🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی یزدگرد

❖
43 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۶ - گرفتاری ماهوی به دست برسام، بریدن دست و پا و سوزاندن او با سه پسر
چون بیژن لشکریان خویش را آراست و در صدد برآمد تا بر سپاهیان ماهوی کمین گشاید، ماهوی از نیت او آگاه شد و سراسیمه از قلبگاه لشکر بیرون تاخت تا به سوی جیحون بگریزد. بیژن درفش ماهوی را دید و دریافت که او قصد فرار دارد؛ پس برسام را فرمان داد تا لشکریان را کنار زند و راه را بر ماهوی سوری ببندد تا مبادا آن خائن پیمان‌شکن از رزمگاه بگریزد و خود را به رود جیحون رساند.

برسام چینی چون دستور یافت، چهره به خشم آراست و با لبی پر ز دشنام، اسب تاخت تا در ریگزار فرب به ماهوی رسید. برسام که پهلوانی بی‌باک بود، خنجر نکشید؛ بلکه از زین بر جهید، کمربند ماهوی را بگرفت و او را سبک از روی زین برداشت و سخت بر زمین کوفت. دست‌های ماهوی را از پشت ببست و او را خوار و درمانده پیشاپیش خود راند. سپاهیان که به گرد آنان گرد آمدند، آواز برآوردند که باید سر این پیمان‌شکن را با تبر گسست، اما برسام پاسخ داد که انجام این کار بی‌فرمان بیژن روا نیست.

خبر دستگیری ماهویِ شوریده‌سار و خداوندکش به بیژن رسید. بیژن شادمان شد و دستور داد تا چادری بر ریگ‌های نرم افراشتند. چون ماهویِ گنه‌کار در برابر بیژن قرار گرفت، از بیم جان خرد از هوشش برفت و خاک بر سر افشاند. بیژن با خشم او را نوهانید که: «ای بدنژاد! چرا آن شاه دادگر و یادگار نوشین‌روان را ساختی؟» ماهوی که مرگ را پیش چشم می‌دید و از پوست‌کندن و شکنجه سخت بیمناک بود، سر پیش افکند و گفت: «از بدکنش جز بد نیاید، اکنون سر مرا بزن و پیش لشکریان انداز!»

بیژن راز درون او را برخواند و دریافت که خائن از شکنجه می‌هراسد. پس گفت: «کین دل خویش را آن‌گونه که شایسته است خواهم ستاند.» سپس فرمان داد تا دست‌های ماهوی را با شمشیر بریدند، چرا که آن دست‌ها جفت پلیدی بودند. آن‌گاه دستور داد تا پاهایش را قطع کنند تا در جای خویش زمین‌گیر شود، و گوش و دماغمش را بریدند تا خفت یابد. او را در زیر آفتاب بر ریگ‌های داغ افکندند. منادیان در سراسر لشکر بانگ برداشتند که این است کیفر هر بنده‌ای که بر شهریار خود دست دراز کند.

پس از آن، سه فرزند جوان ماهوی را که آرزوی تاج و اورنگ در سر داشتند حاضر ساختند. آتشی بس مهیب برپا کردند و ماهوی و هر سه پسرش را در میان شعله‌های سوزان افکندند تا یکسره خاکستر شدند. بدین‌سان، نژاد آن شاه‌کشِ بدگهر از روی زمین برافتاد و نفرین ابدی بزرگان و آزادگان بر دودمان او باقی ماند.
#1
چو بیژن سپه را همه راست کرد
✦
به ایرانیان بر کمین خواست کرد
#2
بدانست ماهوی و از قلبگاه
✦
خروشان برفت از میان سپاه
#3
نگه کرد بیژن درفشش بدید
✦
بدانست کو جست خواهد گزید
#4
به برسام فرمود کز قلبگاه
✦
به یکسو گذار آنک داری سپاه
#5
نباید که ماهوی سوری ز جنگ
✦
بترسد به جیحون کشد بی‌درنگ
#6
به تیزی ازو چشم خود برمدار
✦
که با او دگرگونه سازیم کار
#7
چو برسام چینی درفشش بدید
✦
سپه را ز لشکر به یکسو کشید
#8
همی‌تاخت تا پیش ریگ فرب
✦
پرآژنگ رخ پر ز دشنام لب
#9
مر او را بریگ فرب دربیافت
✦
رکابش گران کرد و اندر شتافت
#10
چو نزدیک ماهو برابر ببود
✦
نزد خنجر او را دلیری نمود
#11
کمربند بگرفت و او را ز زین
✦
برآورد و آسان بزد بر زمین
#12
فرود آمد و دست او را ببست
✦
به پیش اندر افگند و خود برنشست
#13
همانگه رسیدند یاران اوی
✦
همه دشت ازو شد پر از گفت‌وگوی
#14
ببرسام گفتند کاین را مبر
✦
بباید زدن گردنش را تبر
#15
چنین داد پاسخ که این راه نیست
✦
نه زین تاختن بیژن آگاه نیست
#16
همانگه به بیژن رسید آگهی
✦
که آمد بدست آن نهانی رهی
#17
جهانجوی ماهوی شوریده‌هُش
✦
پرآزار و بی‌دین خداوندکش
#18
چو بشنید بیژن از آن شاد شد
✦
ببالید و ز اندیشه آزاد شد
#19
شِراعی زدند از بر ریگ نرم
✦
همی‌رفت ماهوی چون باد گرم
#20
گنهکار چون روی بیژن بدید
✦
خرد شد ز مغز سرش ناپدید
#21
شد از بیم همچون تن بی‌روان
✦
به سر بر پراگند ریگ روان
#22
بدو گفت بیژن که ای بدنژاد
✦
که چون تو پرستار کس را مباد
#23
چرا کشتی آن دادگر شاه را
✦
خداوند پیروزی و گاه را
#24
پدر بر پدر شاه و خود شهریار
✦
ز نوشین‌روان در جهان یادگار
#25
چنین داد پاسخ که از بدکنش
✦
نیاید مگر کشتن و سرزنش
#26
بدین بد کنون گردن من بزن
✦
بینداز در پیش این انجمن
#27
بترسید کش پوست بیرون کشد
✦
تنش را بدان کینه در خون کشد
#28
نهانش بدانست مرد دلیر
✦
به پاسخ زمانی همی‌بود دیر
#29
چنین داد پاسخ که ایدون کنم
✦
که کین از دل خویش بیرون کنم
#30
بدین مردی و دانش و رای و خوی
✦
همی تاج و تخت آمدت آرزوی
#31
به شمشیر دستش ببرید و گفت
✦
که این دست را در بدی نیست جفت
#32
چو دستش ببرید گفتا دو پا
✦
ببرید تا ماند ایدر بجا
#33
بفرمود تا گوش و بینیش پست
✦
بریدند و خود بارگی برنشست
#34
بفرمود کاین را برین ریگ گرم
✦
بدارید تا خوابش آید ز شرم
#35
منادیگری گرد لشکر بگشت
✦
به درگاه هر خیمه‌ای برگذشت
#36
که ای بندگان خداوندکش
✦
مشورید بیهوده هر جای هش
#37
چو ماهوی باد آنکه بر جان شاه
✦
نبخشود هرگز مبیناد گاه
#38
سه پور جوانش به لشکر بدند
✦
همان هر سه با تخت و افسر بدند
#39
همان جایگه آتشی بر فروخت
✦
پدر را و هر سه پسر را بسوخت
#40
از آن تخمه کس در زمانه نماند
✦
و گر ماند هرکو بدیدش براند
#41
بزرگان بر آن دوده نفرین کنند
✦
سر از کشتن شاه پرکین کنند
#42
که نفرین برو باد و هرگز مباد
✦
که او را نه نفرین فرستد بداد
#43
کنون زین سپس دور عمّر بود
✦
چو دین آورد تخت منبر بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: