سرگذشت و جایگاه در حماسه

شاهزاده رویین‌تن کیانی و پهلوان خردمند ایران. در این بخش، زیبایی و دلیری نوزاد شاپور (اورمزد) به اسفندیار تشبیه شده است.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

یکی نامور فرخ اسفندیار / شه کارزاری نبرده سوار

معنی: یکی اسفندیار نامدار و فرخنده، پادشاهی رزم‌آور و سواری شکست‌ناپذیر،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲ - سخن دقیقی: کناره‌گیری لهراسپ، تاج‌گذاری گشتاسپ و زاده شدن اسفندیار و پشوتن بیت #23569

جهان پهلوان بود آن روزگار / که کودک بد اسفندیار سوار

معنی: در آن روزگار او جهان‌پهلوان بود و اسفندیارِ سوار هنوز کودکی بیش نبود.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۶ - سخن دقیقی: رسیدن نامهٔ ارجاسپ به گشتاسپ و مشورت با جاماسپ و زریر بیت #23730

همان چون بگفت این سخن شهریار / زریر سپهدار و اسفندیار

معنی: همین که گشتاسپ‌شاه این سخنان را به پایان رساند، زریر سپهسالار و اسفندیار شاهزاده،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۷ - سخن دقیقی: پاسخ تند گشتاسپ به ارجاسپ و تهدید به لشکرکشی بیت #23741

زریر گرانمایه و اسفندیار / چو جاماسپ دستور ناباک‌دار

معنی: زریر ارجمند و اسفندیار فرخنده به همراه جاماسپ، دستور دانا و بی‌پروای شاه،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۷ - سخن دقیقی: پاسخ تند گشتاسپ به ارجاسپ و تهدید به لشکرکشی بیت #23751

ز دانا سپهبد زریر سوار / ز جاماسپ و ز فرخ اسفندیار

معنی: از کار آن سپهبد دانای سوار یعنی زریر، و از جاماسپ خردمند و اسفندیار فرخنده خشنود شد،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۷ - سخن دقیقی: پاسخ تند گشتاسپ به ارجاسپ و تهدید به لشکرکشی بیت #23756

ازیشان دو گرد گزیده سوار / زریر سپهدار و اسفندیار

معنی: از میان آنان دو پهلوان برگزیده حضور دارند: زریر سپهسالار و اسفندیار نبردآزموده.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۸ - سخن دقیقی: رسیدن پاسخ گشتاسپ به ارجاسپ و لشکرکشی عظیم توران به ایران بیت #23795

به جان زریر آن نبرده سوار / به جان گرانمایه اسفندیار

معنی: «به جان زریر، آن سوار جنگ‌آزموده، و به جان اسفندیارِ گران‌مایه سوگند می‌خورم،»

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۰ - سخن دقیقی: پیش‌گویی جاماسپ دربارهٔ نبرد و سرنوشت پهلوانان ایران بیت #23865

به پیش اندر آید گرفته کمند / نشسته بر اسفندیاری سمند

معنی: کمند در دست پیش می‌آید، در حالی که بر اسبی سمند چون اسب اسفندیار سوار است.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۰ - سخن دقیقی: پیش‌گویی جاماسپ دربارهٔ نبرد و سرنوشت پهلوانان ایران بیت #23903

بگرید برو زار و گردد نژند / برانگیزد اسفندیاری سمند

معنی: بر او به زاری می‌گرید و اندوهگین می‌شود، سپس اسب سمند خود را به شتاب می‌تازاند.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۰ - سخن دقیقی: پیش‌گویی جاماسپ دربارهٔ نبرد و سرنوشت پهلوانان ایران بیت #23909

بیاید پس آن فرخ اسفندیار / سپاه از پس پشت و یزدانش یار

معنی: پس از آن، اسفندیار فرخنده وارد کارزار می‌شود، در حالی که سپاه پشت سر اوست و خداوند یاور اوست.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۰ - سخن دقیقی: پیش‌گویی جاماسپ دربارهٔ نبرد و سرنوشت پهلوانان ایران بیت #23934

گریزد سرانجام سالار چین / از اسفندیار آن گو بافرین

معنی: در نهایت، فرمانروای چین (ارجاسپ) از برابر اسفندیار، آن پهلوان ستوده، می‌گریزد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۰ - سخن دقیقی: پیش‌گویی جاماسپ دربارهٔ نبرد و سرنوشت پهلوانان ایران بیت #23940

بدادش جهاندار پنجه هزار / سوار گزیده به اسفندیار

معنی: شهریار ایران پنجاه هزار سوار برگزیده را به اسفندیار سپرد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۱ - سخن دقیقی: آرایش سپاه ایران و توران برای نبرد بزرگ بیت #23983

بدو داد یک دست زان لشکرش / که شیری دلش بود و پیلی برش

معنی: یکی از جناح‌های سپاه را به اسفندیار داد؛ همان پهلوانی که دلی چون شیر و سینه‌ای چون پیل داشت.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۱ - سخن دقیقی: آرایش سپاه ایران و توران برای نبرد بزرگ بیت #23984

پس آگاهی آمد به اسفندیار / که کشته شد آن شاه نیزه گزار

معنی: به اسفندیار خبر رسید که زریر، آن شاه و نبردآزمای نیزه‌گذار، در میدان جنگ به شهادت رسیده است.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۵ - سخن دقیقی: آگاهی اسفندیار از مرگ زریر و بر گرفتن درفش کاویان بیت #24157

کی نامور دست بر دست زد / بنالید ازان روزگاران بد

معنی: چون آن نامور جوان (اسفندیار) خبر را شنید، از فرط اندوه دست بر دست زد و بر روزگار بدسگال نالید.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۵ - سخن دقیقی: آگاهی اسفندیار از مرگ زریر و بر گرفتن درفش کاویان بیت #24161

درفش و سرلشکر و جای خویش / برادرش را داد و خود رفت پیش

معنی: آن‌گاه اسفندیار درفش، فرماندهی لشکر و جایگاه خود را به برادرش سپرد و خود به پیشتازی رزم شتافت.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۵ - سخن دقیقی: آگاهی اسفندیار از مرگ زریر و بر گرفتن درفش کاویان بیت #24165

به قلب اندر آمد به جای زریر / به صف اندر استاد چون نره شیر

معنی: او به قلب سپاه آمد و در جایگاه زریر قرار گرفت و مانند شیری ژیان در صف رزم ایستاد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۵ - سخن دقیقی: آگاهی اسفندیار از مرگ زریر و بر گرفتن درفش کاویان بیت #24166

به پیش اندر آمد میان را ببست / گرفت آن درفش همایون به دست

معنی: او میان را برای نبرد محکم بست و آن درفش خجسته و همایون را به دست گرفت.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۵ - سخن دقیقی: آگاهی اسفندیار از مرگ زریر و بر گرفتن درفش کاویان بیت #24167

برادرش بد پنج دانسته راه / همه از در تاج و همتای شاه

معنی: او پنج برادر دانشمند و کاردان داشت که همگی شایسته تاج و همتای شهریاران بودند.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۵ - سخن دقیقی: آگاهی اسفندیار از مرگ زریر و بر گرفتن درفش کاویان بیت #24168

همه ایستادند در پیش اوی / که لشکر شکستن بدی کیش اوی

معنی: همگی در برابر او صف کشیدند؛ پهلوانانی که خویشتن را وقف شکستن لشکر دشمن کرده بودند.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۵ - سخن دقیقی: آگاهی اسفندیار از مرگ زریر و بر گرفتن درفش کاویان بیت #24169

به آزادگان گفت پیش سپاه / که ای نامداران و گردان شاه

معنی: اسفندیار به آزادگان و پهلوانان سپاه گفت: «ای نامداران و گردان شاه!

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۵ - سخن دقیقی: آگاهی اسفندیار از مرگ زریر و بر گرفتن درفش کاویان بیت #24170

بدین اندرون بود اسفندیار / که بانگ پدرش آمد از کوهسار

معنی: در میان این سخنان اسفندیار، بانگ خروشان پدرش گشتاسپ از فراز کوهسار طنین‌انداز شد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۵ - سخن دقیقی: آگاهی اسفندیار از مرگ زریر و بر گرفتن درفش کاویان بیت #24178

به دین خدا ای گو اسفندیار / به جان زریر آن نبرده سوار

معنی: به دین خدای جهان سوگند ای اسفندیار دلاور، و به روان پاک زریر، آن سوار جنگاور

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۵ - سخن دقیقی: آگاهی اسفندیار از مرگ زریر و بر گرفتن درفش کاویان بیت #24181

که چون بازگردم ازین رزمگاه / به اسفندیارم دهم تاج و گاه

معنی: چون از این رزمگاه بازگردم، تاج و تخت شهریاری را به اسفندیار واگذار خواهم کرد!

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۵ - سخن دقیقی: آگاهی اسفندیار از مرگ زریر و بر گرفتن درفش کاویان بیت #24184

سپه را همه پیش رفتن دهم / ورا خسروی تاج بر سر نهم

معنی: سپاه را به او خواهم سپرد و تاج خسروی را بر سرش خواهم نهاد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۵ - سخن دقیقی: آگاهی اسفندیار از مرگ زریر و بر گرفتن درفش کاویان بیت #24185

چنانچون پدر داد شاهی مرا / دهم همچنان پادشاهی ورا

معنی: همان‌گونه که پدرم پادشاهی را به من سپرد، من نیز شهریاری را به او خواهم بخشید!»

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۵ - سخن دقیقی: آگاهی اسفندیار از مرگ زریر و بر گرفتن درفش کاویان بیت #24186

چو اسفندیار آن گو تهمتن / خداوند اورنگ با سهم و تن

معنی: چون اسفندیار، آن پهلوان زورمند و دارنده شکوه و فر کیانی،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۶ - سخن دقیقی: حملهٔ اسفندیار و سوگ بستور بر پیکر زریر بیت #24187

وزان سوی دیگر گو اسفندیار / همی کشتشان بی‌مر و بی‌شمار

معنی: از آن سوی دیگر میدان نیز اسفندیار پهلوان، لشکریان دشمن را بی‌شمار از دم تیغ می‌گذراند.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۷ - سخن دقیقی: کین‌خواهی بستور و کشتن بیدرفش به دست اسفندیار بیت #24243

پس آگاه کردند زان کارزار / پس شاه را فرخ اسفندیار

معنی: سپس اسفندیار فرخنده، فرزند شاه را از آن نبردگاه آگاه ساختند.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۷ - سخن دقیقی: کین‌خواهی بستور و کشتن بیدرفش به دست اسفندیار بیت #24254

همی تاختش تا بدیشان رسید / سر جادوان چون مر او را بدید

معنی: اسفندیار اسب تاخت تا به آنان رسید؛ چون سرکرده جادوگران (بیدرفش) او را دید،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۷ - سخن دقیقی: کین‌خواهی بستور و کشتن بیدرفش به دست اسفندیار بیت #24255

بینداخت آن زهر خورده به روی / مگر کس کند زشت رخشنده روی

معنی: آن تیغ زهرآلود را به سوی صورت اسفندیار پرتاب کرد، به این امید که چهره درخشان او را زشت و تباه سازد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۷ - سخن دقیقی: کین‌خواهی بستور و کشتن بیدرفش به دست اسفندیار بیت #24257

نیامد برو تیغ زهر آبدار / گرفتش همان تیغ شاه استوار

معنی: آن تیغ زهرآلود بر او اثر نکرد و شاهزاده اسفندیار آن تیغ شاهانه را استوار در هوا بگرفت.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۷ - سخن دقیقی: کین‌خواهی بستور و کشتن بیدرفش به دست اسفندیار بیت #24258

زدش پهلوانی یکی بر جگر / چنان کز دگر سو برون کرد سر

معنی: ضربه پهلوانی بر جگرگاه او زد، چنان‌که سر تیغ از آن سوی بدنش بیرون آمد!

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۷ - سخن دقیقی: کین‌خواهی بستور و کشتن بیدرفش به دست اسفندیار بیت #24259

فرود آمد از باره اسفندیار / سلیح زریر آن گزیده سوار

معنی: اسفندیار از اسب فرود آمد و سلاح و جوشن زریر آن سوار برجسته را باز کرد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۷ - سخن دقیقی: کین‌خواهی بستور و کشتن بیدرفش به دست اسفندیار بیت #24261

ازان جادوی پیر بیرون کشید / سرش را ز نیمه‌تن اندر برید

معنی: سلاح را از تن آن جادوی پیر بیرون کشید و سرش را از میان تن برید!

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۷ - سخن دقیقی: کین‌خواهی بستور و کشتن بیدرفش به دست اسفندیار بیت #24262

نکو رنگ بارهٔ زریر و درفش / ببرد و سر بی‌هنر بیدرفش

معنی: اسب خوش‌رنگ زریر و درفش جمشیدی را همراه با سرِ بی‌هنرِ بیدرفش برداشت.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۷ - سخن دقیقی: کین‌خواهی بستور و کشتن بیدرفش به دست اسفندیار بیت #24263

که پیروز شد شاه و دشمن فگند / بشد بازآورد اسپ سمند

معنی: که شاهزاده پیروز شد و دشمن را بر خاک افکند و اسب سمند زریر را بازآورد!

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۷ - سخن دقیقی: کین‌خواهی بستور و کشتن بیدرفش به دست اسفندیار بیت #24265

شد آن شاهزاده سوار دلیر / سوی شاه برد آن سمند زریر

معنی: آن شاهزاده سوار دلاور (اسفندیار) رفت و آن اسب سمند زریر را به نزد شاه (گشتاسپ) آورد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۷ - سخن دقیقی: کین‌خواهی بستور و کشتن بیدرفش به دست اسفندیار بیت #24266

سر پیر جادوش بنهاد پیش / کشنده بکشت اینت آیین و کیش

معنی: سر آن جادوی پیر را پیش پای شاه نهاد و گفت: کشنده (زریر) خودش کشته شد؛ که آیین و دادِ دادگرانه همین است!

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۷ - سخن دقیقی: کین‌خواهی بستور و کشتن بیدرفش به دست اسفندیار بیت #24267

چو بازآورید آن گرانمایه کین / بر اسپ زریری برافگند زین

معنی: چون آن پهلوان گران‌مایه (اسفندیار) تصمیم به کین‌خواهی گرفت، بر اسب زرین‌رنگ خود زین نهاد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۸ - سخن دقیقی: تقسیم سپاه توسط اسفندیار و گریختن ارجاسپ بیت #24268