیاوش) سوزاند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۵ - پیام آشتی افراسیاب به دست شیده، پند سپاه و پافشاری کیخسرو بر کین سیاوش بیت #20075

پشنگ آمد و خواست از من نبرد / زره‌دار بی لشکر و دار و برد

معنی: فرزند پشنگ آمد و از من درخواست نبرد کرد؛ زره‌پوشی بدون لشکر و مال و حشم.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۶ - پاسخ کیخسرو به شیده: پیشنهاد نبرد تن‌به‌تن، هراس افراسیاب از خواب و اصرار پسر بر جنگ بیت #20087

من و شیده و دشت و شمشیر تیز / برآرم به فرجام از او رستخیز

معنی: تنها من و شیده و دشت و شمشیر تیز؛ سرانجام رستاخیزی بر سر او برپا خواهم کرد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۶ - پاسخ کیخسرو به شیده: پیشنهاد نبرد تن‌به‌تن، هراس افراسیاب از خواب و اصرار پسر بر جنگ بیت #20090

چو این گفت باشی به شیده بگوی / که ای کم خرد مهتر کامجوی

معنی: چون این سخنان را گفتی، به شیده بگو که ای سرور کم‌عقل و کامجو،

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۶ - پاسخ کیخسرو به شیده: پیشنهاد نبرد تن‌به‌تن، هراس افراسیاب از خواب و اصرار پسر بر جنگ بیت #20094

بشد شیده نزدیک افراسیاب / دلش چون بر آتش نهاده کباب

معنی: شیده به نزد افراسیاب رفت، در حالی که دلش مانند کباب بر روی آتش می‌سوخت.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۶ - پاسخ کیخسرو به شیده: پیشنهاد نبرد تن‌به‌تن، هراس افراسیاب از خواب و اصرار پسر بر جنگ بیت #20101

به شیده چنین گفت کز بامداد / مکن تا دو روز ای پسر جنگ یاد

معنی: به شیده چنین گفت: «ای پسر، از بامداد فردا تا دو روز دیگر نامی از جنگ مبر.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۶ - پاسخ کیخسرو به شیده: پیشنهاد نبرد تن‌به‌تن، هراس افراسیاب از خواب و اصرار پسر بر جنگ بیت #20106

من و خسرو و دشت آوردگاه / برانگیزم از شاه گرد سیاه

معنی: من و خسرو و دشت کارزار! دمار از روزگار شاه ایران برخواهم آورد!»

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۶ - پاسخ کیخسرو به شیده: پیشنهاد نبرد تن‌به‌تن، هراس افراسیاب از خواب و اصرار پسر بر جنگ بیت #20110

ز آورد چندین بگوید همی / مگر دخمهٔ شیده جوید همی

معنی: این‌قدر از نبرد تن‌به‌تن سخن می‌گوید، مگر می‌خواهد آرامگاه پسرش شیده را بیابد؟

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۱۷ - پیشنهاد نبرد تن‌به‌تن افراسیاب، رد خسرو به رای رستم و کمین شبیخون بیت #21083

دگر آن که گفتی که با شیده جنگ / بیاراستی چون دلاور پلنگ

معنی: دیگر آنکه گفتی من مانند پلنگ دلاور با شیده تن‌به‌تن نبرد آراستم،

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۳۵ - پاسخ کیخسرو به زال: دفاع از نژاد و کین پدر، بیم دوزخ و عزم ترک تخت بیت #22260