🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان هفتخوان اسفندیار

❖
68 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۳ - شب خروش پاسبان و نبرد اسفندیار، کشتن ارجاسپ، بر دار کردن اندریمان و سوزاندن توران
چون ماه بر تخت سیمین آسمان برآمد و سه پاس از شب تیره سپری گشت، خروش پاسبانان ایرانی در دل تاریکی طنین‌انداز شد که گشتاسپ‌شاه شهریاری پیروزبخت و بیدار است. این آواز، چون صاعقه‌ای دل کهرم، فرزند ارجاسپ را به لرزه درآورد و روانش را تیره ساخت. او بیمناک به نزد اندریمان آمد و گفت که در این شب تیره چگونه کسی جرأت دارد در کنار بالین شاه چنین سخن بگوید و فال بد بزند؟ ترسی پنهان بر دل سران توران افتاد و گمان بردند دشمنی خانگی یا سپاهی از بیرون بر ایشان کمین کرده است.

با سپیده‌دم، اسفندیار روئین‌تن، جوشن‌‌پوش و با گرز گاوسار بر سر رسید. در همین لحظه، یاران اسفندیار سر بریده ارجاسپ، شاه خونریز توران و کشنده لهراسپ را پیش پای لشکر توران افکندند. شیون و ناله‌ای دردناک از سپاه توران برخاست و فرزندان ارجاسپ در آتش غم سوختند. تورانیان چون دیدند که پرچمدار و شاهشان از دست رفته، نومیدانه به سیمرغ مرگ تن دادند و نبردی خونین درگرفت. خون بر درگاه دژ موج زد و گرد و غبار رزمگاه، آسمان را به تیرگی کشانید.

در میان این آشوب، اسفندیار پای فردافکند و به نبرد کهرم شتافت. دو دلاور در هم آویختند؛ اسفندیار به نیروی کیانی کمربند کهرم را گرفت، او را از پشت زین برکند و بر خاک زد. دستان کهرم را در بند کشیدند و سپاه نامدار توران از هم فروپاشید. اسفندیار بر درگاه دژ دو دار بلند برافراشت؛ اندریمان و کهرم را نگونسار بر دار آویخت و سپس سپاهیانش را بر هر سو گسیل داشت تا بر سراسر توران‌زمین آتش افکنند. خرمن پادشاهی توران در شعله‌ها سوخت و اسفندیار، پس از انتقام خون لهراسپ و رهایی خواهران خویش، بساط پیروزی و شادخواری برپا کرد.
#1
چو ماه از بر تخت سیمین نشست
✦
سه پاس از شب تیره اندر گذشت
#2
همی پاسبان برخروشید سخت
✦
که گشتاسپ شاهست و پیروز بخت
#3
چو ترکان شنیدند زان سان خروش
✦
نهادند یکسر به آواز گوش
#4
دل کهرم از پاسبان خیره شد
✦
روانش ز آواز او تیره شد
#5
چو بشنید با اندریمان بگفت
✦
که تیره شب آواز نتوان نهفت
#6
چه گویی که امشب چه شاید بدن
✦
بباید همی داستانها زدن
#7
که یارد گشادن بدین سان دو لب
✦
به بالین شاهی درین تیره‌شب
#8
بباید فرستاد تا هرک هست
✦
سرانشان به خنجر ببرند پست
#9
چه بازی کند پاسبان روز جنگ
✦
برین نامداران شود کار تنگ
#10
وگر دشمن ما بود خانگی
✦
بجوی همی روز بیگانگی
#11
به آواز بد گفتن و فال بد
✦
بکوبیم مغزش به گوپال بد
#12
بدین گونه آواز پیوسته شد
✦
دل کهرم از پاسبان خسته شد
#13
ز بس نعره از هر سوی زین نشان
✦
پر آواز شد گوش گردنکشان
#14
سپه گفت کآواز بسیار گشت
✦
از اندازهٔ پاسبان برگذشت
#15
کنون دشمن از خانه بیرون کنیم
✦
ازان پس برین چاره افسون کنیم
#16
دل کهرم از پاسبان تنگ شد
✦
بپیچید و رویش پر آژنگ شد
#17
به لشکر چنین گفت کز خواب شاه
✦
دل من پر از رنج شد جان تباه
#18
کنون بی‌گمان باز باید شدن
✦
ندانم کزین پس چه شاید بدن
#19
بزرگان چنین روی برگاشتند
✦
به شب دشت پیکار بگذاشتند
#20
پس اندر همی آمد اسفندیار
✦
زره‌دار با گُرزهٔ گاوسار
#21
چو کهرم بر بارهٔ دژ رسید
✦
پس لشکر ایرانیان را بدید
#22
چنین گفت کاکنون به جز رزم کار
✦
چه ماندست با گرد اسفندیار
#23
همه تیغها برکشیم از نیام
✦
به خنجر فرستاد باید پیام
#24
به چهره چو تاب اندر آورد بخت
✦
بران نامداران ببد کار سخت
#25
دو لشکر بران سان برآشوفتند
✦
همی بر سر یکدگر کوفتند
#26
چنین تا برآمد سپیده‌دمان
✦
بزرگان چین را سرآمد زمان
#27
برفتند مردان اسفندیار
✦
بران نامور بارهٔ شهریار
#28
بریده سر شاه ارجاسپ را
✦
جهاندار و خونریزِ لهراسپ را
#29
به پیش سپاه اندر انداختند
✦
ز پیکار ترکان بپرداختند
#30
خروشی برآمد ز توران سپاه
✦
ز سر برگرفتند گردان کلاه
#31
دو فرزند ارجاسپ گریان شدند
✦
چو بر آتش تیز بریان شدند
#32
بدانست لشکر که آن جنگ چیست
✦
وزان رزم بد بر که باید گریست
#33
بگفتند رادا دلیرا سرا
✦
سپهدار شیراوژنا مهترا
#34
که کشتت که بر دشت کین کشته باد
✦
برو جاودان روز برگشته باد
#35
سپردن کرا باید اکنون بنه
✦
درفش که داریم بر میمنه
#36
چو ارجاسپ پردخته شد قلبگاه
✦
مبادا کلاه و مبادا سپاه
#37
سپه را به مرگ آمد اکنون نیاز
✦
ز خَلُّخ پر از درد شد تا طراز
#38
ازان پس همه پیش مرگ آمدند
✦
زره‌دار با گُرز و ترگ آمدند
#39
ده و دار برخاست از رزمگاه
✦
هوا شد به کردار ابر سیاه
#40
به هر جای بر تودهٔ کشته بود
✦
کسی را کجا روز برگشته بود
#41
همه دشت بی‌تن سر و یال بود
✦
به جای دگر گُرز و گوپال بود
#42
ز خون بر در دژ همی موج خاست
✦
که دانست دست چپ از دست راست
#43
چو اسفندیار اندر آمد ز جای
✦
سپهدار کهرم بیفشارد پای
#44
دو جنگی بران سان برآویختند
✦
که گفتی بهمشان برآمیختند
#45
تهمتن کمربند کهرم گرفت
✦
مر او را ازان پشت زین برگرفت
#46
برآوردش از جای و زد بر زمین
✦
همه لشکرش خواندند آفرین
#47
دو دستش ببستند و بردند خوار
✦
پراگنده شد لشکر نامدار
#48
همی گُرز بارید همچون تگرگ
✦
زمین پر ز ترگ و هوا پر ز مرگ
#49
سر از تیغ پران چو برگ از درخت
✦
یکی ریخت خون و یکی یافت تخت
#50
همی موج زد خون بران رزمگاه
✦
سری زیر نعل و سری با کلاه
#51
نداند کسی آرزوی جهان
✦
نخواهد گشادن بمابر نهان
#52
کسی کش سزاوار بد بارگی
✦
گریزان همی راند یکبارگی
#53
هرانکس که شد در دم اژدها
✦
بکوشید و هم زو نیامد رها
#54
ز ترکان چینی فراوان نماند
✦
وگر ماند کس نام ایشان نخواند
#55
همه ترگ و جوشن فرو ریختند
✦
هم از دیده‌ها خون برآمیختند
#56
دوان پیش اسفندیار آمدند
✦
همه دیده چون جویبار آمدند
#57
سپهدار خونریز و بیداد بود
✦
سپاهش به بیدادگر شاد بود
#58
کسی را نداد از یلان زینهار
✦
بکشتند زان خستگان بی‌شمار
#59
به توران زمین شهریاری نماند
✦
ز ترکان چین نامداری نماند
#60
سراپرده و خیمه برداشتند
✦
بدان خستگان جای بگذاشتند
#61
بران روی دژ بر ستاره بزد
✦
چو پیدا شد از هر دری نیک و بد
#62
بزد بر در دژ دو دار بلند
✦
فرو هشت از دار پیچان کمند
#63
سر اندریمان نگونسار کرد
✦
برادرش را نیز بر دار کرد
#64
سپاهی برون کرد بر هر سوی
✦
به جایی که آمد نشان گوی
#65
بفرمود تا آتش اندر زدند
✦
همه شهر توران بهم بر زدند
#66
به جایی دگر نامداری نماند
✦
به چین و به توران سواری نماند
#67
تو گفتی که ابری برآمد سیاه
✦
ببارید آتش بران رزمگاه
#68
جهانجوی چون کار زان گونه دید
✦
سران را بیاورد و می درکشید

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: