سرگذشت و جایگاه در حماسه

پادشاه بلندپرواز کیانی فرزند کیقباد. نام او توسط شاه هند به عنوان نماد پادشاهان کهن ایران یاد می‌شود.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

چو کاووس بگرفت گاه پدر / مر او را جهان بنده شد سر به سر

معنی: چون کی‌کاووس بر جایگاه و تخت پدرش کیقباد نشست، تمام جهان سر به فرمان و بندهٔ او گردید.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱ - وسوسهٔ دیو رامشگر و تصمیم کاووس برای لشکرکشی به مازندران و فراخواندن زال بیت #4602

چو کاووس بشنید از او این سخن / یکی تازه اندیشه افگند بن

معنی: چون کی‌کاووس این سخنان را از رامشگر شنید، اندیشه‌ای تازه و خام در سرش شکل گرفت.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱ - وسوسهٔ دیو رامشگر و تصمیم کاووس برای لشکرکشی به مازندران و فراخواندن زال بیت #4625

سبک شاه را زال پدرود کرد / دل از رفتن او پر از دود کرد

معنی: زال به سرعت از پادشاه خداحافظی کرد و دلش از رفتن و تصمیم نادروست او پر از غم و پریشانی گشت.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۲ - پند زال به کاووس دربارهٔ پرهیز از لشکرکشی به مازندران و رد شدن آن توسط شاه بیت #4735

برون آمد از پیش کاووس شاه / شده تیره بر چشم او هور و ماه

معنی: او از نزد کی‌کاووس شاه بیرون آمد، در حالی که از شدت غصه و اندوه، خورشید و ماه در چشمش تیره و تار شده بود.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۲ - پند زال به کاووس دربارهٔ پرهیز از لشکرکشی به مازندران و رد شدن آن توسط شاه بیت #4736

به جایی که کاووس را دسترس / نباشد ندارم مر او را به کس

معنی: در جایی که دسترسی و تدبیری برای کی‌کاووس باقی نمانده، او را به هیچ‌کس جز خدا نمی‌سپارم.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۲ - پند زال به کاووس دربارهٔ پرهیز از لشکرکشی به مازندران و رد شدن آن توسط شاه بیت #4739

ازان پس جهانجوی خسته جگر / برون کرد مردی چو مرغی به پر

معنی: پس از آن، پادشاه جهان‌جوی که دلی خسته و زخمی داشت، قاصدی چابک و پران چون مرغ روانه ساخت.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۴ - نامهٔ پریشان کاووس به زال، برانگیختن رستم برای نجات شاه و وداع با خانواده بیت #4816

کنون چشم شد تیره و تیره بخت / به خاک اندر آمد سر تاج و تخت

معنی: کاووس نوشت: اینک چشمانم کور گشته و بختم تیره‌گون گردیده و سر تاج و تخت شاهی بر خاک افتاده است.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۴ - نامهٔ پریشان کاووس به زال، برانگیختن رستم برای نجات شاه و وداع با خانواده بیت #4818

که شاه جهان در دم اژدهاست / به ایرانیان بر چه مایه بلاست

معنی: در حالی که شهریار جهان در کام اژدها اسیر است و چنین بلای عظیمی بر سر ایرانیان فرود آمده است.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۴ - نامهٔ پریشان کاووس به زال، برانگیختن رستم برای نجات شاه و وداع با خانواده بیت #4830

یکی از دو راه آنک کاووس رفت / دگر کوه و بالا و منزل دو هفت

معنی: یکی همان راهی است که کاووس رفت (راه دراز)، و دیگری راه کوهستانی و صعب‌العبوری است که چهارده منزلگاه دارد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۴ - نامهٔ پریشان کاووس به زال، برانگیختن رستم برای نجات شاه و وداع با خانواده بیت #4841

تن و جان فدای سپهبد کنم / طلسم دل جادوان بشکنم

معنی: تن و جانم را فدای سپهبد (کاووس) می‌کنم و طلسم دل جادوگران را خواهم شکست.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۴ - نامهٔ پریشان کاووس به زال، برانگیختن رستم برای نجات شاه و وداع با خانواده بیت #4855

بپویم همی تا مگر کردگار / دهد شاه کاووس را زینهار

معنی: من این رنج را به جان می‌خرم تا مگر پروردگار به کاووس‌شاه امان دهد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۶ - خان دوم رستم: تشنگی در بیابان، هدایت توسط میش و یافتن چشمه بیت #4904

تهمتن ز اولاد پرسید راه / به شهری کجا بود کاووس شاه

معنی: تهمتن از اولاد راه شهری را که کاووس‌شاه در آن بود جویا شد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۰ - خان ششم رستم: کشتن ارژنگ دیو و رسیدن به کاووس و آگاهی از درمان چشم‌ها بیت #5121

به ایرانیان گفت پس شهریار / که بر ما سرآمد بد روزگار

معنی: سپس کاووس‌شاه به ایرانیان گفت که روزگار بد ما به پایان رسیده است.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۰ - خان ششم رستم: کشتن ارژنگ دیو و رسیدن به کاووس و آگاهی از درمان چشم‌ها بیت #5124

به نزدیک کاووس شد پیلتن / همه سرفرازان شدند انجمن

معنی: رستم پیلتن به نزد کاووس رفت و همه بزرگان ایران در آنجا گرد آمدند.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۰ - خان ششم رستم: کشتن ارژنگ دیو و رسیدن به کاووس و آگاهی از درمان چشم‌ها بیت #5128

گرفتش به آغوش کاووس شاه / ز زالش بپرسید و از رنج راه

معنی: کاووس‌شاه رستم را در آغوش کشید و از احوال زال و رنج‌های راه پرسش کرد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۰ - خان ششم رستم: کشتن ارژنگ دیو و رسیدن به کاووس و آگاهی از درمان چشم‌ها بیت #5130

که نزدیک کاووس شد پیلتن / همه نره دیوان شوند انجمن

معنی: و بداند که رستم پیلتن به نزد کاووس آمده، تا مبادا همه دیوان نر گرد هم آیند.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۰ - خان ششم رستم: کشتن ارژنگ دیو و رسیدن به کاووس و آگاهی از درمان چشم‌ها بیت #5133

به اولاد داد آن کشیده جگر / سوی شاه کاووس بنهاد سر

معنی: آن جگرِ برکشیده را به اولاد داد و رو به سوی کاووس‌شاه نهاد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۱ - خان هفتم رستم: کشتن دیو سپید، درمان چشم کاووس و گشودن مازندران بیت #5190

بخواند آن زمان شاه فرهاد را / گرایندهٔ تیغ پولاد را

معنی: در آن هنگام شاه، فرهاد را فراخواند؛ پهلوانی که دارنده و چرخانندهٔ تیغ پولادین بود.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۲ - نامهٔ تهدیدآمیز کاووس به شاه مازندران و فرستادن فرهاد بیت #5239

بدو گفت کاین نامهٔ پندمند / ببر سوی آن دیو جسته ز بند

معنی: کاووس به او گفت: «این نامهٔ پندآموز را نزد آن دیوی که از بند رسته ببر.»

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۲ - نامهٔ تهدیدآمیز کاووس به شاه مازندران و فرستادن فرهاد بیت #5241

چو بشنید کز نزد کاووس شاه / فرستاده‌ای باهش آمد ز راه

معنی: چون شاه شنید که فرستاده‌ای هوشمند از جانب کاووس‌شاه از راه رسیده است،

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۲ - نامهٔ تهدیدآمیز کاووس به شاه مازندران و فرستادن فرهاد بیت #5246

ببردند فرهاد را نزد شاه / ز کاووس پرسید و ز رنج راه

معنی: فرهاد را به نزد شاه بردند؛ شاه از کاووس و رنج راه جویا شد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۲ - نامهٔ تهدیدآمیز کاووس به شاه مازندران و فرستادن فرهاد بیت #5254

چنین داد پاسخ به کاووس کی / که گر آب دریا بود نیز می

معنی: شاه مازندران این‌گونه به کی‌کاووس پاسخ داد که اگر آب دریا به می تبدیل شود هم من سر فرود نخواهم آورد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۳ - پاسخ گستاخانهٔ شاه مازندران و تصمیم رستم برای بردن پیام تهدیدآمیز بیت #5261

چنین گفت کاووس با پیلتن / کزین ننگ بگذارم این انجمن

معنی: کاووس به رستم پیلتن گفت: من باید این ننگ و خاری را از مجلس خود بزدایم.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۳ - پاسخ گستاخانهٔ شاه مازندران و تصمیم رستم برای بردن پیام تهدیدآمیز بیت #5273

به پاسخ چنین گفت کاووس شاه / که از تو فروزد نگین و کلاه

معنی: کاووس‌شاه در پاسخ گفت: از وجود توست که نگین و تاج پادشاهی درخشان و با شکوه است.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۳ - پاسخ گستاخانهٔ شاه مازندران و تصمیم رستم برای بردن پیام تهدیدآمیز بیت #5278

چو رستم ز مازندران گشت باز / شه اندر زمان رزم را کرد ساز

معنی: هنگامی که رستم از مازندران بازگشت، کاووس‌شاه بلافاصله آماده نبرد شد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۵ - آماده‌سازی سپاه کاووس برای جنگ با مازندران پس از بازگشت رستم بیت #5344

سراپرده از شهر بیرون کشید / سپه را همه سوی هامون کشید

معنی: سراپرده شاهی را به بیرون شهر برد و تمام سپاهیان را به سوی دشت و هامون روانه ساخت.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۵ - آماده‌سازی سپاه کاووس برای جنگ با مازندران پس از بازگشت رستم بیت #5345

همی راند لشکر بران سان دمان / نجست ایچ هنگام رفتن زمان

معنی: شاه سپاه را آن‌چنان شتابان و خروشان می‌راند که در هنگام رفتن هیچ درنگ نمی‌کرد و زمانی را هدر نمی‌داد.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۱۵ - آماده‌سازی سپاه کاووس برای جنگ با مازندران پس از بازگشت رستم بیت #5348

یکی مرد بیدار جوینده راه / فرستاد نزدیک کاووس شاه

معنی: مردی آگاه و کاردان را پیرامون کار کاووس‌شاه به عنوان پیام‌آور فرستاد.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۴ - نامهٔ رستم به شاه هاماوران، حملهٔ دریایی و آماده‌سازی برای نبرد بزرگ بیت #5710

که بر شاه ایران کمین ساختی / بپیوستن اندر بد انداختی

معنی: در نامه نوشت: تو برای شاه ایران کمین ساختی و پیوند آشتی را به گزند و بدی آلودی.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۴ - نامهٔ رستم به شاه هاماوران، حملهٔ دریایی و آماده‌سازی برای نبرد بزرگ بیت #5713

اگر شاه کاووس یابد رها / تو رستی ز چنگ و دم اژدها

معنی: اگر کاووس‌شاه را رها سازی، خود نیز از چنگال و دم اژدهای کین‌خواهی ما رسته می‌شوی.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۴ - نامهٔ رستم به شاه هاماوران، حملهٔ دریایی و آماده‌سازی برای نبرد بزرگ بیت #5716

چنین داد پاسخ که کاووس کی / به هامون دگر نسپرد نیز پی

معنی: اما چنین پاسخ داد که کاووس کی دیگر هرگز پایش به دشت آزاد نخواهد رسید.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۴ - نامهٔ رستم به شاه هاماوران، حملهٔ دریایی و آماده‌سازی برای نبرد بزرگ بیت #5721

فرستاده بشنید و آمد دوان / به نزدیک کاووس کی شد نهان

معنی: فرستاده پیام را شنید و شتابان شتافت تا پنهانی به نزد کی‌کاووس رسید.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۴ - نامهٔ رستم به شاه هاماوران، حملهٔ دریایی و آماده‌سازی برای نبرد بزرگ بیت #5754

به پیمان که کاووس را با سران / بر رستم آرد ز هاماوران

معنی: پیمان بست که کاووس‌شاه را همراه با بزرگان ایران از هاماوران به نزد رستم بیاورد.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۵ - نبرد رستم با سپاه سه کشور، اسارت شاهان و آزادی کاووس بیت #5785

چو از دژ رها کرد کاووس را / همان گیو و گودرز و هم طوس را

معنی: چون کاووس‌شاه را از دژ رها کرد و همچنین گیو و گودرز و طوس را آزاد ساخت،

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۵ - نبرد رستم با سپاه سه کشور، اسارت شاهان و آزادی کاووس بیت #5788

سپهبد جزین خواسته هرچ دید / بگنج سپهدار ایران کشید

معنی: سپهسالار ایران هر مال و ثروتی که دید، همه را به گنجینه پادشاه ایران انتقال داد.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۵ - نبرد رستم با سپاه سه کشور، اسارت شاهان و آزادی کاووس بیت #5790

بیاراست کاووس خورشید فر / بدیبای رومی یکی مهد زر

معنی: کاووس با فرّ و شکوه خورشیدگون، کجاوه‌ای زرین از دیبای رومی بیاراست،

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۵ - نبرد رستم با سپاه سه کشور، اسارت شاهان و آزادی کاووس بیت #5791

بسودابه فرمود کاندر نشین / نشست و به خورشید کرد آفرین

معنی: کاووس به سودابه فرمان داد که در کجاوه بنشیند؛ او نشست و خورشید را آفرین خواند.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۵ - نبرد رستم با سپاه سه کشور، اسارت شاهان و آزادی کاووس بیت #5795

سپاهش فزون شد ز سیصدهزار / زره‌دار و برگستوانور سوار

معنی: سپاه کاووس افزون بر سیصد هزار سوارِ زره‌پوش و برگستوان‌دار گردید.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۵ - نبرد رستم با سپاه سه کشور، اسارت شاهان و آزادی کاووس بیت #5797

همی کرد پوزش ز بهر گناه / مر او را همی جست هر سو سپاه

معنی: او مدام برای گناه خویش عذرخواهی و توبه می‌کرد و از سوی دیگر سپاهیان در هر سو به دنبالش می‌گشتند.

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۹ - نجات کاووس از سقوط، سرزنش گودرز و توبهٔ چهل‌روزهٔ شاه بیت #5923

چو کاووس نشنیدم اندر جهان / ندیدم کس از کهتران و مهان

معنی: «اما هرگز در میان کهتران و مهان، کسی را همچون کاووس نشنیده و ندیده‌ام.»

رزم کاووس با شاه هاماوران • بخش ۹ - نجات کاووس از سقوط، سرزنش گودرز و توبهٔ چهل‌روزهٔ شاه بیت #5927