#1
چو دانست کز مرگ نتوان گریخت
✦
بسی آب خونین ز دیده بریخت
“When he knew that none can escape death, he shed full many a bloody tear from his eyes.”
#2
بگسترد فرش اندر ایوان خویش
✦
بفرمود کامدش بهرام پیش
“He spread the carpets inside his royal hall and commanded his son Bahram to come before him.”
#3
بدو گفت کای پاک‌زاده پسر
✦
به مردی و دانش برآورده سر
“He said to him: 'O pure-born son, who has raised your head in manhood and wisdom,'”
#4
به من پادشاهی نهادست روی
✦
که رنگ رخم کرد همرنگ موی
“'The end of kingship has turned its face toward me, making the color of my cheek match the hue of my hair.'”
#5
خم آورد بالای سرو سهی
✦
گل سرخ را داد رنگ بهی
“'It has bent the stature of the tall cypress and given the red rose the yellow color of the quince.'”
#6
چو روز تو آمد جهاندار باش
✦
خردمند باش و بی‌آزار باش
“'When your day arrives, be a ruler of the world; be wise and bring harm to no one.'”
#7
نگر تا نپیچی سر از دادخواه
✦
نبخشی ستمکارگان را گناه
“'Take care never to turn your head from one seeking justice, nor forgive the sins of oppressors.'”
#8
زبان را مگردان به گرد دروغ
✦
چو خواهی که تاج از تو گیرد فروغ
“'Do not let your tongue turn toward lies, if you wish your crown to gain radiance from you.'”
#9
روانت خرد باد و دستور شرم
✦
سخن گفتن خوب و آواز نرم
“'Let wisdom be your soul's ruler and modesty your minister; speak well and in a gentle voice.'”
#10
خداوند پیروز یار تو باد
✦
دل زیردستان شکار تو باد
“'May the Victorious Lord be your ally, and may the hearts of your subjects be your prey.'”
#11
بنه کینه و دور باش از هوا
✦
مبادا هوا بر تو فرمانروا
“'Put away malice and stay far from passion; let not self-indulgence reign over you.'”
#12
سخن چین و بی‌دانش و چاره‌گر
✦
نباید که یابد به پیشت گذر
“'The slanderer, the ignorant, and the trickster must never find passage to your presence.'”
#13
ز نادان نیابی جز از بتری
✦
نگر سوی بی‌دانشان ننگری
“'From the ignorant you will gain nothing but evil; beware that you look not upon the unwise.'”
#14
چنان دان که بی‌شرم و بسیارگوی
✦
نبیند به نزد کسی آب‌روی
“'Know that the shameless and the talkative will find no honor in the eyes of anyone.'”
#15
خرد را مه و خشم را بنده‌دار
✦
مشو تیز با مرد پرهیزگار
“'Keep wisdom as your master and wrath as your servant; do not be quick to anger against the pious man.'”
#16
نگر تا نگردد به گرد تو آز
✦
که آز آورد خشم و بیم و نیاز
“'Take care that greed does not wander around you, for greed brings anger, fear, and desire.'”
#17
همه بردباری کن و راستی
✦
جدا کن ز دل کژی و کاستی
“'Practice all forbearance and truthfulness; sever falsehood and shortcoming from your heart.'”
#18
بپرهیز تا بد نگرددت نام
✦
که بدنام گیتی نبیند به کام
“'Refrain lest your name become ill-reputed, for the ill-famed of the world sees no joy.'”
#19
ز راه خرد ایچ گونه متاب
✦
پشیمانی آرد دلت را شتاب
“'In no way turn aside from the path of wisdom, for haste brings regret to your heart.'”
#20
درنگ آورد راستیها پدید
✦
ز راه خرد سر نباید کشید
“'Delay brings truths to light; one must not pull one's head from the path of reason.'”
#21
سر بردباران نیاید به خشم
✦
ز نابودنیها بخوابند چشم
“'The head of the patient man does not yield to rage; they close their eyes to impossible things.'”
#22
وگر بردباری ز حد بگذرد
✦
دلاور گمانی به سستی برد
“'Yet if forbearance exceeds its measure, the brave will deem it to be weakness.'”
#23
هرانکس که باشد خداوند گاه
✦
میانجی خرد را کند بر دو راه
“'Whoever holds the royal throne must make wisdom the mediator between two paths.'”
#24
نه سستی نه تیزی به کاراندرون
✦
خرد باد جان ترا رهنمون
“'Neither weakness nor rashness in affairs; let wisdom be the guide of your soul.'”
#25
نگه دار تا مردم عیب‌جوی
✦
نجوید به نزدیک تو آب‌روی
“'Watch carefully so that fault-seeking men find no honor near you.'”
#26
ز دشمن مکن دوستی خواستار
✦
وگر چند خواند ترا شهریار
“'Do not seek friendship from an enemy, even if he calls you his sovereign king.'”
#27
درختی بود سبز و بارش کبست
✦
وگر پای گیری سر آید به دست
“'He is like a green tree whose fruit is poisonous; if you take hold of its base, the top comes away in your hand.'”
#28
اگر در فرازی و گر در نشیب
✦
نباید نهادن سر اندر فریب
“'Whether you are in exaltation or adversity, you must not surrender your mind to deceit.'”
#29
به دل نیز اندیشهٔ بد مدار
✦
بداندیش را بد بود روزگار
“'Keep no evil thoughts in your heart, for evil-minded men shall suffer evil fortune.'”
#30
سپهبد کجا گشت پیمان‌شکن
✦
بخندد بدو نامدار انجمن
“'When a commander becomes a covenant-breaker, noble assemblies will laugh at him in scorn.'”
#31
خردگیر کآرایش جان تست
✦
نگهدار گفتار و پیمان تست
“'Hold fast to wisdom, for it is the adornment of your soul; guard your speech and your pledge.'”
#32
هم آرایش تاج و گنج و سپاه
✦
نمایندهٔ گردش هور و ماه
“'It is the adornment of crown, treasure, and army, revealing the movements of the sun and moon.'”
#33
نگر تا نسازی ز بازوی گنج
✦
که بر تو سرآید سرای سپنج
“'Take care not to make a treasure out of your arm's strength, for this transient abode will come to an end.'”
#34
مزن رای جز با خردمند مرد
✦
از آیین شاهان پیشی مگرد
“'Seek counsel with none but wise men, and depart not from the customs of former kings.'”
#35
به لشکر بترسان بداندیش را
✦
به ژرفی نگه کن پس و پیش را
“'Terrify the evil-wisher with your army, and gaze deeply into both the past and the future.'”
#36
ستاینده‌ای کو ز بهر هوا
✦
ستاید کسی را همی ناسزا
“'The flatterer who, out of desire, praises someone unworthily,'”
#37
شکست تو جوید همی زان سخن
✦
ممان تا به پیش تو گردد کهن
“'Seeks your defeat through those words; let him not grow old in your presence.'”
#38
کسی کش ستایش بیاید به کار
✦
تو او را ز گیتی به مردم مدار
“'He who hungers for flattery—do not count him among men in the world.'”
#39
که یزدان ستایش نخواهد همی
✦
نکوهیده را دل بکاهد همی
“'For God desires no flattery, and the heart of the blamed man languishes in distress.'”
#40
هرانکس که او از گنهکار چشم
✦
بخوابید و آسان فرو برد خشم
“'Whoever closes his eyes to a sinner's fault and easily swallows his wrath,'”
#41
فزونیش هر روز افزون شود
✦
شتاب آورد دل پر از خون شود
“'His excellence increases day by day, while the hasty man's heart becomes filled with blood.'”
#42
هرانکس که با آب دریا نبرد
✦
بجوید نباشد خردمند مرد
“'Whoever seeks battle with the ocean's waves is by no means a wise man.'”
#43
کمان دار دل را زبانت چو تیر
✦
تو این گفته‌های من آسان مگیر
“'Keep your heart like a bow and your tongue like an arrow; do not take these words of mine lightly.'”
#44
گشاد پرت باشد و دست راست
✦
نشانه بنه زان نشان کت هواست
“'Let the span of your wings be wide and your right hand steady; place your target where your heart desires.'”
#45
زبان و خرد با دلت راست کن
✦
همی ران ازان سان که خواهی سخن
“'Make your tongue and wisdom agree with your heart; speak in whatever manner you wish.'”
#46
هرانکس که اندر سرش مغز بود
✦
همه رای و گفتار او نغز بود
“Whoever possessed wisdom within his mind, all his counsel and speech were splendid and refined.”
#47
هرانگه که باشی تو با رای‌زن
✦
سخنها بیارای بی‌انجمن
“Whenever you consult with an advisor, frame your discourse in private, away from the assembly.”
#48
گرت رای با آزمایش بود
✦
همه روزت اندر فزایش بود
“If your judgment is grounded in experience, your every day shall bring growth and increase.”
#49
شود جانت از دشمن آژیرتر
✦
دل و مغز و رایت جهانگیرتر
“Your soul shall grow more alert to enemies, and your heart, mind, and counsel more world-conquering.”
#50
کسی را کجا پیش رو شد هوا
✦
چنان دان که رایش نگیرد نوا
“Know that he whose guide is passion and desire shall find no success or harmony in his counsel.”
#51
اگر دوست یابد ترا تازه‌روی
✦
بیفزاید این نام را رنگ و بوی
“If a friend finds you cheerful of countenance, it will add fragrance and luster to your renown.”
#52
تو با دشمنت رو پر آژنگ دار
✦
بداندیش را چهره بی‌رنگ دار
“Keep your face stern and furrowed toward your foe, and leave your ill-wisher pale and disheartened.”
#53
به ارزانیان بخش هرچت هواست
✦
که گنج تو ارزانیان را سزاست
“Bestow whatever you desire upon the worthy, for your treasury is rightfully meant for deserving souls.”
#54
بکش جان و دل تا توانی ز رشک
✦
که رشک آورد گرم و خونین سرشک
“Strive with all your soul to extinguish envy within yourself, for envy brings forth warm and bloody tears.”
#55
هرانگه که رشک آورد پادشا
✦
نکوهش کند مردم پارسا
“Whenever a king yields to jealousy, even righteous people will begin to reproach him.”
#56
چو اندرز بنوشت فرخ دبیر
✦
بیاورد و بنهاد پیش وزیر
“When the blessed scribe finished recording the advice, he brought it forth and placed it before the minister.”
#57
جهاندار برزد یکی باد سرد
✦
پس آن لعل رخسارگان کرد زرد
“The ruler heaved a cold sigh, and forthwith those ruby-red cheeks turned pale and yellow.”
#58
چو رنگین رخ تاجور تیره شد
✦
ازان درد بهرام دل خیره شد
“As the crowned king's radiant face darkened, Bahram's heart was stunned and stricken with grief.”
#59
چهل روز بد سوکوار و نژند
✦
پر از گرد و بیکار تخت بلند
“For forty days he remained sorrowful and in mourning; dust covered the vacant high throne.”
#60
چنین بود تا بود گردان سپهر
✦
گهی پر ز درد و گهی پر ز مهر
“Such has been the turning sky since time began: at times filled with pain, at times overflowing with love.”
#61
تو گر باهشی مشمر او را به دوست
✦
کجا دست یابد بدردت پوست
“If you are wise, do not count this world as a friend, for whenever it finds power, it will tear off your skin.”
#62
شب اورمزد آمد و ماه دی
✦
ز گفتن بیاسای و بردار می
“The night of Ormazd has arrived in the month of Dey; rest now from storytelling and lift up the cup of wine.”
#63
کنون کار دیهیم بهرام ساز
✦
که در پادشاهی نماند دراز
“Now prepare the story of Bahram's crown, for his reign shall not endure for long.”