سرگذشت و جایگاه در حماسه

نخستین پادشاه سلسله کیانیان و سرچشمه نژاد اصیل و فرّ کیانی ایران. بهرام آذرمهان هرمز را سرزنش کرد که نژاد او به کیقباد نمی‌رسد بلکه از سوی مادر به خاقان ترک متصل است.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

ز تخم فریدون یل کیقباد / که با فر و برزست و با رای و داد

معنی: از نژاد فریدون، کیقباد دلاور که دارای فرّ، شکوه، خرد و دادگری است.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۳ - آرایش سپاه زال و افراسیاب در خوار ری و برگزیدن کیقباد برای پادشاهی ایران بیت #4294

ابر کیقباد آفرین کن یکی / مکن پیش او بر درنگ اندکی

معنی: بر کیقباد آفرین و ثنا بگوی و در پیشگاه او حتی اندکی درنگ مکن.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۴ - فرمان زال به رستم برای آوردن کیقباد از البرزکوه و نشاندن او بر تخت شاهی بیت #4297

که در خورد تاج کیان جز تو کس / نبینیم شاها تو فریادرس

معنی: چرا که جز تو هیچ‌کس را شایسته تاج کیانی نمی‌بینیم؛ ای شاه، تو دادرس و فریادرس مایی.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۴ - فرمان زال به رستم برای آوردن کیقباد از البرزکوه و نشاندن او بر تخت شاهی بیت #4300

نشانی دهیدم سوی کیقباد / کسی کز شما دارد او را به یاد

معنی: اگر کسی از شما نشانی از کیقباد دارد، مرا به سوی او راهنمایی کند.»

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۵ - دیدار رستم با کیقباد در البرزکوه و آگاهی او از خواب شاه و بازگشت هر دو به ایران پس از شکست قلون بیت #4327

سر آن دلیران زبان برگشاد / که دارم نشانی من از کیقباد

معنی: سرکردهٔ آن دلیران زبان گشود و گفت: «من نشانی از کیقباد دارم.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۵ - دیدار رستم با کیقباد در البرزکوه و آگاهی او از خواب شاه و بازگشت هر دو به ایران پس از شکست قلون بیت #4328

بگوییم یکسر نشان قباد / که او را چگونست رسم و نهاد

معنی: تمام نشانی‌های کیقباد را به تو خواهیم گفت و از رسم و نهاد او آگاهت خواهیم ساخت.»

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۵ - دیدار رستم با کیقباد در البرزکوه و آگاهی او از خواب شاه و بازگشت هر دو به ایران پس از شکست قلون بیت #4330

تهمتن ز رخش اندر آمد چو باد / چو بشنید از وی نشان قباد

معنی: چون رستم نام و نشانِ کیقباد را شنید، چون باد از فراز رخش پیاده شد.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۵ - دیدار رستم با کیقباد در البرزکوه و آگاهی او از خواب شاه و بازگشت هر دو به ایران پس از شکست قلون بیت #4331

بپرسیدی از من نشان قباد / تو این نام را از که داری به یاد

معنی: از من نشانی کیقباد را پرسیدی؛ تو این نام را از چه کسی شنیده و به یاد داری؟»

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۵ - دیدار رستم با کیقباد در البرزکوه و آگاهی او از خواب شاه و بازگشت هر دو به ایران پس از شکست قلون بیت #4336

مرا گفت رو تا به البرز کوه / قباد دلاور ببین با گروه

معنی: مرا گفت به البرزکوه برو و کیقباد دلاور را در میان یارانش بیاب.

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۵ - دیدار رستم با کیقباد در البرزکوه و آگاهی او از خواب شاه و بازگشت هر دو به ایران پس از شکست قلون بیت #4340

ز تخم فریدون منم کیقباد / پدر بر پدر نام دارم به یاد

معنی: من همان کیقبادم که از نژاد فریدونم؛ نیا در نیا نام و تبار خویش را به یاد دارم.»

پادشاهی گرشاسپ • بخش ۵ - دیدار رستم با کیقباد در البرزکوه و آگاهی او از خواب شاه و بازگشت هر دو به ایران پس از شکست قلون بیت #4345

به شاهی نشست از برش کیقباد / همان تاج گوهر به سر برنهاد

معنی: کیقباد بر اورنگ شهریاری نشست و تاج گوهرنگار را بر سر نهاد.

کیقباد • بخش ۱ - تاج‌گذاری کیقباد و آرایش سپاه ایران و توران و کشته شدن شماساس به دست قارن بیت #4390

قباد از بزرگان سخن بشنوید / پس افراسیاب و سپه را بدید

معنی: کیقباد اندرز بزرگان را بشنید و آن‌گاه به افراسیاب و سپاهش بنگریست.

کیقباد • بخش ۱ - تاج‌گذاری کیقباد و آرایش سپاه ایران و توران و کشته شدن شماساس به دست قارن بیت #4393

پس پشت‌شان زال با کیقباد / به یک دست آتش به یک دست باد

معنی: در پشت سر آنان، زال همراه کیقباد بود؛ یکی چون آتش و دیگری چون باد.

کیقباد • بخش ۱ - تاج‌گذاری کیقباد و آرایش سپاه ایران و توران و کشته شدن شماساس به دست قارن بیت #4399

همی خواست بردنش پیش قباد / دهد روز جنگ نخستینش داد

معنی: می‌خواست او را به نزد کیقباد ببرد تا در نخستین روز نبردش دادِ جنگ را بدهد.

کیقباد • بخش ۲ - رویاریی رستم با افراسیاب و گریز او از چنگ رستم و شکست سپاه توران بیت #4436

یکی مژده بردند نزدیک شاه / که رستم بدرید قلب سپاه

معنی: مژده‌ای نزد شهریار بردند که رستم قلب سپاه دشمن را درید،

کیقباد • بخش ۲ - رویاریی رستم با افراسیاب و گریز او از چنگ رستم و شکست سپاه توران بیت #4442

ز جای اندر آمد چو آتش قباد / بجنبید لشگر چو دریا ز باد

معنی: کیقباد همچون آتش برپا خاست و لشکر ایران چون دریایی طوفانی از باد به جنبش درآمد.

کیقباد • بخش ۲ - رویاریی رستم با افراسیاب و گریز او از چنگ رستم و شکست سپاه توران بیت #4445

قباد آمد و تاج بر سر نهاد / به کینه یکی نو در اندر گشاد

معنی: اینک کیقباد آمده و تاج شاهی بر سر نهاده و در جدیدی از کینه‌توزی و انتقام گشوده است.

کیقباد • بخش ۳- آگاهی از پشنگ شکست سپاه توران و دلاوری رستم و سفارش او افراسیاب را به آشتی با کیقباد بیت #4459

ازین بیشتر نامداران گرد / قباد اندر آمد به خواری ببرد

معنی: و از این‌ها بیشتر، چه مایه پهلوانان و نامداران را کیقباد به خواری و تباهی کشاند!

کیقباد • بخش ۳- آگاهی از پشنگ شکست سپاه توران و دلاوری رستم و سفارش او افراسیاب را به آشتی با کیقباد بیت #4488

کنون از گذشته مکن هیچ یاد / سوی آشتی یاز با کیقباد

معنی: اکنون دیگر سخنی از گذشته مگو و دست آشتی به سوی کیقباد دراز کن.

کیقباد • بخش ۳- آگاهی از پشنگ شکست سپاه توران و دلاوری رستم و سفارش او افراسیاب را به آشتی با کیقباد بیت #4498

مگر رام گردد برین کیقباد / سر مرد بخرد نگردد ز داد

معنی: امید است کیقباد به این پیشنهاد خشنود گردد، چرا که سر انسان دانا از دادگری برنمی‌گردد.

کیقباد • بخش ۴ - آشتی پشنگ و کیقباد و بازگشت تورانیان از جنگ و خلعت دادن کیقباد به زال و پهلوانان بیت #4525

ببردند نامه بر کیقباد / سخن نیز ازین گونه کردند یاد

معنی: نامه را به نزد کیقباد آوردند و سخنان پشنگ را نیز بدین‌گونه بازگو کردند.

کیقباد • بخش ۴ - آشتی پشنگ و کیقباد و بازگشت تورانیان از جنگ و خلعت دادن کیقباد به زال و پهلوانان بیت #4529

چنین داد پاسخ که دانی درست / که از ما نبد پیشدستی نخست

معنی: کیقباد چنین پاسخ داد: تو خود خوب می‌دانی که آغازگر ستم و جنگ ما نبودیم.

کیقباد • بخش ۴ - آشتی پشنگ و کیقباد و بازگشت تورانیان از جنگ و خلعت دادن کیقباد به زال و پهلوانان بیت #4530

ز جیحون گذر کرد مانند باد / وزان آگهی شد بر کیقباد

معنی: همچون باد از رود جیحون گذشت و خبر بازگشت او به کیقباد رسید.

کیقباد • بخش ۴ - آشتی پشنگ و کیقباد و بازگشت تورانیان از جنگ و خلعت دادن کیقباد به زال و پهلوانان بیت #4541

چنین گفت با نامور کیقباد / که چیزی ندیدم نکوتر ز داد

معنی: کیقباد نامور در پاسخ گفت: من هیچ چیز را نیکوتر از دادگری و عدالت ندیده‌ام.

کیقباد • بخش ۴ - آشتی پشنگ و کیقباد و بازگشت تورانیان از جنگ و خلعت دادن کیقباد به زال و پهلوانان بیت #4545

ازان پس چنین گفت فرخ قباد / که بی‌زال تخت بزرگی مباد

معنی: پس از آن، کیقباد خجسته چنین گفت که تخت فرمانروایی و بزرگی هرگز مباد که از وجود زال خالی باشد.

کیقباد • بخش ۴ - آشتی پشنگ و کیقباد و بازگشت تورانیان از جنگ و خلعت دادن کیقباد به زال و پهلوانان بیت #4554

وزانجا سوی پارس اندر کشید / که در پارس بد گنجها را کلید

معنی: از آنجا به سوی سرزمین پارس لشکر کشید؛ چرا که کلید گنجینه‌های شاهنشاهی در پارس بود.

کیقباد • بخش ۵ - پادشاهی کیقباد در اسطخر و فرمان او به دادگری و بخشش و واگذاری پادشاهی به کاووس پیش از مرگ بیت #4564

جهانی سوی او نهادند روی / که او بود سالار دیهیم جوی

معنی: همگان از گوشه‌وکنار جهان به سوی او روی آوردند؛ چرا که او سالار شایسته تاج و تخت بود.

کیقباد • بخش ۵ - پادشاهی کیقباد در اسطخر و فرمان او به دادگری و بخشش و واگذاری پادشاهی به کاووس پیش از مرگ بیت #4566

به تخت کیان اندر آورد پای / به داد و به آیین فرخنده‌رای

معنی: بر تخت کیانی قدم نهاد و با دادگری، آیین نیکو و اندیشه‌ای فرخنده حکومت را آغاز کرد.

کیقباد • بخش ۵ - پادشاهی کیقباد در اسطخر و فرمان او به دادگری و بخشش و واگذاری پادشاهی به کاووس پیش از مرگ بیت #4567

چنین گفت با نامور مهتران / که گیتی مرا از کران تا کران

معنی: به بزرگان و نامداران چنین گفت: «جهان از این سر تا آن سر گستره فرمانروایی من است.»

کیقباد • بخش ۵ - پادشاهی کیقباد در اسطخر و فرمان او به دادگری و بخشش و واگذاری پادشاهی به کاووس پیش از مرگ بیت #4568

تن آسانی از درد و رنج منست / کجا خاک و آبست گنج منست

معنی: «آسایش مردم از رنج و تلاش من به دست می‌آید؛ هر جا که خاک و آبی هست، گنج من همان‌جاست.»

کیقباد • بخش ۵ - پادشاهی کیقباد در اسطخر و فرمان او به دادگری و بخشش و واگذاری پادشاهی به کاووس پیش از مرگ بیت #4571

چراگاهشان بارگاه منست / هرآنکس که اندر سپاه منست

معنی: «بارگاه من مرتع و پناهگاه اوست، همان‌گونه که برای هر یک از آحاد سپاه من است.»

کیقباد • بخش ۵ - پادشاهی کیقباد در اسطخر و فرمان او به دادگری و بخشش و واگذاری پادشاهی به کاووس پیش از مرگ بیت #4576

وزان رفته نام‌آوران یاد کرد / به داد و دهش گیتی آباد کرد

معنی: او از نام‌آوران و شاهان گذشته یاد کرد و جهان را با دادگری و بخشش آباد ساخت.

کیقباد • بخش ۵ - پادشاهی کیقباد در اسطخر و فرمان او به دادگری و بخشش و واگذاری پادشاهی به کاووس پیش از مرگ بیت #4577

برین گونه صدسال شادان بزیست / نگر تا چنین در جهان شاه کیست

معنی: بدین سان صد سال با شادمانی زیست؛ بنگر که آیا شاهی چنین در جهان پدید آمده است؟

کیقباد • بخش ۵ - پادشاهی کیقباد در اسطخر و فرمان او به دادگری و بخشش و واگذاری پادشاهی به کاووس پیش از مرگ بیت #4578

پسر بد مر او را خردمند چار / که بودند زو در جهان یادگار

معنی: او را چهار پسر خردمند بود که یادگاران وی در جهان به شمار می‌رفتند.

کیقباد • بخش ۵ - پادشاهی کیقباد در اسطخر و فرمان او به دادگری و بخشش و واگذاری پادشاهی به کاووس پیش از مرگ بیت #4579

چو دانست کامد به نزدیک مرگ / بپژمرد خواهد همی سبز برگ

معنی: چون دانست که زمان مرگ نزدیک شده و برگ سبز زندگی‌اش پژمرده خواهد شد—

کیقباد • بخش ۵ - پادشاهی کیقباد در اسطخر و فرمان او به دادگری و بخشش و واگذاری پادشاهی به کاووس پیش از مرگ بیت #4583

سر ماه کاووس کی را بخواند / ز داد و دهش چند با او براند

معنی: در آغاز ماه، کاووس کی را به نزد خویش فراخواند و سخنان فراوانی از دادگری و بخشش با او در میان گذاشت.

کیقباد • بخش ۵ - پادشاهی کیقباد در اسطخر و فرمان او به دادگری و بخشش و واگذاری پادشاهی به کاووس پیش از مرگ بیت #4584

بدو گفت ما بر نهادیم رخت / تو بسپار تابوت و بردار تخت

معنی: به او گفت: «ما رخت سفر بسته‌ایم؛ تو تابوت را آماده کن و خود بر تخت پادشاهی تکیه زن.»

کیقباد • بخش ۵ - پادشاهی کیقباد در اسطخر و فرمان او به دادگری و بخشش و واگذاری پادشاهی به کاووس پیش از مرگ بیت #4585

بگفت این و شد زین جهان فراخ / گزین کرد صندوق بر جای کاخ

معنی: این سخنان را گفت و از این جهان پهناور رخت بربست و صندوق چوبین تابوت را به جای کاخ شاهی برگزید.

کیقباد • بخش ۵ - پادشاهی کیقباد در اسطخر و فرمان او به دادگری و بخشش و واگذاری پادشاهی به کاووس پیش از مرگ بیت #4590

بسر شد کنون قصهٔ کیقباد / ز کاووس باید سخن کرد یاد

معنی: داستان کیقباد اکنون به پایان رسید؛ اینک باید از داستان کاووس یاد کرد.

کیقباد • بخش ۵ - پادشاهی کیقباد در اسطخر و فرمان او به دادگری و بخشش و واگذاری پادشاهی به کاووس پیش از مرگ بیت #4591

من از جم و ضحاک و از کیقباد / فزونم به بخت و به فر و به داد

معنی: من از جمشید و ضحاک و کیقباد در بخت و فرّ ایزدی و دادگری والاترم.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱ - وسوسهٔ دیو رامشگر و تصمیم کاووس برای لشکرکشی به مازندران و فراخواندن زال بیت #4629