بخش ۲ - داستان مزدک با قباد | میز خوانش حماسه

#1

بیامد یکی مرد مزدک به نام

✦

سخنگوی با دانش و رای و کام

#2

گرانمایه مردی و دانش فروش

✦

قباد دلاور بدو داد گوش

#3

به نزد جهاندار دستور گشت

✦

نگهبان آن گنج و گنجور گشت

#4

ز خشکی خورش تنگ شد در جهان

✦

میان کهان و میان مهان

#5

ز روی هوا ابر شد ناپدید

✦

به ایران کسی برف و باران ندید

#6

مهان جهان بر در کیقباد

✦

همی هر کسی آب و نان کرد یاد

#7

بدیشان چنین گفت مزدک که شاه

✦

نماید شما را به امید راه

#8

دوان اندر آمد بر شهریار

✦

چنین گفت کای نامور شهریار

#9

به گیتی سخن پرسم از تو یکی

✦

گر ایدون که پاسخ دهی اندکی

#10

قباد سراینده گفتش بگوی

✦

به من تازه کن در سخن آبروی

#11

بدو گفت آن کس که مارش گزید

✦

همی از تنش جان بخواهد پرید

#12

یکی دیگری را بود پای زهر

✦

گزیده نیابد ز تریاک بهر

#13

سزای چنین مرد گویی که چیست

✦

که تریاک دارد درم سنگ بیست

#14

چنین داد پاسخ ورا شهریار

✦

که خونی‌ست این مرد تریاک‌دار

#15

به خون گزیده ببایدش کشت

✦

به درگاه چون دشمن آمد به مشت

#16

چو بشنید برخاست از پیش شاه

✦

بیامد به نزدیک فریادخواه

#17

بدیشان چنین گفت کز شهریار

✦

سخن کردم از هر دری خواستار

#18

بباشید تا بامداد پگاه

✦

نمایم شما را سوی داد راه

#19

برفتند و شبگیر باز آمدند

✦

شخوده رخ و پرگداز آمدند

#20

چو مزدک ز در آن گره را بدید

✦

ز درگه سوی شاه ایران دوید

#21

چنین گفت کای شاه پیروزبخت

✦

سخنگوی و بیدار و زیبای تخت

#22

سخن گفتم و پاسخش دادی‌ام

✦

به پاسخ در بسته بگشادی‌ام

#23

گر ایدون که دستور باشد کنون

✦

بگوید سخن پیش تو رهنمون

#24

بدو گفت برگوی و لب را مبند

✦

که گفتار باشد مرا سودمند

#25

چنین گفت کای نامور شهریار

✦

کسی را که بندی به بند استوار

#26

خورش بازگیرند زو تا بمرد

✦

به بیچارگی جان و تن را سپرد

#27

مکافات آن کس که نان داشت او

✦

مر این بسته را خوار بگذاشت او

#28

چه باشد بگوید مرا پادشا؟

✦

که این مرد دانا بد و پارسا

#29

چنین داد پاسخ که می‌کن بنش

✦

که خونی‌ست ناکرده بر گردنش

#30

چو بشنید مزدک زمین بوس داد

✦

خرامان بیامد ز پیش قباد

#31

به درگاه او شد به انبوه گفت

✦

که جایی که گندم بود در نهفت

#32

دهید آن به تاراج در کوی و شهر

✦

بدان تا یکایک بیابید بهر

#33

دویدند هرکس که بد گُرسِنِه

✦

به تاراج گندم شدند از بنِه

#34

چه انبار شهری چه آنِ قباد

✦

ز یک دانه گندم نبودند شاد

#35

چو دیدند رفتند کارآگهان

✦

به نزدیک بیدار شاه جهان

#36

که تاراج کردند انبار شاه

✦

به مزدک همی‌بازگردد گناه

#37

قباد آن سخن‌گوی را پیش خواند

✦

ز تاراج انبار چندی براند

#38

چنین داد پاسخ کانوشه بدی

✦

خرد را به گفتار توشه بدی

#39

سخن هرچه بشنیدم از شهریار

✦

بگفتم به بازاریان خوارخوار

#40

به شاه جهان گفتم از مار و زهر

✦

از آن کس که تریاک دارد به شهر

#41

بدین بنده پاسخ چنین داد شاه

✦

که تریاک‌دارست مرد گناه

#42

اگر خون این مرد تریاک‌دار

✦

بریزد کسی نیست با او شمار

#43

چو شد گرسنه نان بود پای زهر

✦

به سیری نخواهد ز تریاک بهر

#44

اگر دادگر باشی ای شهریار

✦

به انبار گندم نیاید به کار

#45

شکم گرسنه چند مردم بمرد

✦

که انبار را سود جانش نبرد

#46

ز گفتار او تنگ‌دل شد قباد

✦

بشد تیز مغزش ز گفتار داد

#47

وز آن پس بپرسید و پاسخ شنید

✦

دل و جان او پر ز گفتار دید

#48

ز چیزی که گفتند پیغمبران

✦

همان دادگر موبدان و ردان

#49

به گفتار مزدک همه کژ گشت

✦

سخنهاش ز اندازه اندر گذشت

#50

بر او انجمن شد فراوان سپاه

✦

بسی کس به بیراهی آمد ز راه

#51

همی‌گفت هر کاو توانگر بود

✦

تهیدست با او برابر بود

#52

نباید که باشد کسی برفزود

✦

توانگر بود تار و درویش پود

#53

جهان راست باید که باشد به چیز

✦

فزونی توانگر چرا جست نیز

#54

زن و خانه و چیز بخشیدنی‌ست

✦

تهی‌دست کس با توانگر یکی‌ست

#55

من این را کنم راست با دین پاک

✦

شود ویژه پیدا بلند از مغاک

#56

هر آن کس که او جز بر این دین بود

✦

ز یزدان وز منش نفرین بود

#57

ببد هرکه درویش با او یکی

✦

اگر مرد بودند اگر کودکی

#58

از این بستدی چیز و دادی بدان

✦

فرو مانده بُد زان سخن بخردان

#59

چو بشنید در دین او شد قباد

✦

ز گیتی به گفتار او بود شاد

#60

ورا شاه بنشاند بر دست راست

✦

ندانست لشکر که موبد کجاست

#61

بر او شد آن کس که درویش بود

✦

وگر نانش از کوشش خویش بود

#62

به گرد جهان تازه شد دین او

✦

نیارست جستن کسی کین او

#63

توانگر همی سر ز تنگی نگاشت

✦

سپردی به درویش چیزی که داشت

#64

چنان بد که یک روز مزدک پگاه

✦

ز خانه بیامد به نزدیک شاه

#65

چنین گفت کز دین پرستان ما

✦

همان پاکدل زیردستان ما

#66

فراوان ز گیتی سران بر درند

✦

فرود آوری گر ز در بگذرند

#67

ز مزدک شنید این سخن‌ها قباد

✦

به سالار فرمود تا بار داد

#68

چنین گفت مزدک به پرمایه شاه

✦

که این جای تنگست و چندان سپاه

#69

همانا نگنجند در پیش شاه

✦

به هامون خرامد کندشان نگاه

#70

بفرمود تا تخت بیرون برند

✦

ز ایوان شاهی به هامون برند

#71

به دشت آمد از مزدکی صدهزار

✦

برفتند شادان بر شهریار

#72

چنین گفت مزدک به شاه زمین

✦

که ای برتر از دانشِ بآفرین

#73

چنان دان که کسری نه بر دین ماست

✦

ز دین سر کشیدن ورا کی سزاست

#74

یکی خط دستش بباید ستد

✦

که سر بازگرداند از راه بد

#75

بپیچاند از راستی پنج چیز

✦

که دانا بر این پنج نفزود نیز

#76

کجا رشک و کین است و خشم و نیاز

✦

به پنجم که گردد بر او چیره آز

#77

تو چون چیره باشی بر این پنج دیو

✦

پدید آیدت راه کیهان خدیو

#78

از این پنج ما را زن و خواسته است

✦

که دین بهی در جهان کاسته است

#79

زن و خواسته باشد اندر میان

✦

چو دین بهی را نخواهی زیان

#80

کز این دو بود رشک و آز و نیاز

✦

که با خشم و کین اندر آید به راز

#81

همی دیو پیچد سر بخردان

✦

بباید نهاد این دو اندر میان

#82

چو این گفته شد دست کسری گرفت

✦

بدو مانده بد شاه ایران شگفت

#83

از او نامور دست بستد به خشم

✦

به تندی ز مزدک بخوابید چشم

#84

به مزدک چنین گفت خندان قباد

✦

که از دین کسری چه داری به یاد؟

#85

چنین گفت مزدک که این راه راست

✦

نهانی نداند نه بر دین ماست

#86

همانگه ز کسری بپرسید شاه

✦

که از دین به بگذری نیست راه

#87

بدو گفت کسری چو یابم زمان

✦

بگویم که کژ است یکسر گمان

#88

چو پیدا شود کژی و کاستی

✦

درفشان شود پیش تو راستی

#89

بدو گفت مزدک زمان چند روز

✦

همی‌خواهی از شاه گیتی‌فروز

#90

ورا گفت کسری زمان پنج ماه

✦

ششم را همه بازگویم به شاه

#91

بر این برنهادند و گشتند باز

✦

به ایوان بشد شاه گردن‌فراز

#92

فرستاد کسری به هر جای کس

✦

که داننده‌ای دید و فریادرس

#93

کس آمد سوی خره اردشیر

✦

که آنجا بد از داد هرمزد پیر

#94

ز اصطخر مهرآذر پارسی

✦

بیامد بدرگاه با یار سی

#95

نشستند دانش‌پژوهان به هم

✦

سخن رفت هرگونه از بیش و کم

#96

به کسری سپردند یکسر سخن

✦

خردمند و دانندگان کهن

#97

چو بشنید کسری به نزد قباد

✦

بیامد ز مزدک سخن کرد یاد

#98

که اکنون فراز آمد آن روزگار

✦

که دین بهی را کنم خواستار

#99

گر ایدون که او را بود راستی

✦

شود دین زردشت بر کاستی

#100

پذیرم من آن پاک دین ورا

✦

به جان برگزینم گزین ورا

#101

چو راه فریدون شود نادرست

✦

عزیر مسیحی و هم زند و است

#102

سخن گفتن مزدک آید به جای

✦

نباید به گیتی جز او رهنمای

#103

ور ایدون که او کژ گوید همی

✦

ره پاک یزدان نجوید همی

#104

به من ده ورا و آنکه در دین اوست

✦

مبادا یکی را به تن مغز و پوست

#105

گوا کرد زرمهر و خرداد را

✦

فرایین و بندوی و بهزاد را

#106

وز آن جایگه شد به ایوان خویش

✦

نگه داشت آن راست پیمان خویش

#107

به شبگیر چون شید بنمود تاج

✦

زمین شد به کردار دریای عاج

#108

همی‌راند فرزند شاه جهان

✦

سخن‌گوی با موبدان و ردان

#109

به آیین به ایوان شاه آمدند

✦

سخن‌گوی و جوینده راه آمدند

#110

دلارای مزدک سوی کیقباد

✦

بیامد سخن را در اندرگشاد

#111

چنین گفت کسری به پیش گروه

✦

به مزدک که ای مرد دانش‌پژوه

#112

یکی دین نو ساختی پر زیان

✦

نهادی زن و خواسته در میان

#113

چه داند پسر کش که باشد پدر؟

✦

پدر همچنین چون شناسد پسر؟

#114

چو مردم سراسر بود در جهان

✦

نباشند پیدا کهان و مهان

#115

که باشد که جوید در کهتری؟

✦

چگونه توان یافتن مهتری؟

#116

کسی کاو مرد جای و چیزش که راست؟

✦

که شد کارجو بنده با شاه راست

#117

جهان ز این سخن پاک ویران شود

✦

نباید که این بد به ایران شود

#118

همه کدخدایند و مزدور کیست؟

✦

همه گنج دارند و گنجور کیست؟

#119

ز دین‌آوران این سخن کس نگفت

✦

تو دیوانگی داشتی در نهفت

#120

همه مردمان را به دوزخ بری

✦

همی کار بد را به بد نشمری

#121

چو بشنید گفتار موبد قباد

✦

برآشفت و اندر سخن داد داد

#122

گرانمایه کسری ورا یار گشت

✦

دل مرد بی‌دین پرآزار گشت

#123

پرآواز گشت انجمن سر به سر

✦

که مزدک مبادا بر تاجور

#124

همی‌دارد او دین یزدان تباه

✦

مباد اندر این نامور بارگاه

#125

از آن دین جهاندار بیزار شد

✦

ز کرده سرش پر ز تیمار شد

#126

به کسری سپردش همانگاه شاه

✦

ابا هرکه او داشت آیین و راه

#127

بدو گفت هر کاو بر این دین اوست

✦

مبادا یکی را به تن مغز و پوست

#128

بدان راه بد نامور صدهزار

✦

به فرزند گفت آن زمان شهریار

#129

که با این سران هرچه خواهی بکن

✦

از این پس ز مزدک مگردان سخن

#130

به درگاه کسری یکی باغ بود

✦

که دیوار او برتر از راغ بود

#131

همی گرد بر گرد او کنده کرد

✦

مر این مردمان را پراگنده کرد

#132

بکشتندشان هم به سان درخت

✦

زبر پای و زیرش سرآگنده سخت

#133

به مزدک چنین گفت کسری که رو

✦

به درگاه باغ گرانمایه شو

#134

درختان ببین آنکه هر کس ندید

✦

نه از کاردانان پیشین شنید

#135

بشد مزدک از باغ و بگشاد در

✦

که بیند مگر بر چمن بارور

#136

همانگه که دید از تنش رفت هوش

✦

برآمد به ناکام زو یک خروش

#137

یکی دار فرمود کسری بلند

✦

فروهشت از دار پیچان کمند

#138

نگون‌بخت را زنده بر دار کرد

✦

سر مرد بی‌دین نگون‌سار کرد

#139

از آن پس بکشتش به باران تیر

✦

تو گر باهشی راه مزدک مگیر

#140

بزرگان شدند ایمن از خواسته

✦

زن و زاده و باغ آراسته

#141

همی‌بود با شرم چندی قباد

✦

ز نفرین مزدک همی‌کرد یاد

#142

به درویش بخشید بسیار چیز

✦

بر آتشکده خلعت افگند نیز

#143

ز کسری چنان شاد شد شهریار

✦

که شاخش همی گوهر آورد بار

#144

از آن پس همه رای با او زدی

✦

سخن هرچه گفتی از او بشندی

#145

ز شاهیش چون سال شد بر چهل

✦

غم روز مرگ اندر آمد به دل

#146

یکی نامه بنوشت پس بر حریر

✦

بر آن خط شایسته خود بد دبیر

#147

نخست آفرین کرد بر دادگر

✦

که دارد از او دین و هم زو هنر

#148

بباشد همه بی‌گمان هرچه گفت

✦

چه بر آشکار و چه اندر نهفت

#149

سر پادشاهیش را کس ندید

✦

نشد خوار هرکس که او را گزید

#150

هر آن کس که بینید خط قباد

✦

به جز پند کسری مگیرید یاد

#151

به کسری سپردم سزاوار تخت

✦

پس از مرگ ما او بود نیک‌بخت

#152

که یزدان از این پور خشنود باد

✦

دل بدسگالش پر از دود باد

#153

ز گفتار او هیچ مپراگنید

✦

بدو شاد باشید و گنج آگنید

#154

بر آن نامه بر مُهر زرین نهاد

✦

بر موبد رام برزین نهاد

#155

به هشتاد شد سالیان قباد

✦

نبد روز پیری هم از مرگ شاد

#156

بمرد و جهان مردری ماند از اوی

✦

شد از چهر و بیناییش رنگ و بوی

#157

تنش را به دیبا بیاراستند

✦

گل و مشک و کافور و می خواستند

#158

یکی دخمه کردند شاهنشهی

✦

یکی تاج شاهی و تخت مهی

#159

نهادند بر تخت زر شاه را

✦

ببستند تا جاودان راه را

#160

چو موبد بپردخت از سوگ شاه

✦

نهاد آن کیی نامه بر پیشگاه

#161

بر آن انجمن نامه برخواندند

✦

ولیعهد را شاد بنشاندند

#162

چو کسری نشست از بر گاه نو

✦

همی‌خواندندی ورا شاه نو

#163

به شاهی بر او آفرین خواندند

✦

به سر برش گوهر برافشاندند

#164

ورا نام کردند نوشین روان

✦

که مهتر جوان بود و دولت جوان

#165

به سر شد کنون داستان قباد

✦

ز کسری کنم ز این سپس نام یاد

#166

همش داد بود و همش رای و نام

✦

به داد و دهش یافته نام و کام

#167

الا ای دلارای سرو بلند

✦

چه بودت که گشتی چنین مستمند؟

#168

بدان شادمانی و آن فر و زیب

✦

چرا شد دل روشنت پرنهیب؟

#169

چنین گفت پرسنده را سروبن

✦

که شادان بدم تا نبودم کهن

#170

چنین سست گشتم ز نیروی شست

✦

به پرهیز و با او مساو ایچ دست

#171

دم اژدها دارد و چنگ شیر

✦

بخاید کسی را که آرد به زیر

#172

هم‌آواز رعدست و هم زور کرگ

✦

به یک دست رنج و به یک دست مرگ

#173

ز سرو دلارای چنبر کند

✦

سمن برگ را رنگ عنبر کند

#174

گل ارغوان را کند زعفران

✦

پس زعفران رنجهای گران

#175

شود بسته بی‌بند پای نوند

✦

وز او خوار گردد تن ارجمند

#176

مرا در خوشاب سستی گرفت

✦

همان سرو آزاد پستی گرفت

#177

خروشان شد آن نرگسان دژم

✦

همان سرو آزاده شد پشت خم

#178

دل شاد و بی غم پر از درد گشت

✦

چنین روز ما ناجوانمرد گشت

#179

بدانگه که مردم شود سیر شیر

✦

شتاب آورد مرگ و خواندش پیر

#180

چل و هشت بد عهد نوشین روان

✦

تو بر شست رفتی نمانی جوان

پادشاهی قباد چهل و سه سال بود

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:

موجودیت‌های نام‌برده:

رهنما