🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

کیقباد

❖
28 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۵ - پادشاهی کیقباد در اسطخر و فرمان او به دادگری و بخشش و واگذاری پادشاهی به کاووس پیش از مرگ
چون کیقباد بر دشمنان چیره گشت و بنیاد شهریاری کیانی را استوار ساخت، رخت به سرزمین پارس کشید؛ گستره‌ای که کلید گنجینه‌های گران‌سنگ شاهنشاهی در آن جای داشت. او شهر باستانی اسطخر را که مایه فخر و افتخار کیانیان بود، پایتخت خویش قرار داد و بر تخت شاهی فرود آمد. مردمان از سرتاسر گیتی رو به سوی بارگاه او آوردند، چرا که کیقباد شهریاری دادگر، فرخنده‌رای و پایبند به آیین کهن بود.

پس کیقباد ناموران و بزرگان کشور را گرد آورد و خطبه‌ای بس شگرف در دادگری ایراد کرد. او فرمود: «جهان از این سر تا آن سر گستره پادشاهی من است، اما اگر پیل نیرومند به پشه‌ای ناتوان ستم کند و کین ورزد، بنیاد داد و دین شکاف برمی‌دارد. من در گیتی جز راستی و درستی نمی‌جویم، زیرا خشم پروردگار مایه کاستی و تباهی ملک است. آسایش مردم حاصل رنج و بیداری من است و هر جا خاک و آبی هست، گنج من همان‌جاست. در نظر من سپاهی و شهری یکسانند و همه مردمان لشکر من به شمار می‌روند. همه باید در پناه جهان‌آفرین، خردمند و بی‌گزند بزییند. هر آن‌کس که توشه و نانی دارد، بخورد و به دیگران ببخشد و سپاس آن را بر من نهاد؛ و هر کس که دستتنگ است و توان کارکرد ندارد، بارگاه شاهی من چراگاه و پناهگاه او خواهد بود.»

کیقباد با یادآوری نام‌آوران گذشته و پی‌ریزی داد و دهش، صد سال شادان و سرافراز بر گیتی فرمان راند. او را چهار فرزند خردمند بود که یادگارانش در جهان به شمار می‌رفتند: نخستین کاووس ستوده، دوم کی‌آرش، سوم کی‌پشین و چهارم کی‌آرش/آرمان. همگی روزگار را به آرامش و کامروایی سپری کردند. اما چون صد سال بگذشت، اختر بخت شاه رو به فرود نهاد و کیقباد دانست که برگ سبز زندگی‌اش رو به پژمردگی رفته است.

در آغاز ماه، کیقباد فرزند ارشد خود، کاووس کی را به نزد خویش فراخواند و آخرین پندهای شهریاری را به او آموخت. شاه پیر گفت: «ما رخت خویش از این گیتی بستیم؛ تو تابوت مرا آماده کن و خود بر تخت شاهی تکیه زن. چنان به نظرم می‌رسد که گویی همین دیروز بود که شادمانه همراه با پهلوانان از کوه البرز فرود آمدم. فریفته بخت زودگذر مشو که پرستنده آن از خرد بی‌بهره است. اگر دادگر و پاک‌دین باشی، جز آفرین نخواهی شنید، اما اگر آز و طمع بر تو چیره شود، تیغ تیز هلاکت را بر سر خویش فرود آورده‌ای.» چون این سخنان حکیمانه به پایان رسید، کیقباد چشم از جهان فراخ فروبست و صندوق تنگ تابوت را به جای کاخ باشکوه شاهی برگزید. بدین‌سان قصه کیقباد به سر آمد تا دفتر روزگار با پادشاهی کاووس گشوده شود.
#1
وزانجا سوی پارس اندر کشید
✦
که در پارس بد گنجها را کلید
#2
نشستنگه آن گه به اسطخر بود
✦
کیان را بدان جایگه فخر بود
#3
جهانی سوی او نهادند روی
✦
که او بود سالار دیهیم جوی
#4
به تخت کیان اندر آورد پای
✦
به داد و به آیین فرخنده‌رای
#5
چنین گفت با نامور مهتران
✦
که گیتی مرا از کران تا کران
#6
اگر پیل با پشه کین آورد
✦
همه رخنه در داد و دین آورد
#7
نخواهم به گیتی جز از راستی
✦
که خشم خدا آورد کاستی
#8
تن آسانی از درد و رنج منست
✦
کجا خاک و آبست گنج منست
#9
سپاهی و شهری همه یکسرند
✦
همه پادشاهی مرا لشکرند
#10
همه در پناه جهاندار بید
✦
خردمند بید و بی‌آزار بید
#11
هر آنکس که دارد خورید و دهید
✦
سپاسی ز خوردن به من برنهید
#12
هرآنکس کجا بازماند ز خورد
✦
ندارد همی توشهٔ کارکرد
#13
چراگاهشان بارگاه منست
✦
هرآنکس که اندر سپاه منست
#14
وزان رفته نام‌آوران یاد کرد
✦
به داد و دهش گیتی آباد کرد
#15
برین گونه صدسال شادان بزیست
✦
نگر تا چنین در جهان شاه کیست
#16
پسر بد مر او را خردمند چار
✦
که بودند زو در جهان یادگار
#17
نخستین چو کاووس باآفرین
✦
کی آرش دوم و دگر کی پشین
#18
چهارم کجا آرشش بود نام
✦
سپردند گیتی به آرام و کام
#19
چو صد سال بگذشت با تاج و تخت
✦
سرانجام تاب اندر آمد به بخت
#20
چو دانست کامد به نزدیک مرگ
✦
بپژمرد خواهد همی سبز برگ
#21
سر ماه کاووس کی را بخواند
✦
ز داد و دهش چند با او براند
#22
بدو گفت ما بر نهادیم رخت
✦
تو بسپار تابوت و بردار تخت
#23
چنانم که گویی ز البرز کوه
✦
کنون آمدم شادمان با گروه
#24
چو بختی که بی‌آگهی بگذرد
✦
پرستندهٔ او ندارد خرد
#25
تو گر دادگر باشی و پاک دین
✦
ز هر کس نیابی به جز آفرین
#26
و گر آز گیرد سرت را به دام
✦
برآری یکی تیغ تیز از نیام
#27
بگفت این و شد زین جهان فراخ
✦
گزین کرد صندوق بر جای کاخ
#28
بسر شد کنون قصهٔ کیقباد
✦
ز کاووس باید سخن کرد یاد

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: