سرگذشت و جایگاه در حماسه

فرمانروای چین و ترکان که ابتدا در پی مواجهه با سپاه کسری بود اما پس از سنجش نیروی ایران، راه صلح پیش گرفت. او دختر برتر خود را به عقد نوشین‌روان درآورد، شهرهای سغد و سمرقند و چاج را تخلیه کرد و نیروهای سیصدهزارنفری‌اش را بازگرداند تا هم‌پیمان پادشاهی ایران گردد.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

نخستین سپهدار خاقان چین / که تختش همی برنتابد زمین

معنی: نخستین سپهدار، خاقان چین است که زمین توان کشیدن بار تختش را ندارد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۱ - محاصره سپاه طوس در کوه هماون و رسیدن لشکر کمکی توران به فرماندهی خاقان چین و کاموس بیت #13352

نخست اندر آیم ز خاقان چین / که تاجش سپهرست و تختش زمین

معنی: نخست خاقان چین می‌آید که کلاه سروری‌اش آسمان و تختگاهش زمین است.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۱ - محاصره سپاه طوس در کوه هماون و رسیدن لشکر کمکی توران به فرماندهی خاقان چین و کاموس بیت #13368

کنم آفرین پیش خاقان چین / وگر پیش تختش ببوسم زمین

معنی: در برابر خاقان چین ستایش می‌گویم و حتی پیشگاه تختش زمین را می‌بوسم.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۱ - محاصره سپاه طوس در کوه هماون و رسیدن لشکر کمکی توران به فرماندهی خاقان چین و کاموس بیت #13385

بیامد بنزدیک خاقان چین / پیاده ببوسید روی زمین

معنی: به نزد خاقان چین آمد و پیاده شد و زمین را بوسید.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۱ - محاصره سپاه طوس در کوه هماون و رسیدن لشکر کمکی توران به فرماندهی خاقان چین و کاموس بیت #13410

چو خاقان بدیدش به بر درگرفت / بماند از بر و یال پیران شگفت

معنی: چون خاقان او را دید، در آغوشش گرفت و از قد و قامت و شانه پیران شگفت‌زده شد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۱ - محاصره سپاه طوس در کوه هماون و رسیدن لشکر کمکی توران به فرماندهی خاقان چین و کاموس بیت #13411

ببخت سرافراز خاقان چین / سپهبد نبیند سپه را جزین

معنی: به بخت بلند خاقان چین، فرمانده سپاه خود را به بهترین و پیروزترین حالت ممکن می‌بیند.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۱ - محاصره سپاه طوس در کوه هماون و رسیدن لشکر کمکی توران به فرماندهی خاقان چین و کاموس بیت #13424

بدو گفت خاقان که نزدیک من / بباش و بیاور یکی انجمن

معنی: خاقان به او گفت که در کنار من بمان و مجلسی از بزرگان و هم‌نشینان برپا کن.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۱ - محاصره سپاه طوس در کوه هماون و رسیدن لشکر کمکی توران به فرماندهی خاقان چین و کاموس بیت #13425

یکی انجمن کرد خاقان چین / بدیبا بیاراست روی زمین

معنی: خاقان چین انجمنی آراست و روی زمین را به پارچه‌های دیبا زینتمند ساخت.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۲ - شب مژدهٔ رسیدن سپاه ایران به طوس، رد درنگ پیران و پذیرش رأی ویرانگر کاموس بیت #13528

چنین گفت پیران که خاقان چین / خردمند شاهیست با آفرین

معنی: پیران گفت: خاقان چین شهریاری خردمند و ستودنی است.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۲ - شب مژدهٔ رسیدن سپاه ایران به طوس، رد درنگ پیران و پذیرش رأی ویرانگر کاموس بیت #13532

چو کاموس و منشور و خاقان چین / چو بیورد و چون شنگل بافرین

معنی: کاموس و منشور و خاقان چین و بیورد و شنگل نامدار،

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۲ - شب مژدهٔ رسیدن سپاه ایران به طوس، رد درنگ پیران و پذیرش رأی ویرانگر کاموس بیت #13547

چو از دور خاقان چین بنگرید / خروش سواران ایران شنید

معنی: چون خاقان چین از دور نگریست و خروش سواران ایرانی را شنید،

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۲ - شب مژدهٔ رسیدن سپاه ایران به طوس، رد درنگ پیران و پذیرش رأی ویرانگر کاموس بیت #13549

بپیران چنین گفت خاقان چین / که اکنون چه سازیم بر دشت کین

معنی: خاقان چین به پیران گفت: اکنون در این دشت کین چه تدبیری بیندیشیم؟

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۲ - شب مژدهٔ رسیدن سپاه ایران به طوس، رد درنگ پیران و پذیرش رأی ویرانگر کاموس بیت #13555

سپهبد بشد پیش خاقان چین / که آمد سپاهی ز ایران زمین

معنی: سپهبد توران نزد خاقان چین رفت و گفت که سپاهی تازه از خاک ایران آمده است.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۳ - دیدار گودرز و فریبرز، سوگ کشتگان و مژدهٔ آمدن رستم و لاف کاموس بیت #13612

کنون چون زمین سربسر لشکرست / چو خاقان و منشور کنداورست

معنی: اکنون که سراسر زمین پر از لشکر است و خاقان و نبردآزمایان فرمان‌روا هستند،

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۳ - دیدار گودرز و فریبرز، سوگ کشتگان و مژدهٔ آمدن رستم و لاف کاموس بیت #13617

بپیران چنین گفت خاقان چین / که کاموس را راه دادی بکین

معنی: خاقان چین به پیران گفت که تو کاموس را به راه کین‌خواهی و نبرد فرستادی.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۳ - دیدار گودرز و فریبرز، سوگ کشتگان و مژدهٔ آمدن رستم و لاف کاموس بیت #13627

بخندید پیران و کرد آفرین / بران نامداران و خاقان چین

معنی: پیران لبخند زد و بر آن نامداران و خاقان چین آفرین و تحسین فرستاد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۳ - دیدار گودرز و فریبرز، سوگ کشتگان و مژدهٔ آمدن رستم و لاف کاموس بیت #13634

نگه کرد کاموس و خاقان چین / بر آن بُرز و بالا و آن زور و کین

معنی: کاموس و خاقان چین به آن قد و قامت بلند و زور و کینه‌توزی رستم نگاه کردند.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۵ - نبرد پیادهٔ رستم با اشکبوس: کشتن او، سوگند کاموس و بامداد کارزار بیت #13924

چو برگشت رستم هم اندر زمان / سواری فرستاد خاقان، دَمان

معنی: چون رستم بلافاصله بازگشت، خاقان شتابان سواری را فرستاد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۵ - نبرد پیادهٔ رستم با اشکبوس: کشتن او، سوگند کاموس و بامداد کارزار بیت #13925

چو خاقان بدان پَرّ و پیکانِ تیر / نگه کرد بُرنا‌ دلش گشت پیر

معنی: هنگامی که خاقان به پر و پیکانِ آن تیر نگریست، دل جوانش از ترس پیر و افسرده شد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۵ - نبرد پیادهٔ رستم با اشکبوس: کشتن او، سوگند کاموس و بامداد کارزار بیت #13928

بگفت این سخن پیشِ خاقان چین / همی گفت با هر کسی همچنین

معنی: این سخنان را در حضور خاقان چین بازگفت و با دیگران نیز همین‌گونه سخن راند.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۵ - نبرد پیادهٔ رستم با اشکبوس: کشتن او، سوگند کاموس و بامداد کارزار بیت #13988

به خرگاه خاقان چین آمدند / همه دل پر از رزم و کین آمدند

معنی: همگی به خیمهٔ خاقان چین آمدند، در حالی که دل‌هایشان لبریز از نبرد و کینه بود.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۵ - نبرد پیادهٔ رستم با اشکبوس: کشتن او، سوگند کاموس و بامداد کارزار بیت #13991

چنین گفت خاقان که امروز جنگ / نباید که چون دی بود با درنگ

معنی: خاقان چین گفت: امروز نباید نبرد ما مانند دیروز با کندی و درنگ همراه باشد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۵ - نبرد پیادهٔ رستم با اشکبوس: کشتن او، سوگند کاموس و بامداد کارزار بیت #14000

بزرگان ز هر جای برخاستند / به خاقان چین خواهش آراستند

معنی: بزرگان از هر سو برخاستند و خواسته و فرمانبرداری خود را به خاقان چین ابراز داشتند.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۵ - نبرد پیادهٔ رستم با اشکبوس: کشتن او، سوگند کاموس و بامداد کارزار بیت #14008

بقلب اندرون جای خاقان چین / شده آسمان تار و جنبان زمین

معنی: در قلب لشکر، خاقان چین جای گرفته بود؛ آسمان تاریک شد و زمین به جنبش درآمد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۱۶ - کشته شدن الوای به دست کاموس، گرفتار شدن کاموس در کمند رستم و کشته شدنش به دست ایرانیان بیت #14029

ازان پس خبر شد بخاقان چین / که شد کشته کاموس بر دشت کین

معنی: پس از آن، خبر به خاقان چین رسید که کاموس در دشت کینه‌توزی کشته شده است.

داستان خاقان چین • بخش ۱ - خبر کشته شدن کاموس به خاقان چین، زاری سپاه و داوطلب شدن چنگش برای کین بیت #14094

سپه سربسر پیش خاقان شدند / ز کاموس با درد و گریان شدند

معنی: سپاهیان همگی با دلی پردرد و چشمانی گریان از غم کاموس به نزد خاقان چین رفتند،

داستان خاقان چین • بخش ۱ - خبر کشته شدن کاموس به خاقان چین، زاری سپاه و داوطلب شدن چنگش برای کین بیت #14103

بپیران چنین گفت خاقان چین / که خود درد ازینست و تیمار ازین

معنی: خاقان چین به پیران چنین گفت: درد و اندوه واقعی ما از همین امر است،

داستان خاقان چین • بخش ۱ - خبر کشته شدن کاموس به خاقان چین، زاری سپاه و داوطلب شدن چنگش برای کین بیت #14109

بخاقان چنین گفت کای سرفراز / جهان را بمهر تو بادا نیاز

معنی: به خاقان گفت: ای سرور سرافراز، جهان همواره نیازمند مهر و عنایت تو باد!

داستان خاقان چین • بخش ۱ - خبر کشته شدن کاموس به خاقان چین، زاری سپاه و داوطلب شدن چنگش برای کین بیت #14123

برو آفرین کرد خاقان چین / بپیشش ببوسید چنگش زمین

معنی: خاقان چین او را آفرین گفت و چنگش در پیشگاه او زمین را بوسید.

داستان خاقان چین • بخش ۱ - خبر کشته شدن کاموس به خاقان چین، زاری سپاه و داوطلب شدن چنگش برای کین بیت #14127

بدو گفت ار این کینه بازآوری / سوی من سر بی‌نیاز آوری

معنی: خاقان به او گفت: اگر این کین‌خواهی را به سرانجام رسانی و سرافراز به نزد من بازگردی،

داستان خاقان چین • بخش ۱ - خبر کشته شدن کاموس به خاقان چین، زاری سپاه و داوطلب شدن چنگش برای کین بیت #14128

وزان روی خاقان غمی گشت سخت / برآشفت با گردش چرخ و بخت

معنی: در آن سوی، خاقان چین سخت غمگین گشت و از گردش روزگار و بخت بد برآشفت.

داستان خاقان چین • بخش ۲ - جنگ رستم و چنگش، گریز و کشته شدن چنگش، و گفتگوی خاقان با هومان بیت #14159

بهومان چنین گفت خاقان چین / که تنگست بر ما زمان و زمین

معنی: خاقان چین به هومان گفت: زمانه و زمین بر ما تنگ و دشوار شده است.

داستان خاقان چین • بخش ۲ - جنگ رستم و چنگش، گریز و کشته شدن چنگش، و گفتگوی خاقان با هومان بیت #14160

مران نامور پهلوان را تو نام / شوی بازجویی فرستی پیام

معنی: برو تا نام آن پهلوان نامدار را جویا شوی و یا پیامی به سویش بفرستی.

داستان خاقان چین • بخش ۲ - جنگ رستم و چنگش، گریز و کشته شدن چنگش، و گفتگوی خاقان با هومان بیت #14161

همان پیش منشور و خاقان چین / بزرگان و گردان توران زمین

معنی: و همچنین در برابر منشور و خاقان چین و بزرگان و پهلوانان سرزمین توران بازگو خواهم کرد.

داستان خاقان چین • بخش ۳ - گفتگوی هومانِ ناشناس با رستم، طلب خون سیاوش و آگاهی پیران و خاقان از هویت او بیت #14219

شوم بازگویم بگردان همین / بمنشور و شنگل بخاقان چین

معنی: بازمی‌گردم و همین سخنان را به پهلوانان، یعنی به منشور، شنگل و خاقان چین بازگو می‌کنم.

داستان خاقان چین • بخش ۴ - پیران نزد رستم: گله از خون سیاوش و پیشنهاد آشتی، لاف شنگل و صف‌آرایی دو سپاه بیت #14339

پر از غم شوم پیش خاقان چین / بگویم که ما را چه آمد ز کین

معنی: پر از اندوه نزد خاقان چین می‌روم و برای او بازگو می‌کنم که از این کینه‌توزی چه بر سر ما آمده است.

داستان خاقان چین • بخش ۴ - پیران نزد رستم: گله از خون سیاوش و پیشنهاد آشتی، لاف شنگل و صف‌آرایی دو سپاه بیت #14362

بیامد بنزدیک خاقان چو گرد / پر از خون رخ و دیده پر آب زرد

معنی: پیران مانند گرد و خاک به سرعت نزد خاقان آمد، در حالی که چهره‌اش غرق در رنج بود و چشمانش پر از اشک غم.

داستان خاقان چین • بخش ۴ - پیران نزد رستم: گله از خون سیاوش و پیشنهاد آشتی، لاف شنگل و صف‌آرایی دو سپاه بیت #14363

ز خویشان کاموس چندی سپاه / بنزدیک خاقان شده دادخواه

معنی: گروهی از سپاهیان و خویشاوندان کاموس به نزد خاقان آمده بودند تا دادخواهی کنند.

داستان خاقان چین • بخش ۴ - پیران نزد رستم: گله از خون سیاوش و پیشنهاد آشتی، لاف شنگل و صف‌آرایی دو سپاه بیت #14365

بیامد بخاقان چنین گفت باز / که این رزم کوتاه ما شد دراز

معنی: سپس نزد خاقان آمد و گفت: «این جنگِ کوتاه ما، اکنون طولانی و دراز شده است.»

داستان خاقان چین • بخش ۴ - پیران نزد رستم: گله از خون سیاوش و پیشنهاد آشتی، لاف شنگل و صف‌آرایی دو سپاه بیت #14380

ز پیران غمی گشت خاقان چین / بسی یاد کرد از جهان آفرین

معنی: خاقان چین از سخنان پیران غمگین شد و بارها یاد خداوند جهان‌آفرین کرد.

داستان خاقان چین • بخش ۴ - پیران نزد رستم: گله از خون سیاوش و پیشنهاد آشتی، لاف شنگل و صف‌آرایی دو سپاه بیت #14396