سرگذشت و جایگاه در حماسه

هومان، برادر دلیر، سرکش و نامدار پیران ویسه است. او در نبرد دوازده رخ در کوه گنابد پیشتازی کرد و خشمگینانه مبارزه‌طلبی نمود، اما در نبردی تن‌به‌تن به دست بیژن، فرزند گیو، کشته شد. مرگ او صدمه روحی و کمرشکنی به سپاه توران وارد ساخت و آغازگر سلسله شکست‌های شوم تورانیان گردید.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

ده و دو هزار از دلیران گرد / چو هومان و مر بارمان را سپرد

معنی: دوازده هزار تن از دلیران گرد را به سپهسالارانی چون هومان و بارمان سپرد.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6280

برفتند بیدار دو پهلوان / به نزدیک سهراب روشن‌روان

معنی: آن دو پهلوان آگاه و بیدار به سوی سهراب روشن‌روان حرکت کردند.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6286

به توران چو هومان و چون بارمان / دلیر و سپهبد نبد بی‌گمان

معنی: در سرزمین توران بی‌گمان دلاور و سپهبدی همچون هومان و بارمان وجود ندارد.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6293

فرستادم اینک به فرمان تو / که باشند یک چند مهمان تو

معنی: اینک آنان را به فرمان تو فرستاده‌ام تا چندی مهمان تو باشند.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6294

به سهراب آگاهی آمد ز راه / ز هومان و از بارمان و سپاه

معنی: خبر آمدن هومان و بارمان و سپاه توران در راه به سهراب رسید.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6297

چو هومان ورا دید با یال و کفت / فروماند هومان ازو در شگفت

معنی: چون هومان قامت و اندام درشت و پرزور سهراب را دید، شگفت‌زده و مبهوت شد.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6299

بدو داد پس نامهٔ شهریار / ابا هدیه و اسپ و استر به بار

معنی: سپس نامه پادشاه را همراه با هدایا و اسبان و قاطران بارزده به او تحویل داد.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6300

ببستش ببند آنگهی رزمجوی / به نزدیک هومان فرستاد اوی

معنی: سپس آن پهلوانِ رزم‌جو، هجیر را به بند کشید و او را نزد هومان فرستاد.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6324

به انگشت لشکر به هومان نمود / سپاهی که آن را کرانه نبود

معنی: او با انگشت، سپاه بی‌کران و بی‌انتها را به هومان نشان داد.

سهراب • بخش ۱۱ - رسیدن سپاه کاووس به در دژ، بیم هومان و بی‌پروایی سهراب و می نوشیدن او بیت #6597

چو هومان ز دور آن سپه را بدید / دلش گشت پربیم و دم درکشید

معنی: چون هومان از دور آن سپاه عظیم را دید، دلش پر از ترس گشت و نفس در سینه‌اش حبس شد.

سهراب • بخش ۱۱ - رسیدن سپاه کاووس به در دژ، بیم هومان و بی‌پروایی سهراب و می نوشیدن او بیت #6598

به هومان چنین گفت سهراب گرد / که اندیشه از دل بباید سترد

معنی: سهرابِ پهلوان به هومان گفت: «باید اندیشه و ترس را از دلت پاک کنی.»

سهراب • بخش ۱۱ - رسیدن سپاه کاووس به در دژ، بیم هومان و بی‌پروایی سهراب و می نوشیدن او بیت #6599

به دیگر چو هومان سوار دلیر / دگر بارمان نام‌بُردار شیر

معنی: و در سوی دیگر هومان سوار دلیر و بارمان پهلوان نامدار نشسته بودند،

سهراب • بخش ۱۲ - شب رفتن رستم با جامهٔ ترکان به بزم سهراب، کشتن ژنده‌رزم و گزارش برز او به کاووس بیت #6617

به هومان چنین گفت کامروز هور / برآمد جهان کرد پر چنگ و شور

معنی: سهراب به هومان گفت: امروز که آفتاب برآمد، جهان پر از خروش و نبرد شد.

سهراب • بخش ۱۶ - شب پیش از نبرد فردا: گزارش رستم از زور سهراب و وصیت به زواره بیت #6879

بدو گفت هومان که فرمان شاه / چنان بد کز ایدر نجنبد سپاه

معنی: هومان به او گفت: فرمان شاه (افراسیاب) چنان بود که سپاه از جای خود نجنبد.

سهراب • بخش ۱۶ - شب پیش از نبرد فردا: گزارش رستم از زور سهراب و وصیت به زواره بیت #6881

به هومان چنین گفت کاین شیرمرد / که با من همی‌گردد اندر نبرد

معنی: سهراب به هومان گفت: این دلاور مردی که در رزم با من پیکار می‌کند—

سهراب • بخش ۱۷ - گفت‌وگوی سهراب با هومان، پیشنهاد آشتی، و رهایی رستم در کشتی نخست به فریب بیت #6946

بدو گفت هومان که در کارزار / رسیدست رستم به من اند بار

معنی: هومان به سهراب گفت: من در میدان جنگ بارها رستم را دیده‌ام.

سهراب • بخش ۱۷ - گفت‌وگوی سهراب با هومان، پیشنهاد آشتی، و رهایی رستم در کشتی نخست به فریب بیت #6952

همی دیر شد تا که هومان چو گرد / بیامد بپرسیدش از هم نبرد

معنی: زمانی گذشت تا اینکه هومان چون گردوغباری فرا رسید و حالِ حریف و نبرد را از او جویا شد.

سهراب • بخش ۱۷ - گفت‌وگوی سهراب با هومان، پیشنهاد آشتی، و رهایی رستم در کشتی نخست به فریب بیت #6992

به هومان بگفت آن کجا رفته بود / سخن هرچه رستم بدو گفته بود

معنی: سهراب آنچه را اتفاق افتاده بود و سخنانی را که رستم به او گفته بود، برای هومان بازگو کرد.

سهراب • بخش ۱۷ - گفت‌وگوی سهراب با هومان، پیشنهاد آشتی، و رهایی رستم در کشتی نخست به فریب بیت #6993

بدو گفت هومان گرد ای جوان / به سیری رسیدی همانا ز جان

معنی: هومانِ پهلوان به او گفت: «ای جوان، گویی از جان خود سیر شده‌ای!»

سهراب • بخش ۱۷ - گفت‌وگوی سهراب با هومان، پیشنهاد آشتی، و رهایی رستم در کشتی نخست به فریب بیت #6994

بدو گفت رستم که او خود گذشت / نشستست هومان درین پهن دشت

معنی: رستم به کاووس گفت: سهراب که درگذشت، اما هومان همچنان در این دشت پهناور مستقر است.

سهراب • بخش ۲۰ - زاری رستم بر مرگ سهراب، سوختن خیمه و گذشتن کاووس از کین توران بیت #7154

نگه کرد هومان بدید از کران / به گردن برآورد گرز گران

معنی: هومان از گوشه‌ای نگریست و صحنه را دید؛ پس گرز سنگین را بر بالای دوش برد.

داستان سیاوش • بخش ۱۵ - سوگ افراسیاب بر کشته شدن سرخه، کشتن پیلسم و گریختن افراسیاب از چنگ رستم بیت #10071

برآشفت گردافگن تاج‌بخش / به دنبال هومان برانگیخت رخش

معنی: پهلوان تاج‌بخش (رستم) خشمگین شد و اسبش رخش را به دنبال هومان به تاخت درآورد.

داستان سیاوش • بخش ۱۵ - سوگ افراسیاب بر کشته شدن سرخه، کشتن پیلسم و گریختن افراسیاب از چنگ رستم بیت #10074

بتازید چندی و چندی شتافت / زمانه بدش مانده او را نیافت

معنی: مدتی به تاخت رفت و شتاب کرد، اما تقدیر چنان بود که به او نرسید و هومان گریخت.

داستان سیاوش • بخش ۱۵ - سوگ افراسیاب بر کشته شدن سرخه، کشتن پیلسم و گریختن افراسیاب از چنگ رستم بیت #10075

عمودی که کوبنده هومان بود / تو آهن مخوانش که موم آن بود

معنی: عمودی که هومان با آن ضربه زد را آهن مخوان، چرا که در برابر تنِ من مانند موم نرم بود!

داستان سیاوش • بخش ۱۵ - سوگ افراسیاب بر کشته شدن سرخه، کشتن پیلسم و گریختن افراسیاب از چنگ رستم بیت #10089

به هومان بفرمود کاندر شتاب / عنان را بکش تا لب رود آب

معنی: به هومان بفرمود که با شتاب عنان اسب را به سوی لب رود بکشد...

داستان سیاوش • بخش ۲۰ - تاخت افراسیاب و پیران دربند، ستیز با باژخواه، و گذر کیخسرو و گیو و فرنگیس از جیحون بیت #10629

بدو گفت هومان که ای شهریار / براندیش و آتش مکن در کنار

معنی: هومان به او گفت: ای شهریار، خردمندانه اندیشه کن و آتش را در کنار خود روشن مکن.

داستان سیاوش • بخش ۲۰ - تاخت افراسیاب و پیران دربند، ستیز با باژخواه، و گذر کیخسرو و گیو و فرنگیس از جیحون بیت #10691

وزان روی هومان بکردار کوه / بیاورد لشکر همه همگروه

معنی: و از آن سو، هومان همچون کوهی استوار، همه لشکر خویش را گرد آورد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۵ - تیرگی آوردگاه و بیم طوس از پیشگویی، گزیدن پهلوانان و صف پیادگان پیش از نبرد سران بیت #12947

چو گودرز و پیران و هومان و طوس / نبد هیچ پیدا درنگ و فسوس

معنی: در میان گودرز، پیران، هومان و طوس هیچ درنگ و ریشخندی پدیدار نبود و همگی گرم رزم بودند.

داستان کاموس کشانی • بخش ۵ - تیرگی آوردگاه و بیم طوس از پیشگویی، گزیدن پهلوانان و صف پیادگان پیش از نبرد سران بیت #12953

چنین گفت هومان که امروز کار / نباید که چون دی بود کارزار

معنی: هومان چنین گفت که: «امروز نباید کار رزم ما همانند دیروز به درازا بکشد و تباه شود!»

داستان کاموس کشانی • بخش ۵ - تیرگی آوردگاه و بیم طوس از پیشگویی، گزیدن پهلوانان و صف پیادگان پیش از نبرد سران بیت #12954

بهومان چنین گفت کاکنون بجنگ / نباید همانا فراوان درنگ

معنی: هومان به پیران گفت که اکنون نباید در پیکار زیاد درنگ کنیم.

داستان کاموس کشانی • بخش ۷ - پناه طوس و گودرز بر کوه هماون، پذیرفتن رای هومان و تاختن او با سی‌هزار سوار بیت #13079

بدو گفت هومان که ای پهلوان / مرنجان بدین کار چندین روان

معنی: هومان به او گفت که ای پهلوان، روح خود را برای این کار این‌چنین آزرده مکن.

داستان کاموس کشانی • بخش ۷ - پناه طوس و گودرز بر کوه هماون، پذیرفتن رای هومان و تاختن او با سی‌هزار سوار بیت #13096

بهومان بفرمود پیران که زود / عنان و رکیبت بباید بسود

معنی: پیران به هومان فرمان داد که بی‌درنگ دست بر عنان و رکاب بگذارد و آماده نبرد شود.

داستان کاموس کشانی • بخش ۷ - پناه طوس و گودرز بر کوه هماون، پذیرفتن رای هومان و تاختن او با سی‌هزار سوار بیت #13115

گزین کرد هومان ز لشکر سوار / سپردار و شمشیرزن سی‌هزار

معنی: هومان سی هزار سوار جنگجو، سپردار و شمشیرزن از میان سپاه انتخاب کرد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۷ - پناه طوس و گودرز بر کوه هماون، پذیرفتن رای هومان و تاختن او با سی‌هزار سوار بیت #13122

چو هومان بدید آن سپاه گران / گراییدن گرز و تیغ سران

معنی: چون هومان آن سپاه گران‌سنگ و آماده‌باش پهلوانان را با گرزها و تیغ‌های برکشیده دید،

داستان کاموس کشانی • بخش ۷ - پناه طوس و گودرز بر کوه هماون، پذیرفتن رای هومان و تاختن او با سی‌هزار سوار بیت #13128

چنین گفت هومان بگودرز و طوس / کز ایران برفتید با پیل و کوس

معنی: به گودرز و طوس چنین گفت: شما از ایران با پیل و کوس به راه افتادید،

داستان کاموس کشانی • بخش ۷ - پناه طوس و گودرز بر کوه هماون، پذیرفتن رای هومان و تاختن او با سی‌هزار سوار بیت #13129

فرستاده نزدیک پیران رسید / بجوشید چون گفت هومان شنید

معنی: چون فرستاده به نزد پیران رسید و سخنان هومان را بازگفت، پیران سخت به خشم و جوش آمد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۸ - رسیدن پیران به کوه هماون، ستیزه با طوس، بستن راه علف و رای شبخون ایرانیان بیت #13140

بهومان چنین گفت کز رزمگاه / مجنب و مجنبان از ایدر سپاه

معنی: به هومان گفت که از جایگاه نبرد تکان نخور و سپاه را از این نقطه‌ جابه‌جا نکن.

داستان کاموس کشانی • بخش ۸ - رسیدن پیران به کوه هماون، ستیزه با طوس، بستن راه علف و رای شبخون ایرانیان بیت #13144

چنین گفت هومان بپیران گرد / که ما را پی کوه باید سپرد

معنی: هومان به پیران دلاور گفت: ما باید راه کوه را پیش گیریم و به آنان هجوم بریم.

داستان کاموس کشانی • بخش ۸ - رسیدن پیران به کوه هماون، ستیزه با طوس، بستن راه علف و رای شبخون ایرانیان بیت #13164

چو بشنید هومان خروش سپاه / نشست از بر تازی اسپی سیاه

معنی: چون هومان فریاد و ناله سپاه را شنید، بر اسب تازی سیاه‌رنگی سوار شد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۹ - شب نبرد طوس و گیو با هومان، رسیدن یاران تا سپیده‌دم و نامه خواستن رستم از کیخسرو بیت #13187

بلشکر چنین گفت هومان که بس / ازین مهتران مفگنید ایچ کس

معنی: هومان به لشکر خویش گفت: «بس کنید! هیچ‌یک از این بزرگان و سرورانی را نکشید!»

داستان کاموس کشانی • بخش ۹ - شب نبرد طوس و گیو با هومان، رسیدن یاران تا سپیده‌دم و نامه خواستن رستم از کیخسرو بیت #13200