سرگذشت و جایگاه در حماسه

فرزند منوچهر و پادشاه پیشین ایران که در هجوم نخستین افراسیاب گرفتار و به دست وی گردن زده شد. هوم خون ناپرداخته او را بر گردن افراسیاب یادآوری می‌کند.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

بفرمود تا نوذر نامدار / شود تازیان پیش سام سوار

معنی: شاه فرمان داد تا نوذر نامدار با شتاب به پیشواز سام پهلوان بتازد.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2107

کند آفرین کیانی بر اوی / بدان شادمانی که بگشاد روی

معنی: او را فرمود تا آفرین و درود پادشاهی را به سام برساند و این شادمانی را خجسته دارد.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2108

چو نوذر بر سام نیرم رسید / یکی نو جهان پهلوان را بدید

معنی: چون نوذر به نزد سام نریمان رسید، جهان‌پهلوان نوین و جوانی را در کنار او دید.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2112

فرود آمد از باره سام سوار / گرفتند مر یک‌دگر را کنار

معنی: سام پهلوان از اسب فرود آمد و آن دو یکدیگر را گرم در آغوش کشیدند.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2113

ز شاه و ز گردان بپرسید سام / از ایشان بدو داد نوذر پیام

معنی: سام احوال شاه و پهلوانان را جویا شد و نوذر پیام منوچهر را به او ابلاغ کرد.

منوچهر • بخش ۳ - بازگشت زال از پیش سیمرغ و بزرگداشت او بیت #2114

بفرمود تا نوذر آمدش پیش / ابا ویژگان و بزرگان خویش

معنی: شاه بفرمود تا نوذر همراه با خواص و بزرگان خویش پیش آید.

منوچهر • بخش ۱۴ - حاضر شدن سام به درگاه منوچهر شاه و شرح نبردهایش در هندوستان و فرمان یافتن سوزاندن هندوستان و کابل را بیت #2818

هم آنگاه برخاست فرزند شاه / ابا ویژگان سرنهاده به راه

معنی: همان دم فرزند شاه با بزرگان خویش به راه افتاد.

منوچهر • بخش ۱۴ - حاضر شدن سام به درگاه منوچهر شاه و شرح نبردهایش در هندوستان و فرمان یافتن سوزاندن هندوستان و کابل را بیت #2821

ز پیش پدر نوذر نامدار / بیامد به نزدیک سام سوار

معنی: نوذر نامدار از نزد پدر آمد و به نزد سام سوار رسید.

منوچهر • بخش ۱۴ - حاضر شدن سام به درگاه منوچهر شاه و شرح نبردهایش در هندوستان و فرمان یافتن سوزاندن هندوستان و کابل را بیت #2824

رسیدند پس پیش سام سوار / بزرگان و کی نوذر نامدار

معنی: پس بزرگان و نوذر نامدار پیش سام سوار رسیدند.

منوچهر • بخش ۱۴ - حاضر شدن سام به درگاه منوچهر شاه و شرح نبردهایش در هندوستان و فرمان یافتن سوزاندن هندوستان و کابل را بیت #2826

پیام پدر شاه نوذر بداد / به دیدار او سام یل گشت شاد

معنی: شاه نوذر پیام پدر را رساند و سام یل از دیدار او شادمان گشت.

منوچهر • بخش ۱۴ - حاضر شدن سام به درگاه منوچهر شاه و شرح نبردهایش در هندوستان و فرمان یافتن سوزاندن هندوستان و کابل را بیت #2827

پس از نوذر و سام و هر مهتری / گرفتند شادی ز هر کشوری

معنی: سپس به سلامتی نوذر و سام و هر سرور دیگری، شادی در همه کشورها برپا گشت.

منوچهر • بخش ۱۴ - حاضر شدن سام به درگاه منوچهر شاه و شرح نبردهایش در هندوستان و فرمان یافتن سوزاندن هندوستان و کابل را بیت #2830

بفرمود تا نوذر آمدش پیش / ورا پندها داد ز اندازه بیش

معنی: فرمان داد تا نوذر پیش آمد و اندرزهایی بی‌شمار به او داد.

منوچهر • بخش ۲۸ - درگذشت منوچهر و پندهای او به نوذر دربارهٔ پادشاهی و آینده بیت #3567

بگفت و فرود آمد آبش بروی / همی زار بگریست نوذر بروی

معنی: این را گفت و اشک از چشمانش فروریخت، و نوذر نیز بر او زار زار گریست.

منوچهر • بخش ۲۸ - درگذشت منوچهر و پندهای او به نوذر دربارهٔ پادشاهی و آینده بیت #3592

چو سوگ پدر شاه نوذر بداشت / ز کیوان کلاه کیی برفراشت

معنی: چون شاه نوذر آیین سوگواری پدر را به پایان رساند، تاج کیانی را بر سر نهاد و بر تخت نشست.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3596

به تخت منوچهر بر بار داد / بخواند انجمن را و دینار داد

معنی: بر تخت منوچهر جلوس کرد، بار عام داد، بزرگان را فراخواند و درم و دینار میانشان بخشید.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3597

برین برنیامد بسی روزگار / که بیدادگر شد سر شهریار:

معنی: دیرزمانی نگذشت که اندیشه و خوی شاه به تیرگی بیداد و ستم گرایید.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3598

ز گیتی برآمد به هر جای غَو / جهان را کهن شد سر از شاه نو

معنی: از هر گوشه جهان بانگ اعتراض و زاری برآمد و گیتی از رفتارهای شاهِ نو به ستوه آمد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3599

بترسید بیدادگر شهریار / فرستاد کس نزد سام سوار

معنی: شاهِ ستمگر به هراس افتاد و فرستاده‌ای به نزد سام سوار روانه ساخت.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3604

به سگسار مازندران بود سام / فرستاد نوذر بر او بر پیام

معنی: سام در آن زمان در سگسارِ مازندران بود؛ نوذر پیامی بر او فرستاد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3605

همیدون مرا پشت گرمی بدوست / که هم پهلوانست و هم شاه دوست

معنی: همچنین پشت‌گرمی من نیز به اوست، چرا که هم پهلوان جهان است و هم شاه‌دوست.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3615

ز بیدادی نوذر تاجور / که بر خیره گم کرد راه پدر

معنی: از سستم و بیدادگری نوذرِ تاجدار گفتند که به بیراهه رفته و راه نیکوی پدر را گم کرده است.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3624

جهان گشت ویران ز کردار اوی / غنوده شد آن بخت بیدار اوی

معنی: «جهان از کارهای او ویران شده و بخت بیدارش به خواب رفته است؛

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3625

بگردد همی از ره بخردی / ازو دور شد فرهٔ ایزدی

معنی: او از راه خرد دوری می‌جوید و فرّه ایزدی از او جدا گشته است.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3626

که چون نوذری از نژاد کیان / به تخت کیی بر کمر بر میان

معنی: که وقتی شاهی چون نوذر از تبار کیانیان بر تخت شاهی نشسته و کمر به شهریاری بسته است،

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3631

دلش گر ز راه پدر گشت باز / برین‌بر نیامد زمانی دراز

معنی: اگر دل او از راه راستِ پدر انحراف یافته، زمان زیادی از این ماجرا نگذشته است.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3636

گر آمرزش کردگار سپهر / نیابید و از نوذر شاه مهر

معنی: زیرا اگر آمرزش پروردگار آسمان و مهرِ نوذر شاه را به دست نیاورید،

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3640

چو آمد به درگاه سام سوار / پذیره شدش نوذر شهریار

معنی: هنگامی که سام پهلوان به دربار آمد، نوذر شاه به استقبال و پذیرایی از او شتافت.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3643

به پوزش مهان پیش نوذر شدند / به جان و به دل ویژه کهتر شدند

معنی: بزرگان برای عذرخواهی به نزد نوذر آمدند و با جان و دل، مطیع و فرمانبردار او شدند.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3645

برافروخت نوذر ز تخت مهی / نشست اندر آرام با فرهی

معنی: نوذر بر تخت پادشاهی درخشان شد و با شکوه و آرامش بر جایگاه خویش نشست.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3646

جهان پهلوان پیش نوذر به پای / پرستنده او بود و هم رهنمای

معنی: جهان‌پهلوان سام در برابر نوذر ایستاده بود؛ هم خدمت‌گزار او بود و هم راهنما و مشاورش.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3647

به نوذر در پندها را گشاد / سخنهای نیکو بسی کرد یاد

معنی: سام ابواب پند و اندرز را بر روی نوذر گشود و سخنان نیکو و ارزشمندی را یادآور شد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3648

دل او ز کژی به داد آورید / چنان کرد نوذر که او رای دید

معنی: سام دل نوذر را از بدسگالی و انحراف به سوی عدالت بازگرداند و نوذر چنان کرد که سام مصلحت دید.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3651

برون رفت با خلعت نوذری / چه تخت و چه تاج و چه انگشتری

معنی: سام با هدیه‌ها و خلعتهای شاهانه نوذر—از جمله تخت و تاج و انگشتری—بیرون آمد.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3654

برین نیز بگذشت چندی سپهر / نه با نوذر آرام بودش نه مهر

معنی: مدتی به این رویه گذشت و روزگار سپری شد، اما آسمان نه آرامشی برای نوذر اندیشیده بود و نه مهربانی.

پادشاهی نوذر • بخش ۱ - به تخت نشستن نوذر، بیدادگری او و میانجی‌گری سام برای بازگرداندن داد بیت #3656

ز نارفتن کار نوذر همان / یکایک بگفتند با بدگمان

معنی: همچنین تزلزل و نابسامانی در کار پادشاهی نوذر را یک‌به‌یک برای پادشاه بدخواه توران بازگو کردند.

پادشاهی نوذر • بخش ۲ - آگاهی توران از مرگ منوچهر و تصمیم پشنگ و افراسیاب برای کین‌خواهی و حمله به ایران بیت #3658

که آن را میان و کرانه نبود / همان بخت نوذر جوانه نبود

معنی: سپاهی که کرانه و میانه‌اش پیدانبود، در حالی که ستاره بخت نوذر دیگر شاداب و جوان نبود.

پادشاهی نوذر • بخش ۳ - حملهٔ افراسیاب به ایران پس از مرگ سام و رویارویی سپاهیان در دهستان بیت #3708

چو لشکر به نزدیک جیحون رسید / خبر نزد پور فریدون رسید

معنی: چون سپاه توران به نزدیکی رود جیحون رسید، خبر هجوم آنان به نوذر رسید.

پادشاهی نوذر • بخش ۳ - حملهٔ افراسیاب به ایران پس از مرگ سام و رویارویی سپاهیان در دهستان بیت #3709

سپاه جهاندار بیرون شدند / ز کاخ همایون به هامون شدند

معنی: سپاهیان شاه ایران از کاخ فرخنده بیرون آمده و روانه دشت و هامون شدند.

پادشاهی نوذر • بخش ۳ - حملهٔ افراسیاب به ایران پس از مرگ سام و رویارویی سپاهیان در دهستان بیت #3710

شهنشاه نوذر پس پشت اوی / جهانی سراسر پر از گفت و گوی

معنی: نوذر شاهنشاه از پسِ سپاه حرکت می‌کرد و سراسر جهان پر از گفت‌گو و غلغله جنگ شده بود.

پادشاهی نوذر • بخش ۳ - حملهٔ افراسیاب به ایران پس از مرگ سام و رویارویی سپاهیان در دهستان بیت #3712

سراپردهٔ نوذر شهریار / کشیدند بر دشت پیش حصار

معنی: خیمه و سراپرده نوذر شهریار را بر دشت و پیشِ حصار دهستان برافراشتند.

پادشاهی نوذر • بخش ۳ - حملهٔ افراسیاب به ایران پس از مرگ سام و رویارویی سپاهیان در دهستان بیت #3714