#1
چو شیروی بنشست برتخت ناز
✦
به سر برنهاد آن کیی تاج آز
“When Sheroe sat upon the throne of ease, he placed upon his head that royal crown of desire.”
#2
برفتند گوینده ایرانیان
✦
برو خواندند آفرین کیان
“The eloquent men of Iran came before him and chanted royal blessings upon his name.”
#3
همی‌گفت هریک به بانگ بلند
✦
که ای پر هنر خسرو ارجمند
“Each proclaimed aloud: 'O accomplished and exalted King...'”
#4
چنان هم که یزدان تو را داد تاج
✦
نشستی به آرام بر تخت عاج
“'Just as God granted you the crown, you have peacefully taken your seat upon the ivory throne.'”
#5
بماناد گیتی به فرزند تو
✦
چنین هم به خویشان و پیوند تو
“'May the world endure for your son, and likewise for your kin and all your lineage!'”
#6
چنین داد پاسخ بدیشان قباد
✦
که همواره پیروز باشید و شاد
“Qobad gave them answer: 'May you ever be victorious and joyful!'”
#7
نباشیم تا جاودان بدکنش
✦
چه نیکو بود داد باخوش منش
“'We shall never engage in bad deeds; how wondrous is justice joined with a noble spirit!'”
#8
جهان را بداریم با ایمنی
✦
ببُریم کردار آهرمنی
“'We shall preserve the world in safety, and sever all deeds of Ahriman.'”
#9
ز بایسته‌تر کار پیشی مرا
✦
که افزون بود فر و خویشی مرا
“'My most vital and foremost task—befitting my divine grace and royal kin—'”
#10
پیامی فرستم به نزد پدر
✦
بگویم بدو این سخن در به در
“'Is to send a message unto my father, recounting this speech to him detail by detail,'”
#11
ز ناخوب کاری که او راندست
✦
برین گونه کاری به پیش آمدست
“'Concerning the unseemly deeds he committed, which brought about such a plight.'”
#12
به یزدان کند پوزش او از گناه
✦
گراینده گردد به آیین و راه
“'Let him seek forgiveness from God for his sin, and incline toward proper custom and path.'”
#13
بپردازم آن گه به کار جهان
✦
بکوشم به داد آشکار و نهان
“'Then shall I attend to the world's affairs, striving for justice both openly and in secret.'”
#14
به جای نکوکار نیکی کنیم
✦
دل مرد درویش رانشکنیم
“'We shall do good unto the virtuous, and never shatter the heart of the destitute.'”
#15
دوتن بایدم راد و نیکوسخن
✦
کجا یاد دارند ز کار کهن
“'I require two generous and eloquent men who hold memory of ancient affairs.'”
#16
بدان انجمن گفت کاین کارکیست
✦
ز ایرانیان پاک و بیدار کیست
“He asked the assembly: 'Whose task is this? Who among the Iranians is pure and vigilant?'”
#17
نمودند گردان سراسر به چشم
✦
دو استاد را گر نگیرند خشم
“The warriors pointed out two masters, provided they would not face the king's wrath.”
#18
بدانست شیروی کایرانیان
✦
که را برگزینند پاک از میان
“Sheroe understood whom the Iranians had chosen as the purest among them:”
#19
چو اشتاد و خراد برزین پیر
✦
دو دانا و گوینده و یادگیر
“Oshtad and Khorrad-e Barzin the elder—two wise, eloquent, and learned men.”
#20
بدیشان چنین گفت کای بخردان
✦
جهاندیده و کارکرده ردان
“He spoke to them: 'O wise ones, experienced and seasoned leaders,'”
#21
مدارید کار جهان را به رنج
✦
که از رنج یابد سرافراز گنج
“'Do not treat the world's work with reluctance, for through effort comes exalted treasure.'”
#22
دو داننده بی‌کام برخاستند
✦
پر از آب مژگان بیاراستند
“The two wise men rose without self-interest, their eyelashes adorned with tears.”
#23
چو خراد بر زین و اشتاگشسپ
✦
به فرمان نشستند هر دو بر اسپ
“As Khorrad-e Barzin and Oshta-Goshasp mounted their steeds by command,”
#24
بدیشان چنین گفت کز دل کنون
✦
بباید گرفتن ره طیسفون
“He spoke to them: 'Now with all your heart, you must set out on the road to Ctesiphon.'”
#25
پیامی رسانید نزد پدر
✦
سخن یادگیری همه در بدر
“'Deliver a message to my father, recounting every word in detail.'”
#26
بگویی که ما را نبد این گناه
✦
نه ایرانیان را بد این دستگاه
“'Say to him: This sin was not ours, nor was this turmoil the work of the Iranians.'”
#27
که باد افرهٔ ایزدی یافتی
✦
چو از نیکوی روی بر تافتی
“'For you received divine retribution when you turned your face away from goodness.'”
#28
یکی آنک ناباک خون پدر
✦
نریزد ز تن پاک زاده پسر
“'First, a pure-born son does not fearlessly shed his father's blood,'”
#29
نباشد همان نیز هم داستان
✦
که پیشش کسی گوید این داستان
“'Nor would he consent to let anyone recount such a story before him.'”
#30
دگر آنک گیتی پر از گنج تست
✦
رسیده به هر کشوری رنج تست
“'Second, the world was filled with your treasures, yet suffering reached every realm because of you.'”
#31
نبودی بدین نیز هم داستان
✦
پر از درد کردی دل راستان
“'You did not relent in this either, filling the hearts of the righteous with grief.'”
#32
سدیگر که چندان دلیر و سوار
✦
که بود اندر ایران همه نامدار
“'Third, so many brave riders and renowned champions in Iran...'”
#33
نبودند شادان ز فرزند خویش
✦
ز بوم و بر و پاک پیوند خویش
“'...were not happy with their offspring, their lands, or their pure kin.'”
#34
یکی سوی چین بد یکی سوی روم
✦
پراگنده گشته به هر مرز و بوم
“'One fled toward China, another toward Rome, scattered across every border and realm.'”
#35
دگر آنک قیصر بجای تو کرد
✦
ز هر گونه از تو چه تیمار خورد
“'Fourth, consider what Caesar did for you, and what care he took on your behalf!'”
#36
سپه داد و دختر تو را داد نیز
✦
همان گنج و با گنج بسیار چیز
“'He gave you an army, gave you his daughter, along with immense treasures and boundless wealth.'”
#37
همی‌خواست دار مسیحا به روم
✦
بدان تا شود خرم آباد بوم
“'He desired only the Holy Cross of Christ back in Rome, so his realm might flourish in joy.'”
#38
به گنج تو از دار عیسی چه سود
✦
که قیصر به خوبی همی شاد بود
“'What benefit was Christ's Cross to your treasury, while Caesar had been so good and joyous?'”
#39
ز بیچارگان خواسته بستدی
✦
ز نفرین به روی تو آمد بدی
“'You seized wealth from the helpless; thus evil came upon your face through their curses.'”
#40
ز یزدان شناس آنچ آمدت پیش
✦
بر اندیش زان زشت کردار خویش
“'Recognize that what befell you came from God, and reflect upon your own ugly deeds.'”
#41
بدان بد که کردی بهانه منم
✦
سخن را نخست آستانه منم
“'I am merely the excuse for the evil that struck; I am but the doorstep of this discourse.'”
#42
به یزدان که از من نبد این گناه
✦
نجستم که ویران شود گاه شاه
“'By God, this fault was not mine; I never sought the destruction of the King's throne!'”
#43
کنون پوزش این همه بازجوی
✦
بدین نامداران ایران بگوی
“'Now seek pardon for all this, and speak these words to the nobles of Iran.'”
#44
ز هر بد که کردی به یزدان گرای
✦
کجا هست بر نیکوی رهنمای
“'Turn toward God from every evil you committed, for He is the guide unto all goodness.'”
#45
مگر مر تو را او بود دستگیر
✦
بدین رنجهایی که بودت گزیر
“'Perchance He may hold your hand amidst these hardships that were unavoidable for you.'”
#46
دگر آنک فرزند بودت دو هشت
✦
شب و روز ایشان به زندان گذشت
“Furthermore, though you had sixteen sons, their days and nights were all spent confined in prison.”
#47
به در بر کسی ایمن از تو نخفت
✦
ز بیم تو بگذاشتندی نهفت
“Outside your court, no one slept secure from you; out of terror of you, they abandoned hidden things.”
#48
چو بشنید پیغام او این دو مرد
✦
برفتند دلها پر از داغ و درد
“When these two emissaries heard his message, they departed with hearts filled with grief and pain.”
#49
برین گونه تا کشور طیسفون
✦
همه دیده پرآب و دل پر ز خون
“In this manner, all the way to the realm of Ctesiphon, every eye overflowed with tears and every heart with blood.”
#50
نشسته بدر بر گلینوش بود
✦
که گفتی زمین زو پر از جوش بود
“Gulaynush was seated at the gate, such that you would say the earth seethed with commotion around him.”
#51
همه لشکرش یک سر آراسته
✦
کشیده همه تیغ و پیراسته
“All his troops were fully arrayed, with drawn swords, ready and equipped.”
#52
ابا جوشن و خود بسته میان
✦
همان تازی اسپان به برگستوان
“Clad in chainmail and helmets, their loins girded, their Arabian chargers covered in armor.”
#53
به جنگ اندرون گرز پولاد داشت
✦
همه دل پر از آتش و باد داشت
“In battle he held a mace of steel; his heart was brimming with fire and pride.”
#54
چو خراد برزین و اشتاگشسپ
✦
فرود آمدند این دو دانا از اسپ
“When Kharrad-i Barzin and Ashtad-i Gushnasp arrived, these two wise men dismounted from their steeds.”
#55
گلینوش بر پای جست آن زمان
✦
ز دیدار ایشان ببد شادمان
“Gulaynush instantly leapt to his feet, filled with joy upon seeing them.”
#56
بجایی که بایست بنشاندشان
✦
همی مهتر نامور خواندشان
“He seated them in an honored place and addressed them as renowned chieftains.”
#57
سخن گوی خراد برزین نخست
✦
زبان را به آب دلیری بشست
“First, the eloquent Kharrad-i Barzin began to speak, washing his tongue in the water of courage.”
#58
گلینوش را گفت فرخ قباد
✦
به آرام تاج کیان برنهاد
“He said to Gulaynush: 'Blessed Qobad has peacefully donned the crown of the Kayanids.”
#59
به ایران و توران و روم آگهیست
✦
که شیروی بر تخت شاهنشهیست
“It is known throughout Iran, Turan, and Rome that Shiruye now sits upon the throne of sovereignty.”
#60
تواین جوشن و خود و گبر و کمان
✦
چه داری همی کیستت بد گمان
“Why then do you wear this mail, helmet, armor, and bow? Of whom are you suspicious?'”
#61
گلینوش گفت ای جهاندیده مرد
✦
به کام تو بادا همه کارکرد
“Gulaynush replied: 'O experienced man, may all actions turn out according to your desire!”
#62
که تیمار بردی ز نازک تنم
✦
کجا آهنین بود پیراهنم
“For you have shown concern for my tender body, though my shirt was made of iron.'”
#63
برین مهر بر آفرین خوانمت
✦
سزایی که گوهر برافشانمت
“'For this kindness I praise you, and it is fitting that I shower jewels upon you.”
#64
نباشد به جز خوب گفتار تو
✦
که خورشید بادا نگهدار تو
“Nothing comes from you except noble words; may the sun be your protector!”
#65
به کاری کجا آمدستی بگوی
✦
پس آنگه سخنهای من بازجوی
“Now state the errand for which you have come, and only then inquire about my reasons.'”
#66
چنین داد پاسخ که فرخ قباد
✦
به خسرو مرا چند پیغام داد
“He answered: 'Blessed Qobad has entrusted me with several messages for Khosrow.”
#67
اگر باز خواهی بگویم همه
✦
پیام جهاندار شاه رمه
“If you permit, I shall recount all of them—the messages of the world-ruling king.'”
#68
گلینوش گفت این گرانمایه مرد
✦
که داند سخنها همه یاد کرد
“Gulaynush said: 'O noble man who knows how to remember all wise words,”
#69
ز لیکن مرا شاه ایران قباد
✦
بسی اندرین پند و اندرز داد
“Yet the King of Iran, Qobad, gave me much counsel and strict instruction regarding this:”
#70
که همداستانی مکن روز و شب
✦
که کس پیش خسرو گشاید دو لب
“'Do not allow anyone, night or day, to open their lips before Khosrow,”
#71
مگر آنک گفتار او بشنوی
✦
اگر پارسی گوید ار پهلوی
“Unless you yourself hear their words, whether spoken in Persian or Pahlavi.''”
#72
چنین گفت اشتاد کای شادکام
✦
من اندر نهانی ندارم پیام
“Ashtad then said: 'O fortunate one, I carry no secret message.”
#73
پیامیست کان تیغ بار آورد
✦
سر سرکشان در کنار آورد
“It is a message that brings forth the sword and lays the heads of the defiant in one's lap!”
#74
تو اکنون ز خسرو برین بارخواه
✦
بدان تا بگویم پیامش ز شاه
“Now request an audience from Khosrow for us, so that I may deliver the King's message to him.'”
#75
گلینوش بشنید و بر پای جست
✦
همه بندها رابهم برشکست
“Gulaynush heard this and sprang to his feet, unfastening all the locks and chains.”
#76
بر شاه شد دست کرده بکش
✦
چنان چون بباید پرستارفش
“He entered before the King with arms folded on his chest, in the dutiful manner of a loyal servant.”
#77
بدو گفت شاها انوشه بدی
✦
مبادا دل تو نژند از بدی
“He said to him: 'O King, live forever! May your heart never be saddened by ill fortune.”
#78
چو اشتاد و خراد برزین به شاه
✦
پیام آوریدند زان بارگاه
“Ashtad and Kharrad-i Barzin have brought a message for the King from the royal court.'”
#79
بخندید خسرو به آواز گفت
✦
که این رای تو با خرد نیست جفت
“Khosrow laughed aloud and said: 'This judgment of yours is not paired with wisdom!”
#80
گرو شهریارست پس من کیم
✦
درین تنگ زندان ز بهر چیم
“If Shiruye is king, then who am I? And for what reason am I kept in this narrow prison?'”
#81
که از من همی بار بایدت خواست
✦
اگر کژ گویی اگر راه راست
“Whether you speak falsely or speak the truth, you must first seek my leave for an audience.”
#82
بیامد گلینوش نزد گوان
✦
بگفت این سخن گفتن پهلوان
“Golinoosh came before the nobles and champions, delivering the message of that heroic prince.”
#83
کنون دست کرده بکش در شوید
✦
بگویید و گفتار او بشنوید
“"Now enter with hands folded upon your chest in respect; deliver your message and hear his reply."”
#84
دو مرد خردمند و پاکیزه‌گوی
✦
به دستار چینی بپوشید روی
“The two wise and eloquent envoys covered their faces with fine Chinese silk veils.”
#85
چو دیدند بردند پیشش نماز
✦
ببودند هر دو زمانی دراز
“When they beheld him, they prostrated themselves in homage and remained bowed for a long while.”
#86
جهاندار بر شادورد بزرگ
✦
نوشته همه پیکرش میش و گرگ
“The ruler lay upon a grand carpet, woven throughout with images of wolves and sheep.”
#87
همان زر و گوهر برو بافته
✦
سراسر یک اندر دگر تافته
“Intertwined brilliant threads of gold and precious jewels were woven seamlessly across it.”
#88
نهالیش در زیر دیبای زرد
✦
پس پشت او مسند لاژورد
“Beneath him was a cushion of yellow brocade, and behind his back rested a lapis lazuli bolster.”
#89
بهی تناور گرفته بدست
✦
دژم خفته بر جایگاه نشست
“Holding a large quince in his hand, he recline sorrowful and heavy-hearted upon his seat.”
#90
چودید آن دو مرد گرانمایه را
✦
به دانایی اندر سرمایه را
“When he observed those two illustrious men, who were rich treasures of wisdom and lore,”
#91
از آن خفتگی خویشتن کرد راست
✦
جهان آفریننده را یار خواست
“He raised himself up from his reclining posture and prayed for aid from the Creator of the world.”
#92
به بالین نهاد آن گرامی بهی
✦
بدان تا بپرسید ز هر دو رهی
“He set that precious quince beside his pillow, preparing to question the two messengers.”
#93
بهی زان دو بالش به نرمی بگشت
✦
بی‌آزار گردان ز مرقد گذشت
“The quince slipped softly between the two pillows and gently rolled off from the royal couch.”
#94
بدین گونه تا شادورد مهین
✦
همی‌گشت تاشد به روی زمین
“Thus it rolled all across the great carpet until it came to rest upon the bare ground.”
#95
به پویید اشتاد و آن برگرفت
✦
به مالیدش از خاک و بر سر گرفت
“Ashtad hastened forward and retrieved it, wiped off its dust, and placed it respectfully upon his head.”
#96
جهاندار از اشتاد برگاشت روی
✦
بدان تا ندید از بهی رنگ و بوی
“The king averted his face from Ashtad so that he would no longer behold the color and scent of the quince.”
#97
بهی رانهادند بر شادورد
✦
همی‌بود برپای پیش این دو مرد
“They laid the quince back upon the carpet, while the king remained standing anxiously before the two men.”
#98
پر اندیشه شد نامدار از بهی
✦
ندید اندر و هیچ فال بهی
“The famous ruler grew filled with deep foreboding over the quince, discerning no good omen in its fall.”
#99
همانگه سوی آسمان کرد روی
✦
چنین گفت کای داور راست گوی
“At once he raised his face toward heaven and cried: "O righteous, truth-speaking Judge!"”
#100
که برگیرد آن راکه تو افگنی
✦
که پیوندد آن را که تو بشکنی
“"Who can raise up him whom Thou hast cast down? Who can mend that which Thou hast broken?"”
#101
چو از دوده‌ام بخت روشن بگشت
✦
غم آورد چون روشنایی گذشت
“"Since bright fortune has departed from my lineage, deep sorrow has settled now that the light has fled."”
#102
به اشتاد گفت آنچ داری پیام
✦
ازان بی منش کودک زشت کام
“He said to Ashtad: "Deliver whatever message you bear from that vile, foolish child,"”
#103
وزان بد سگالان که بی‌دانشند
✦
ز بی دانشی ویژه بی رامش‌اند
“"And from those foolish evil-wishers who, through their ignorance, are utterly deprived of peace,"”
#104
همان زان سپاه پراگندگان
✦
پر اندیشه و تیره دل بندگان
“"As well as from that scattered army, those troubled and dark-hearted subjects."”
#105
بخواهد شدن بخت زین دودمان
✦
نماند درین تخمه کس شادمان
“"Fortune is bound to depart from this house; no one in this line shall ever dwell in joy."”
#106
سوی ناسزایان شود تاج وتخت
✦
تبه گردد این خسروانی درخت
“"The throne and crown shall fall to the unworthy, and this royal tree shall wither and perish."”
#107
نماند بزرگی به فرزند من
✦
نه بر دوده و خویش و پیوند من
“"No greatness shall endure for my son, nor for my kin, my house, or my lineage."”
#108
همه دوستان ویژه دشمن شوند
✦
بدین دوده بَدگوی و بَدتَن شوند
“"All friends shall turn into bitter foes, harboring malice and slander against this family."”
#109
نهان آشکارا بکرد این بهی
✦
که بی تو شود تخت شاهی تهی
“"This quince has made clear the hidden truth: that without you, the royal throne shall be emptied."”
#110
سخن هرچ بشنیدی اکنون بگوی
✦
پیامش مرا کمتر از آب جوی
“"Relate now whatever words you have heard; his message is worth less to me than a trickle of water."”
#111
گشادند گویا زبان این دو مرد
✦
برآورد پیچان یکی باد سرد
“The two eloquent men opened their mouths to speak, while the king drew forth a deep, cold sigh.”