سرگذشت و جایگاه در حماسه

مردم و مرزبانان سرزمین ایران. در این بخش، انوشیروان فرمان می‌دهد آن دسته از مرزبانان ایرانی که با نوش‌زاد هم‌پیمان شده و به پادشاه خیانت کرده‌اند، پس از پیروزی بی‌درنگ با خنجر به دو نیم شوند.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (35)

هم ایرانیان را ز چنگال دیو / گشاید بی‌آزار گیهان خدیو

معنی: و نیز ایرانیان را از چنگال دیوان به سلامت برهاند.

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران • بخش ۶ - خان دوم رستم: تشنگی در بیابان، هدایت توسط میش و یافتن چشمه بیت #4905

بکوشم نمیرم مگر غرم‌وار / نخواهم ز ایرانیان زینهار

معنی: «می‌جنگم و نخواهم مرد مگر مانند کل کوهی دلاورانه؛ و هرگز از ایرانیان امان نخواهم خواست.»

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۱۴ - شب بستن دژ کلات، خواب آتش جریره و آمادگی فرود برای نبرد بیت #11807

از ایرانیان هرکه بد نامجوی / پیاده برفتند بی‌رنگ و بوی

معنی: هر یک از نامجویان و بزرگان ایرانی، پیاده‌پا و بدون هیچ آرایش و بوی خوشی به راه افتادند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۲۷ - نیایش و وداع کاووس، به خاک سپردن او و تاجگذاری کیخسرو بیت #21935

غمی شد دل ایرانیان را ز شاه / همه خیره گشتند و گم کرده راه

معنی: دل ایرانیان از رفتار و تصمیم شاه پر از غم و اندوه شد؛ همه سرگردان شدند و راه چاره را گم کردند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۳۴ - پند زال به کیخسرو: نکوهش رای دیو و زنهار از رفتن فرّ و تخت شاهی بیت #22187

به ایرانیان گفت کاین رای نیست / خرد را به مغز اندرش جای نیست

معنی: او به ایرانیان گفت: این تصمیم از روی عقل و تدبیر نیست و خرد در مغز او جایی ندارد.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۳۴ - پند زال به کیخسرو: نکوهش رای دیو و زنهار از رفتن فرّ و تخت شاهی بیت #22189

چنین یافت پاسخ ز ایرانیان / کز این سان سخن کس نگفت از میان

معنی: ایرانیان این‌گونه به زال پاسخ دادند که از میان ما هیچ‌کس تاکنون چنین سخن سنجیده‌ای نگفته است.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۳۴ - پند زال به کیخسرو: نکوهش رای دیو و زنهار از رفتن فرّ و تخت شاهی بیت #22196

همه با توایم آنچه گویی به شاه / مبادا که او گم کند رسم و راه

معنی: ما همگی در آنچه به شاه می‌گویی با تو هم‌راى هستیم؛ مبادا که او راه و آیین درست را گم کند.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۳۴ - پند زال به کیخسرو: نکوهش رای دیو و زنهار از رفتن فرّ و تخت شاهی بیت #22197

زن و کودک خرد ایرانیان / ببردی به کین کس نبستی میان

معنی: زنان و کودکان خردسال ایرانیان را به کینه‌توزی به اسارت می‌برد و کسی را یارای مقاومت نبود.

جنگ بزرگ کیخسرو با افراسیاب • بخش ۳۴ - پند زال به کیخسرو: نکوهش رای دیو و زنهار از رفتن فرّ و تخت شاهی بیت #22215

بیفتاد از دست ایرانیان / درفش فروزندهٔ کاویان

معنی: درفش درخشان کاویانی از دست ایرانیان بر زمین افتاد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۳ - سخن دقیقی: نبردهای گرامی و بستور و نیوزار و افتادن درفش کاویان بیت #24053

چو ایرانیان برگشادند چشم / بدیدند چهر ورا پر ز خشم

معنی: چون ایرانیان چشم گشودند و به اسفندیار نگریستند، چهره‌اش را پر از خشم و خروش دیدند.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۷ - هشدار گرگسار از راه رویین‌دژ، خشم اسفندیار بر پند بازگشت، و رهایی سپاه از برف سه روزه بیت #25395

به ایرانیان آفرین کرد و گفت / که هرگز نماند هنر در نهفت

معنی: اسفندیار به ایرانیان آفرین و تحسین گفت و اظهار داشت: هنر و دلاوری هرگز پنهان نمی‌ماند.

داستان هفتخوان اسفندیار • بخش ۷ - هشدار گرگسار از راه رویین‌دژ، خشم اسفندیار بر پند بازگشت، و رهایی سپاه از برف سه روزه بیت #25401

شکسته دل و گشته از رزم سیر / سر بخت ایرانیان گشته زیر

معنی: دل‌شکسته و سیرشده از نبرد بودند و بخت و اقبال ایرانیان نگونسار شده بود.

پادشاهی دارای داراب چهارده سال بود • بخش ۸ - یاری‌خواهی دارا از فور، رزم‌گریزی ایرانیان و کشته شدن شاه به دست جانوشیار بیت #28893

برفتند با شاه سیصد سوار / از ایران هرانکس که بد نامدار

معنی: سیصد سوار نامدار از بزرگان ایران به همراه شاه گریختند.

پادشاهی دارای داراب چهارده سال بود • بخش ۸ - یاری‌خواهی دارا از فور، رزم‌گریزی ایرانیان و کشته شدن شاه به دست جانوشیار بیت #28897

چنین گفت کز جنگ ایرانیان / ز رومی کسی را نیامد زیان

معنی: چنین گفت: «در نبرد با ایرانیان، هیچ رومی دچار آسیب نشد.

پادشاهی اسکندر • بخش ۱۷ - لشکرکشی اسکندر سوی فور، شکایت و پوزش سپاه و ساختن سواران آهنین برابر پیل بیت #29557

مرایار یزدان و ایران سپاه / نخواهم که رومی بود نیک‌خواه

معنی: یاور من یزدان و سپاه ایران است و نیازی ندارم که رومیان خیرخواه من باشند!»

پادشاهی اسکندر • بخش ۱۷ - لشکرکشی اسکندر سوی فور، شکایت و پوزش سپاه و ساختن سواران آهنین برابر پیل بیت #29561

گزین کرد ز ایرانیان سی هزار / که بودند با آلت کارزار

معنی: سی هزار تن از ایرانیان مجهز به ابزار جنگی را برگزید،

پادشاهی اسکندر • بخش ۱۷ - لشکرکشی اسکندر سوی فور، شکایت و پوزش سپاه و ساختن سواران آهنین برابر پیل بیت #29569

ز خویشان دارا و ایرانیان / هرانکس که بود از نژاد کیان

معنی: از خویشاوندان دارا و ایرانیان، هر آن‌کس که از نژاد کیانیان بود،

پادشاهی اسکندر • بخش ۱۷ - لشکرکشی اسکندر سوی فور، شکایت و پوزش سپاه و ساختن سواران آهنین برابر پیل بیت #29574

ازان دل گرفتند ایرانیان / ببستند با درد کین را میان

معنی: ایرانیان از آن سخن دلیر شدند و کمر به کین‌خواهی و نبرد بستند.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۲۱ - گرفتاری هفتواد و شاهوی، بر دار کردن آن دو، تاراج دژ و بنای آتشکده بیت #31727

گزین کرد ز ایرانیان سه هزار / زره‌دار و برگستوان ور سوار

معنی: از میان ایرانیان، سه هزار سوار زره‌پوش و اسب‌جوشن‌دار برگزید.

پادشاهی شاپور ذوالاکتاف • بخش ۱۰ - غفلت قیصر در طیسفون، شبیخون شبانهٔ شاپور و گرفتار کردن قیصر و نامدارانش بیت #33126

کمر بست و ایرانیان را بخواند / بر پایهٔ تخت زرین نشاند

معنی: او کمر همت بست و ایرانیان را به نزد خویش فراخواند و آنان را نزد پایه تخت زرین بنشاند.

پادشاهی اردشیر نکوکار • پادشاهی اردشیر نکوکار بیت #33430

چو ایرانیان آگهی یافتند / یکایک سوی چاره بشتافتند

معنی: چون ایرانیان از آشفتگی اوضاع آگاه شدند، همگی برای یافتن چاره کار شتافتند.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۱۲ - فرستادن جوانوی نزد منذر، خیرگی از دیدار بهرام گور و اندرز آشتی بی‌جنگ بیت #33948

به منذر سخن گفت و نامه بداد / سخنهای ایرانیان کرد یاد

معنی: با منذر سخن گفت، نامه را سپرد و پیام‌های ایرانیان را بازگو کرد.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۱۲ - فرستادن جوانوی نزد منذر، خیرگی از دیدار بهرام گور و اندرز آشتی بی‌جنگ بیت #33965

گر ایدونک من بودمی رای زن / به ایرانیان بر نبودی شکن

معنی: اگر من تنها مشاور او بودم، هیچ گزند و شکستی بر ایرانیان وارد نمی‌آمد.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۱۲ - فرستادن جوانوی نزد منذر، خیرگی از دیدار بهرام گور و اندرز آشتی بی‌جنگ بیت #33987

از ایرانیان گر خرد گشته شد / فراوان از آزادگان کشته شد

معنی: اگر خرد از ایرانیان دور شد و فراوان از آزادگان کشته شدند...

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۱۲ - فرستادن جوانوی نزد منذر، خیرگی از دیدار بهرام گور و اندرز آشتی بی‌جنگ بیت #33992

شنیدن سخنهای ایرانیان / همانا ز جنبش نباید زیان

معنی: سخنان و خواسته‌های ایرانیان را بشنو، زیرا از این حرکت و اقدام زیانی به تو نخواهد رسید.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۱۲ - فرستادن جوانوی نزد منذر، خیرگی از دیدار بهرام گور و اندرز آشتی بی‌جنگ بیت #33996

به آواز گفتند ایرانیان / که ما را شکیبا مکن بر زیان

معنی: ایرانیان بانگ برآوردند که ما را بر رنج و زیان شکیبا مگردان!

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۱۴ - رد شاهی بهرام، گزینش ناموران از صد تا چهار و نمودن خستگان یزدگرد به منذر بیت #34042

ز پنجاه بازآوریدند سی / ز ایرانی و رومی و پارسی

معنی: از پنجاه تن به سی نفر رسیدند؛ گزیده‌ای از ایرانیان، رومیان و پارسیان.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۱۴ - رد شاهی بهرام، گزینش ناموران از صد تا چهار و نمودن خستگان یزدگرد به منذر بیت #34054

چو تنگ اندرآمد ز شاهی سخن / ز ایرانیان هرک او بد کهن

معنی: چون سخن از تعیین شاه به مراحل نهایی رسید، کهنسالان ایرانی صدا برداشتند.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۱۴ - رد شاهی بهرام، گزینش ناموران از صد تا چهار و نمودن خستگان یزدگرد به منذر بیت #34057

چنین گفت منذر به ایرانیان / که خواهم که دانم به سود و زیان

معنی: منذر به ایرانیان گفت: می‌خواهم حقیقت سود و زیان این کار را بدانم.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۱۴ - رد شاهی بهرام، گزینش ناموران از صد تا چهار و نمودن خستگان یزدگرد به منذر بیت #34060

بزرگان به پاسخ بیاراستند / بسی خسته دل پارسی خواستند

معنی: بزرگان پاسخ خود را آماده کردند و انبوهی از پارسیان رنج‌دیده و دل‌خسته را فراخواندند.

پادشاهی یزدگرد بزه‌گر • بخش ۱۴ - رد شاهی بهرام، گزینش ناموران از صد تا چهار و نمودن خستگان یزدگرد به منذر بیت #34062

زبان برگشادند ایرانیان / که بستیم ما بندگی را میان

معنی: ایرانیان زبان به پاسخ گشودند که ما کمر به بندگی و اطاعت بسته‌ایم.

پادشاهی بهرام گور • بخش ۱ - بر تخت نشستن بهرام گور، بیعت ایرانیان و خطبه‌های نه‌روزه و نامه به مهتران بیت #34212

به آرام بنشست بر گاه شاه / برفتند ایرانیان بارخواه

معنی: شاه با آرامش بر تخت نشست و ایرانیان برای باریافتن پیش آمدند.

پادشاهی بهرام گور • بخش ۱ - بر تخت نشستن بهرام گور، بیعت ایرانیان و خطبه‌های نه‌روزه و نامه به مهتران بیت #34220

پس پشت او چند ایرانیان / به پیکار آن کرگ بسته میان

معنی: در پشت سر او چند تن از ایرانیان نیز برای پیکار با آن کرگ کمر بسته بودند.

پادشاهی بهرام گور • بخش ۳۵ - کشتن کرگ خونریز هند به دست بهرام، بریدن سر او و آفرین شنگلِ دل‌غمگین بیت #36293

هر آنکس که باشد از ایرانیان / ببندد بدین بارگه برمیان

معنی: هر کسي از مردم ایران که به خدمت در این بارگاه کمر ببندد...

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۱ - تاج‌گذاری انوشیروان و سخنرانی او دربارهٔ دادگری بیت #37596

وزین مرزبانان ایرانیان / هران کس که بستند با او میان

معنی: اما از میان مرزبانان ایرانی، هر آن کس که با او هم‌پیمان شد و کمر بست،

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۲۲ - دستور انوشیروان به رام‌برزین برای سرکوب شورش بیت #38417