سرگذشت و جایگاه در حماسه

بزرگ‌ترین جهان‌پهلوان حماسه ملی ایران، فرزند زال و رودابه، دارنده رخش و گرز سام، پیروز هفت‌خوان و نگهبان تاج‌وتخت کیانیان. در این بخش از نبرد با روم، رشنواد دلاوری شگفت‌انگیز داراب را می‌ستاید و او را حتی از 'دارنده‌ی رخش' (رستم) نام‌آورتر و آوازه‌دارتر می‌خواند.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

چو آید بدیدار ایشان نیاز / فرستم سبکشان سوی شاه باز

معنی: و چون نیاز دیدار برآورده شد، فوراً آنان را به سوی شاه باز خواهم فرستاد.

فریدون • بخش ۳ - خواسته‌های شاه یمن بیت #1176

ز درد دل اکنون یکی نامه من / نویسم فرستم بدان انجمن

معنی: اکنون من با دردی در دل نامه‌ای می‌نویسم و به سوی آن انجمن می‌فرستم.

فریدون • بخش ۷ - رای زدن فریدون با ایرج بیت #1381

منوچهر با قارن پیلتن / برون آمد از بیشهٔ نارون

معنی: منوچهر به همراه قارنِ پیلتن از بیشه نارون بیرون آمدند.

فریدون • بخش ۱۴ - لشکرکشی سلم و تور به ایران بیت #1713

که این شیر بازو گو پیلتن / چه مردست و شاه کدام انجمن

معنی: این پهلوان شیربازو و پیلتن کیست و شهریار کدام تبار و انجمن است؟

منوچهر • بخش ۷ - رفتن پنج ندیمهٔ رودابه به باغ سام و وصف کردن زیبایی رودابه سام را بیت #2374

نباید شدن شان سوی کاخ باز / بدان تا پیامی فرستم براز

معنی: نباید هنوز به کاخ بازگردند، تا پیامی رازآمیز برایشان بفرستم.

منوچهر • بخش ۷ - رفتن پنج ندیمهٔ رودابه به باغ سام و وصف کردن زیبایی رودابه سام را بیت #2402

یکی نامه فرمایم اکنون به شاه / فرستم به دست تو ای نیک‌خواه

معنی: اکنون دستور می‌دهم نامه‌ای برای شاه بنویسند و آن را به دست تو ای فرزند خیرخواه می‌سپارم.

منوچهر • بخش ۱۵ - رفتن زال نزد سام، شکایت از پدر و نوشتن نامهٔ شفاعت به شاه بیت #2938

به نیروی یزدان گیهان خدای / برانگیختم پیلتن را ز جای

معنی: به نیروی خداوند جهان‌آفرین، تن پیل‌گون خود را از جای برانگیختم.

منوچهر • بخش ۱۵ - رفتن زال نزد سام، شکایت از پدر و نوشتن نامهٔ شفاعت به شاه بیت #2982

کزین سرو سیمین بر ماه‌روی / یکی نره شیر آید و نامجوی

معنی: چرا که از این سرو سیمین‌بر و ماه‌روی، شیری نر و نامجوی به دنیا خواهد آمد.

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3424

که خاک پی او ببوسد هژبر / نیارد گذشتن به سر برش ابر

معنی: که شیر ژیان خاک پای او را ببوسد و هیچ ابری جرئت نکند از بالای سر او بگذرد.

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3425

از آواز او چرم جنگی پلنگ / شود چاک چاک و بخاید دو چنگ

معنی: از صدای غرشش چرم پلنگ جنگی چاک‌چاک شود و از ترس دو دست خود را بخاید.

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3426

هران گرد کاواز کوپال اوی / ببیند بر و بازوی و یال اوی

معنی: هر پهلوانی که بانگ گرز و سینه و بازو و گردن او را ببیند،

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3427

ز آواز او اندر آید ز پای / دل مرد جنگی برآید ز جای

معنی: از صدای او از پا درآید و دل مرد جنگی از جای کنده شود.

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3428

به جای خرد سام سنگی بود / به خشم اندرون شیر جنگی بود

معنی: در خردمندی چون سامِ سنگین‌وقار است و در خشم همچون شیر نبرد.

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3429

به بالای سرو و به نیروی پیل / به آورد خشت افگند بر دو میل

معنی: با قد و قامت سرو و نیروی پیل، در میدان نبرد خشت را تا دو میل پرتاب کند.

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3430

نیاید به گیتی ز راه زهش / به فرمان دادار نیکی دهش

معنی: به فرمان پروردگار نیکی‌بخش، او نمی‌تواند از راه طبیعی زایش به دنیا بیاید.

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3431

وزو بچهٔ شیر بیرون کشد / همه پهلوی ماه در خون کشد

معنی: و از آنجا بچه‌شیر (رستم) را بیرون کشد و پهلوی آن ماهرو را آغشته به خون سازد.

منوچهر • بخش ۲۵ - دشوار شدن زایمان رودابه، فراخواندن سیمرغ و زادن رستم از پهلوی مادر بیت #3435

بِرَستم بگفتا غم آمد به سر / نهادند رُستَمَش نام پسر

معنی: رودابه گفت: «از غم و رنج رستم (رها شدم)»؛ از این رو نام آن پسر را رستم نهادند.

منوچهر • بخش ۲۶ - زادن رستم، نام‌گذاری او، فرستادن پیکرش نزد سام و رشد شگفت‌انگیز کودک بیت #3458

پس آن صورت رستم گرزدار / ببردند نزدیک سام سوار

معنی: آن‌گاه صورت و مجسمهٔ رستمِ گرزدار را به نزد سامِ سوار بردند.

منوچهر • بخش ۲۶ - زادن رستم، نام‌گذاری او، فرستادن پیکرش نزد سام و رشد شگفت‌انگیز کودک بیت #3466

پس آن پیکر رستم شیرخوار / ببردند نزدیک سام سوار

معنی: پس آن پیکرهٔ رستمِ شیرخوار را به نزد سامِ پهلوان آوردند.

منوچهر • بخش ۲۶ - زادن رستم، نام‌گذاری او، فرستادن پیکرش نزد سام و رشد شگفت‌انگیز کودک بیت #3471

به رستم همی داد ده دایه شیر / که نیروی مردست و سرمایه شیر

معنی: ده دایه به رستم شیر می‌دادند، چرا که او دارای نیروی یک مرد بالغ و اشتهای شیر بود.

منوچهر • بخش ۲۶ - زادن رستم، نام‌گذاری او، فرستادن پیکرش نزد سام و رشد شگفت‌انگیز کودک بیت #3490

چو رستم بپیمود بالای هشت / بسان یکی سرو آزاد گشت

معنی: چون قامت رستم به اندازهٔ هشت رش رسید، همانند سروی آزاد و سرافراز گردید.

منوچهر • بخش ۲۶ - زادن رستم، نام‌گذاری او، فرستادن پیکرش نزد سام و رشد شگفت‌انگیز کودک بیت #3493

چو آگاهی آمد به سام دلیر / که شد پور دستان همانند شیر

معنی: هنگامی که آگاهی به سام دلیر رسید که فرزند زال همچون شیری ژیان گشته است،

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3496

کس اندر جهان کودک نارسید / بدین شیر مردی و گردی ندید

معنی: در تمام جهان هیچ‌کس کودکی خردسال ندیده بود که بدین پایه از مردانگی و پهلوانی رسیده باشد.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3497

بجنبید مرسام را دل ز جای / به دیدار آن کودک آمدش رای

معنی: دل سام از شوق بپرید و تصمیم گرفت که برای دیدن آن کودک شگفت‌انگیز رهسپار شود.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3498

چو مهرش سوی پور دستان کشید / سپه را سوی زاولستان کشید

معنی: چون مهر فرزند زال در دلش زبانه کشید، سپاهیان خویش را به سوی زابلستان راند.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3500

نشست از بر تخت زر پور زال / ابا بازوی شیر و با کتف و یال

معنی: فرزند زال با بازوان شیرآسا و بازو و یالی پرشکوه بر آن تخت زرین نشست.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3507

به سر برش تاج و کمر بر میان / سپر پیش و در دست گرز گران

معنی: تاجی بر سر و کمربندی بر میان داشت، سپری در پیش رو و گرزی گران در دست گرفته بود.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3508

چو گل چهرهٔ سام یل بشکفید / چو بر پیل بر بچهٔ شیر دید

معنی: چون سام دلیر آن بچه شیر را بر بالای فیل دید، چهره‌اش مانند گل بپژمرد و بشکفت.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3512

چنان همش بر پیل پیش آورید / نگه کرد و با تاج و تختش بدید

معنی: رستم را با همان فیل نزدیک آوردند و سام با شگفتی به او و تاج و تختش نگریست.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3513

یکی آفرین کرد سام دلیر / که تهما هژبرا بزی شاد دیر

معنی: سام دلیر او را آفرین گفت که: «ای شیر نیرومند، سالیان دراز شادمان و زنده بمانی!»

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3514

ببوسید رستمش تخت ای شگفت / نیا را یکی نو ستایش گرفت

معنی: شگفتا که رستم تخت نیای خود را ببوسید و با ستایشی نو شروع به سخن گفتن کرد.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3515

که ای پهلوان جهان شاد باش / ز شاخ توام من تو بنیاد باش

معنی: گفت: «ای پهلوان جهان شادمان باش! من شاخه‌ای از درخت تو هستم و تو ریشه و بنیاد من هستی.»

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3516

یکی بنده‌ام نامور سام را / نشایم خور و خواب و آرام را

معنی: «من بنده‌ای برای سام نامدار هستم و خوراک و خواب و آسایش سزاوار من نیست.»

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3517

همی پشت زین خواهم و درع و خود / همی تیر ناوک فرستم درود

معنی: «من تنها زین اسب، زره و کلاه‌خود می‌خواهم و بر تیر و ناوک درود می‌فرستم.»

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3518

به چهر تو ماند همی چهره‌ام / چو آن تو باشد مگر زهره‌ام

معنی: «چهره من شبیه چهره توست؛ امیدوارم زهره و جرات من نیز مانند تو باشد.»

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3519

وزان پس فرود آمد از پیل مست / سپهدار بگرفت دستش بدست

معنی: سپس رستم از فیل مست فرود آمد و سام سپهدار دست او را در دست خویش گرفت.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3520

همی بر سر و چشم او داد بوس / فروماند پیلان و آوای کوس

معنی: سام سر و چشم او را غرق در بوسه کرد و بانگ کوس و غریو فیلان خاموش شد.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3521

به یک گوشهٔ تخت، دستان نشست / دگر گوشه رستمش گرزی به دست

معنی: در یک گوشه تخت زال نشست و در گوشه دیگر رستم گرزی در دست گرفته بود.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3526

ز رستم همی در شگفتی بماند / برو هر زمان نام یزدان بخواند

معنی: سام از قدرت و چهره رستم در شگفت مانده بود و هر دم نام یزدان را بر او می‌خواند.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3528

بدان بازوی و یال و آن پشت و شاخ / میان چون قلم، سینه و بَر فراخ

معنی: از آن بازو و یال و سینه و قامت شگفت‌زده بود؛ میانی چون قلم باریک و سینه‌ای پهن و فراخ.

منوچهر • بخش ۲۷ - آمدن سام برای دیدار رستم، جشن و پندهای پدرانه و بازگشت او به باختر بیت #3529