چون زمانه بر فیلقوس سرآمد و شهریار روم رخت به سرای دیگر کشید، سکندرِ جوان بر تخت نیا تکیه زد و کلاه کیانی بر سر نهاد. او در پی دادگری برآمد و دست بدی و تباهی را بست. در آن روزگار، ارسطالیسِ خردمند—آن دانای روشن‌روان و نامدار—پای به بارگاه نهاد و پیشگاه شهریار جوان را به پندهای جان‌پروَر آراست. او از ناپایداری تاج‌وتخت و گردش بی‌امان روزگار سخن گفت و سکندر را هشدار داد که مبادا با غرور، خود را بی‌نیاز از راهنما بداند؛ چرا که آدمی از خاک پدید آمده و بر خاک بسپارده خواهد شد. او شاه را به نیکی، دادگری و فرجام‌پژوهی فراخواند. سکندر پند معلم خویش را با جان پذیرفت، او را گرامی داشت و خرد را چراغ راه خویش ساخت.
در این میان، فرستاده‌ای آزاده و سخن‌دان از سوی دارا، شهریار ایران، به روم آمد تا باژ و مالیات دیرین را برطلبد. سکندر از این درخواسته خشمگین شد و فرستاده را پاسخی دندان‌شکن داد: «برو به دارا بگو که آن مرغ که خایه‌ی زرین می‌نهاد بمرد و سرِ باژ بی‌مایه گشت!» فرستاده هراسان و ترسان روم را ترک کرد و بگریخت. آنگاه سکندر بزرگان و لشکریانش را گرد آورد و از ناگزیریِ سپردنِ روی گیتی سخن گفت. او گنجهای کهن نیاکانش را گشود، سپاهیان را آراست و با سپیده‌دم تحت درفشی آراسته به نقش همای و نشان صلیب، از روم بیرون شد.
سپاه گران روم چون سیلابی خروشان روانه مصر گردید. دو لشکر به مدت یک هفته رو در روی هم به پرخاش پرداختند و در روز هشتم، شکست بر لشکریان مصر افتاد. سکندر راه را بر ایشان بست و گنجینه‌ای بی‌شمار از گرزها، اسبان، کمربندهای زرین، تیغ‌های هندی و دیبا به چنگ آورد. بسیاری از بزرگان مصری زنهار خواستند و سر فرود آوردند. سکندر پس از فتح مصر، با دلی چون شیر و چنگی چون دلیران، آهنگ فتح ایران‌زمین کرد.
چون خبر جنبش سپاه روم به دارا رسید، شهریار ایران لشکری بی‌شمار از اصطخر و پارس گرد آورد. انبوه نیزه‌داران راه را بر باد بستند. دارا سپاه خویش را به سوی فرات راند و در کرانه‌های آب جایش داد، بدان سان که از انبوه جوشن‌ها و زره‌های پولادین، روشنی آب رودخانه ناپدید گشت.