بخش ۲ - پاسخ خسرو پرویز به شیرویه: دفاع از پادشاهی، پند گنج و سپاه و بدرود با جهان

#1

بدان نامور گفت پاسخ شنو

✦

یکایک ببر سوی سالار نو

#2

بگویَش که زشت کسان را مجوی

✦

جز آن را که برتابی از ننگ روی

#3

سخن هرچ گفتی نه گفتارتست

✦

مماناد گویا زبانت درست

#4

مگو آنچ بدخواه تو بشنود

✦

ز گفتار بیهوده شادان شود

#5

بدان گاه چندان نداری خرد

✦

که مغزت به دانش خرد پرورد

#6

به گفتار بی‌بر چو نیرو کنی

✦

روان و خرد را پر آهو کنی

#7

کسی کو گنهکار خواند تو را

✦

از آن پس جهاندار خواند تو را

#8

نباید که یابد برِ تو نشست

✦

بگیرد کم و بیش چیزی به دست

#9

میندیش زین پس برین سان پیام

✦

که دشمن شود بر تو بر شادکام

#10

به یزدان مرا کار پیراسته‌ست

✦

نهاده بران گیتی‌ام خواسته‌ست

#11

بدین جستن عیبهای دروغ

✦

به نزد بزرگان نگیری فروغ

#12

بیارم کنون پاسخ این همه

✦

بدان تا بگویید پیش رمه

#13

پس از مرگ من یادگاری بود

✦

سخن گفتن راست یاری بود

#14

چو پیدا کنم بر تو انبوه رنج

✦

بدانی که از رنج ما خاست گنج

#15

نخستین که گفتی ز هرمز سخن

✦

به بیهوده از آرزوی کهن

#16

ز گفتار بدگوی ما را پدر

✦

برآشفت و شد کار زیر و زبر

#17

از اندیشهٔ او چو آگه شدیم

✦

از ایران شب تیره بی ره شدیم

#18

همان راه جستیم و بگریختیم

✦

به دام بلا بر نیاویختیم

#19

از اندیشهٔ او گناهم نبود

✦

جز از جستن از شاه راهم نبود

#20

شنیدم که بر شاه من بد رسید

✦

ز بردع برفتم چو گوش آن شنید

#21

گنهکار بهرام خود با سپاه

✦

بیاراست در پیش من رزمگاه

#22

ازو نیز بگریختم روز جنگ

✦

بدان تا نیایم من او را به چنگ

#23

ازان پس دگر باره باز آمدم

✦

دلاور به جنگ‌ش فراز آمدم

#24

نه پرخاش بهرام یکباره بود

✦

جهانی بر آن جنگ نظاره بود

#25

به فرمان یزدان نیکی فزای

✦

که اویست بر نیک و بد رهنمای

#26

چو ایران و توران به آرام گشت

✦

همه کار بهرام ناکام گشت

#27

چو از جنگ چوبینه پرداختم

✦

نخستین به کین پدر تاختم

#28

چو بندوی و گستهم خالان بدند

✦

به هر کشوری بی‌همالان بدند

#29

فدا کرده جان را همی پیش من

✦

به دل هم زبان و به تن خویش من

#30

چو خون پدر بود و درد جگر

✦

نکردیم سستی به خون پدر

#31

بریدیم بندوی را دست و پای

✦

کجا کرد بر شاه تاریک جای

#32

چو گستهم شد در جهان ناپدید

✦

ز گیتی یکی گوشه‌ای برگزید

#33

به فرمان ما ناگهان کشته شد

✦

سر و رای خونخوارگان گشته شد

#34

دگر آنک گفتی تو از کار خویش

✦

از آن تنگ زندان و بازار خویش

#35

بد آن تا ز فرزند من کار بَد

✦

نیاید کزان بر سرش بد رسد

#36

به زندان نبد بر شما تنگ و بند

✦

همان زخم خواری و بیم گزند

#37

بدان روزتان خوار نگذاشتم

✦

همه گنج پیش شما داشتم

#38

بر آیین شاهان پیشین بدیم

✦

نه بی‌کار و بر دیگر آیین بدیم

#39

ز نخچیر وز گوی و رامشگران

✦

ز کاری که اندر خور مهتران

#40

شمارا به چیزی نبودی نیاز

✦

ز دینار وز گوهر و یوز و باز

#41

یکی کاخ بُد کرده زندانش نام

✦

همی زیستی اندرو شادکام

#42

همان نیز گفتار اخترشناس

✦

که ما را همی از تو دادی هراس

#43

که از تو بَد آید بدین سان که هست

✦

نینداختم اخترت را ز دست

#44

وزان پس نهادیم مهری به روی

✦

به شیرین سپردیم زان گفت و گوی

#45

چو شاهیم شد سال بر سی و شَش

✦

میان چنان روزگاران خَوش

#46

تو داری به یاد این سخن بی‌گمان

✦

اگر چند بگذشت بر ما زمان

#47

مرا نامه آمد ز هندوستان

✦

بدم من بدان نیز همداستان

#48

ز رای برین نزد ما نامه بود

✦

گهر بود و هر گونه‌ای جامه بود

#49

یکی تیغ هندی و پیل سپید

✦

جزین هرچ بودم به گیتی امید

#50

ابا تیغ دیبای زربفت پنج

✦

ز هر گونه‌ای اندرو برده رنج

#51

سوی تو یکی نامه بُد بر پرند

✦

نوشته چو من دیدم از خط هند

#52

بخواندم یکی مرد هندی دبیر

✦

سخن‌گوی و داننده و یادگیر

#53

چوآن نامه را او به من بر بخواند

✦

پر از آب دیده همی‌ سر فشاند

#54

بدان نامه در بُد که شادان بزی

✦

که با تاج زر خسروی را سزی

#55

که چون ماه آذر بُد و روز دی

✦

جهان را تو باشی جهاندار کی

#56

شده پادشاهی پدر سی و هشت

✦

ستاره برین گونه خواهد گذشت

#57

درخشان شود روزگار بهی

✦

که تاج بزرگی به سر برنهی

#58

مرا آن زمان این سخن بُد درست

✦

ز دل مهربانی نبایست شست

#59

من آگاه بودم که از بخت تو

✦

ز کار درخشیدن تخت تو

#60

نباشد مرا بهره جز درد و رنج

✦

تو را گردد این تخت شاهی و گنج

#61

ز بخشایش و دین و پیوند و مهر

✦

نکردم دژم هیچ‌ زان نامه چهر

#62

به شیرین سپردم چو برخواندم

✦

ز هر گونه اندیشه‌ها راندم

#63

برِ اوست با اخترِ تو به هم

✦

نداند کسی زان سخن بیش و کم

#64

گر ایدون که خواهی که بینی بخواه

✦

اگر خود کنی بیش و کم را نگاه

#65

بر آنم که بینی پشیمان شوی

✦

وزین کرده‌ها سوی درمان شوی

#66

دگر آنک گفتی ز زندان و بند

✦

گر آمد ز ما بر کسی بر گزند

#67

چنین بود تا بود کار جهان

✦

بزرگان و شاهان و رای مهان

#68

اگر تو ندانی به موبد بگوی

✦

کند زین سخن مر تو را تازه روی

#69

که هرکس که او دشمن ایزدست

✦

ورا در جهان زندگانی بدست

#70

به زندان ما ویژه دیوان بدند

✦

که نیکان ازیشان غریوان بدند

#71

چو ما را نبد پیشه خون ریختن

✦

بدان کار تنگ اندر آویختن

#72

بدان را به زندان همی‌ داشتم

✦

گزند کسان خوار نگذاشتم

#73

بسی گفت هرکس که آن دشمنند

✦

ز تخم بدانند و آهرمنند

#74

چو اندیشه ایزدی داشتیم

✦

سخنها همی‌ خوار بگذاشتیم

#75

کنون من شنیدم که کردی رها

✦

مر آن را که بُد بتر از اژدها

#76

ازین بد گنهکار ایزد شدی

✦

به گفتار و کردارها بد شدی

#77

چو مهتر شدی کار هشیار کن

✦

ندانی تو داننده را یار کن

#78

مبخشای بر هر که رنجست زوی

✦

اگر چند امید گنجست زوی

#79

بر آنکس کزو در جهان جز گزند

✦

نبینی مر او را چه کمتر ز بند

#80

دگر آنک از خواسته گفته‌ای

✦

خردمندی و رای بنهفته‌ای

#81

ز کس ما نجستیم جز باژ و ساو

✦

هر آنکس که او داشت با باژ تاو

#82

ز یزدان پذیرفتم آن تاج و تخت

✦

فراوان کشیدم ازان رنج سخت

#83

جهان آفرین داور داد و راست

✦

همی روزگاری دگرگونه خواست

#84

نیم دژمنش نیز در خواست او

✦

فزونی نجوییم در کاست او

#85

بجستیم خشنودی دادگر

✦

ز بخشش ندیدم به کوشش گذر

#86

چو پرسد ز من کردگار جهان

✦

بگویم بدو آشکار و نهان

#87

بپرسد که او از تو داناترست

✦

به هر نیک و بد بر تواناترست

#88

همین پر گناهان که پیش تواند

✦

نه تیماردار و نه خویش تواند

#89

ز من هرچ گویند زین پس همان

✦

شوند این گره بر تو بر بد گمان

#90

همه بندهٔ سیم و زرند و بس

✦

کسی را نباشند فریادرس

#91

ازیشان تو را دل پر آسایش است

✦

گناه مرا جای پالایش است

#92

نگنجد تو را این سخن در خرد

✦

نه زین بد که گفتی کسی برخورد

#93

ولیکن من از بهر خود کامه را

✦

که برخواند آن پهلوی نامه را

#94

همان در جهان یادگاری بود

✦

خردمند را غمگساری بود

#95

پس از ما هر آنکس که گفتار ما

✦

بخوانند دانند بازار ما

#96

ز برطاس وز چین سپه راندیم

✦

سپهبد به هر جای بنشاندیم

#97

ببردیم بر دشمنان تاختن

✦

نیارست کس گردن افراختن

#98

چو دشمن ز گیتی پراگنده شد

✦

همه گنج ما یک سر آگنده شد

#99

همه بوم شد نزد ما کارگر

✦

ز دریا کشیدند چندان گهر

#100

که ملاح گشت از کشیدن ستوه

✦

مرا بود هامون و دریا و کوه

#101

چو گنج درم ها پراگنده شد

✦

ز دینار نو بدره آگنده شد

#102

ز یاقوت وز گوهر شاهوار

✦

همان آلت و جامهٔ زرنگار

#103

چو دیهیم ما بیست و شش ساله گشت

✦

ز هر گوهری گنجها ماله گشت

#104

درم را یکی میخ نو ساختم

✦

سوی شادی و مهتری آختم

#105

بدان سال تا باژ جستم شمار

✦

چو شد باژ دینار بر صد هزار

#106

پراگنده افگند پنداوسی

✦

همه چرم پنداوسی پارسی

#107

به هر بدره‌ای در ده و دو هزار

✦

پراگنده دینار بد شاهوار

#108

جز از باژ و دینار هندوستان

✦

جز از کشور روم و جادوستان

#109

جز از باژ وز ساو هر کشوری

✦

ز هر نامداری و هر مهتری

#110

جز از رسم و آیین نوروز و مهر

✦

از اسپان وز بندهٔ خوب چهر

#111

جز از جوشن و خود و گوپال و تیغ

✦

ز ما این نبودی کسی را دریغ

#112

جز از مشک و کافور و خز و سمور

✦

سیاه و سپید و ز کیمال بور

#113

هران کس که ما را بدی زیردست

✦

چنین باژها بر هیونان مست

#114

همی‌تاختندی به درگاه ما

✦

نپیچید گردن کس از راه ما

#115

ز هر در فراوان کشیدیم رنج

✦

بدان تا بیاگند زین گونه گنج

#116

دگر گنج خضرا و گنج عروس

✦

کجا داشتیم از پی روز بوس

#117

فراوان ز نامش سخن راندیم

✦

سرانجام باد آورش خواندیم

#118

چنین بیست و شش سال تا سی و هشت

✦

بجز به‌آرزو چرخ بر ما نگشت

#119

همه مهتران خود تن آسان بدند

✦

بد اندیش یک سر هراسان بدند

#120

همان چون شنیدم ز فرمان تو

✦

جهان را بد آمد ز پیمان تو

#121

نماند کس اندر جهان رامشی

✦

نباید گزیدن بجز خامشی

#122

همی‌کرد خواهی جهان پر گزند

✦

پر از درد کاری و ناسودمند

#123

همان پر گزندان که نزد تواند

✦

که تیره شبان اورمزد تواند

#124

همی‌ داد خواهند تختت به باد

✦

بدان تا نباشی به گیتی تو شاد

#125

چو بودی خردمند نزدیک تو

✦

که روشن شدی جان تاریک تو

#126

به دادن نبودی کسی را زیان

✦

که گنجی رسیدی به ارزانیان

#127

ایا پور کم روز و اندک خرد

✦

روانت ز اندیشه رامش برد

#128

چنان دان که این گنج من پشت تست

✦

زمانه کنون پاک در مشت تست

#129

هم آرایش پادشاهی بود

✦

جهان بی‌درم در تباهی بود

#130

شود بی‌درم شاه بیدادگر

✦

تهی دست را نیست هوش و هنر

#131

به بخشش نباشد ورا دستگاه

✦

بزرگان فسوسیش خوانند شاه

#132

ار ایدون که از تو به دشمن رسد

✦

همی بت به دست برهمن رسد

#133

ز یزدان پرستنده بیزار گشت

✦

ورا نام و آواز تو خوار گشت

#134

چو بی‌گنج باشی نپاید سپاه

✦

تو را زیردستان نخوانند شاه

#135

سگ آن به که خواهندهٔ نان بود

✦

چو سیرش کنی دشمن جان بود

#136

دگر آنک گفتی ز کار سپاه

✦

که در بوم‌هاشان نشاندم به راه

#137

ز بی‌دانشی این نیاید پسند

✦

ندانی همی راه سود از گزند

#138

چنین است پاسخ که از رنج من

✦

فراز آمد این نامور گنج من

#139

ز بیگانگان شهرها بستدم

✦

همه دشمنان را به هم برزدم

#140

بدان تا به آرام بر تخت ناز

✦

نشینیم بی‌رنج و گرم و گداز

#141

سواران پراگنده کردم به مرز

✦

پدید آمد اکنون ز ناارز ارز

#142

چو از هر سوی بازخوانی سپاه

✦

گشاده ببیند بد اندیش راه

#143

که ایران چوباغیست خرم بهار

✦

شکفته همیشه گل کامگار

#144

پر از نرگس و نار و سیب و بهی

✦

چو پالیز گردد ز مردم تهی

#145

سپرغم یکایک ز بن برکنند

✦

همه شاخ نار و بهی بشکنند

#146

سپاه و سلیحست دیوار اوی

✦

به پرچینش بر نیزه‌ها خار اوی

#147

اگر بفگنی خیره دیوار باغ

✦

چه باغ و چه دشت و چه دریا چه راغ

#148

نگر تا تو دیوار او نفگنی

✦

دل و پشت ایرانیان نشکنی

#149

کزان پس بود غارت و تاختن

✦

خروش سواران و کین آختن

#150

زن و کودک و بوم ایرانیان

✦

به اندیشهٔ بد منه در میان

#151

چو سالی چنین بر تو بر بگذرد

✦

خردمند خواند تو را بی‌خرد

#152

من ایدون شنیدم کجا تو مهی

✦

همه مردم ناسزا را دهی

#153

چنان دان که نوشین روان قباد

✦

به اندرز این کرد در نامه یاد

#154

که هرکو سلیحش به دشمن دهد

✦

همی خویشتن را به کشتن دهد

#155

که چون بازخواهد کش آید به کار

✦

بداندیش با او کند کارزار

#156

دگر آنک دادی ز قیصر پیام

✦

مرا خواندی دو دل و خویش کام

#157

سخنها نه از یادگار تو بود

✦

که گفتار آموزگار تو بود

#158

وفا کردن او و از ما جفا

✦

تو خود کی شناسی جفا از وفا

#159

بدان پاسخش ای بد کم خرد

✦

نگویم جزین نیز که اندر خورد

#160

تو دعوی کنی هم تو باشی گوا

✦

چنین مرد بخرد ندارد روا

#161

چو قیصر ز گرد بلا رخ بشست

✦

به مردی چو پرویز داماد جست

#162

هر آنکس که گیتی به بد نسپرد

✦

به مغز اندرون باشد او را خرد

#163

بدانم که بهرام بسته میان

✦

ابا او یکی گشته ایرانیان

#164

به رومی سپاهی نشاید شکست

✦

نساید روان ریگ با کوه دست

#165

بدان رزم یزدان مرا یار بود

✦

سپاه جهان نزد من خوار بود

#166

شنیدند ایرانیان آنچ بود

✦

تو را نیز زیشان بباید شنود

#167

مرا نیز چیزی که بایست کرد

✦

به جای نیاطوس روز نبرد

#168

ز خوبی و از مردمی کرده‌ام

✦

به پاداش او روز بشمرده‌ام

#169

بگوید تو را زاد فرخ همین

✦

جهان را به چشم جوانی مبین

#170

گشسپ آنک بد نیز گنجور ما

✦

همان موبد پاک دستور ما

#171

که از گنج ما بدره بُد صد هزار

✦

که دادم بدان رومیان یادگار

#172

نیاطوس را مهره دادم هزار

✦

ز یاقوت سرخ از در گوشوار

#173

کجا سنگ هر مهره‌ای بُد هزار

✦

ز مثقال گنجی چو کردم شمار

#174

همان دُر خوشاب بگزیده صد

✦

درو مرد دانا ندید ایچ بد

#175

که هر حقه‌ای را چو پنجه هزار

✦

بدادی درم مرد گوهر شمار

#176

صد اسپ گرانمایه پنجه به زین

✦

همه کرده از آخر ما گزین

#177

دگر ویژه با جُلّ دیبه بدند

✦

که در دشت با باد همره بدند

#178

به نزدیک قیصر فرستادم این

✦

پس از خواسته خواندمش آفرین

#179

ز دار مسیحا که گفتی سخن

✦

به گنج اندر افگنده چوبی کهن

#180

نبد زان مرا هیچ سود و زیان

✦

ز ترسا شنیدی تو آواز آن

#181

شگفت آمدم زانک چون قیصری

✦

سر افراز مردی و نام آوری

#182

همه گرد بر گرد او بخردان

✦

همش فیلسوفان و هم موبدان

#183

که یزدان چرا خواند آن کشته را

✦

گرین خشک چوب وتبه گشته را

#184

گر آن دار بیکار یزدان بدی

✦

سر مایهٔ اورمزد آن بدی

#185

برفتی خود از گنج ما ناگهان

✦

مسیحا شد او نیستی در جهان

#186

دگر آنک گفتی که پوزش بگوی

✦

کنون توبه کن راه یزدان بجوی

#187

ورا پاسخ آن بد که ریزنده باد

✦

زبان و دل و دست و پای قباد

#188

مرا تاج یزدان به سر برنهاد

✦

پذیرفتم و بودم از تاج شاد

#189

به یزدان سپردیم چون باز خواست

✦

ندانم زبان در دهانت چراست

#190

به یزدان بگویم نه با کودکی

✦

که نشناسد او بد ز نیک اندکی

#191

همه کار یزدان پسندیده‌ام

✦

همان شور و تلخی بسی دیده‌ام

#192

مرا بود شاهی سی و هشت سال

✦

کس از شهریاران نبودم همال

#193

کسی کاین جهان داد دیگر دهد

✦

نه بر من سپاسی همی‌ برنهد

#194

برین پادشاهی کنم آفرین

✦

که آباد بادا به دانا زمین

#195

چو یزدان بود یار و فریادرس

✦

نیازد به نفرین ما هیچ‌کس

#196

بدان کودک زشت و نادان بگوی

✦

که ما را کنون تیره گشت آبروی

#197

که پدرود بادی تو تا جاودان

✦

سر و کار ما باد با بخردان

#198

شما ای گرامی فرستادگان

✦

سخن گوی و پر مایه آزادگان

#199

ز من هر دو پدرود باشید نیز

✦

سخن جز شنیده مگویید چیز

#200

کنم آفرین بر جهان سر به سر

✦

که او را ندیدم مگر بر گذر

#201

بمیرد کسی کو ز مادر بزاد

✦

ز کیخسرو آغاز تا کیقباد

#202

چو هوشنگ و طهمورث و جمشید

✦

کزیشان بدی جای بیم وامید

#203

که دیو و دد و دام فرمانش برد

✦

چو روشن سرآمد برفت و بمرد

#204

فریدون فرخ که او از جهان

✦

بدی دور کرد آشکار و نهان

#205

ز بد دست ضحاک تازی ببست

✦

به مردی ز چنگ زمانه نجست

#206

چو آرش که بردی به فرسنگ تیر

✦

چو پیروزگر قارن شیرگیر

#207

قباد آنک آمد ز البرز کوه

✦

به مردی جهاندار شد با گروه

#208

که از آبگینه همی خانه کرد

✦

وزان خانه گیتی پر افسانه کرد

#209

همه در خوشاب بد پیکرش

✦

ز یاقوت رخشنده بودی درش

#210

سیاوش همان نامدار هژیر

✦

که کشتش به روز جوانی دبیر

#211

کجا گنگ دژ کرد جایی به رنج

✦

وزان رنج برده ندید ایچ گنج

#212

کجا رستم زال و اسفندیار

✦

کزیشان سخن ماندمان یادگار

#213

چو گودرز و هفتاد پور گزین

✦

سواران میدان و شیران کین

#214

چو گشتاسپ شاهی که دین بهی

✦

پذیرفت و زو تازه شد فرهی

#215

چو جاماسپ کاندر شمار سپهر

✦

فروزنده‌تر بد ز گردنده مهر

#216

شدند آن بزرگان و دانندگان

✦

سواران جنگی و مردانگان

#217

که اندر هنر این ازان به بدی

✦

به سال آن یکی از دگر مه بدی

#218

بپرداختند این جهان فراخ

✦

بماندند میدان و ایوان و کاخ

#219

ز شاهان مرا نیز همتا نبود

✦

اگر سال را چند بالا نبود

#220

جهان را سپردم به نیک و به بد

✦

نه آن را که روزی به من بد رسد

#221

بسی راه دشوار بگذاشتیم

✦

بسی دشمن از پیش برداشتیم

#222

همه بومها پر ز گنج منست

✦

کجا آب و خاکست رنج منست

#223

چو زین گونه بر من سرآید جهان

✦

همی تیره گردد امید مهان

#224

نماند به فرزند من نیز تخت

✦

بگردد ز تخت و سرآیدش بخت

#225

فرشته بیاید یکی جان ستان

✦

بگویم بدو جانم آسان ستان

#226

گذشتن چو بر چینوَد پل بود

✦

به زیر پی اندر همه گل بود

#227

به توبه دل راست روشن کنیم

✦

بی‌آزاری خویش جوشن کنیم

#228

درستست گفتار فرزانگان

✦

جهاندیده و پاک دانندگان

#229

که چون بخت بیدار گیرد نشیب

✦

ز هر گونه‌ای دید باید نهیب

#230

چو روز بهی بر کسی بگذرد

✦

اگر باز خواند ندارد خرد

#231

پیام من اینست سوی جهان

✦

به نزد کهان و به نزد مهان

#232

شما نیز پدرود باشید و شاد

✦

ز من نیز بر بد مگیرید یاد

#233

چو اشتاد و خراد برزین گو

✦

شنیدند پیغام آن پیش رو

#234

به پیکان دل هر دو دانا بخست

✦

به سر بر زدند آن زمان هر دو دست

#235

ز گفتار هر دو پشیمان شدند

✦

به رخسارگان بر تپنچه زدند

#236

به بر بر همه جامشان چاک بود

✦

سر هر دو دانا پر از خاک بود

#237

برفتند گریان ز پیشش به در

✦

پر از درد جان و پراندوه سر

#238

به نزدیک شیرویه رفت این دو مرد

✦

پر آژنگ رخسار و دل پر ز درد

#239

یکایک بدادند پیغام شاه

✦

به شیروی بی‌مغز و بی‌دستگاه

پادشاهی شیرویه

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما