🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان بیژن و منیژه

❖
129 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۰ - نالیدن منیژه نزد رستم بازرگان، نهفتن انگشتری در خورش و افروختن آتش بر سر چاه
چون خبر رسیدن کاروانِ شوکتمندِ بازرگانی از ایران‌زمین در شهر توران پیچید، منیژه، دختِ نگون‌بختِ افراسیاب، سرگردان و پای‌آبله دوان‌دوان خود را به سراپرده‌ی آن بازرگان رساند. با دیدگانی پرخون و جامه‌ای دریده، پیش رستم ایستاد و او را آفرین داد و با نوایی سوزناک از سرنوشتِ گردانِ ایران و بیژنِ در بند پرسید. رستم که نمی‌خواست رازِ سپهسالاری‌اش برملا گردد، ظاهراً بر او بانگ زد و خویشتن را بازرگانی بی‌خبر از شاه و سپاه ایران خواند تا بدخواهان بوی نکشند.

اما دلِ جهان‌پهلوان بر حالِ زارِ منیژه بسوخت. پس بفرمود تا خوالیگرش مرغی بریان و نانی نرم آماده سازد، و در نهان انگشتریِ نامدارِ پیروزه‌گونِ خویش را — که نام رستم بر آن حک شده بود — درون مرغ جای داد و به منیژه سپرد. منیژه شتابان خورش را به سر چاهِ تاریکِ بیژن برد. بیژن چون دست به خورش برد، نگینِ فیروزه را یافت؛ نامِ رستم را بر آن خواند و از شادی قهقهه‌ای شاهوار برآورد. منیژه شگفت‌زده علتِ این خنده را جویا شد. بیژن از او سوگندِ وفاداری خواست تا راز را فاش کند. منیژه زاری‌کنان از بی‌اعتمادیِ بیژن گلایه کرد که چگونه همه‌چیز خویش، از خان و مان تا گنج و تاج را بر سرِ او باخته است.

بیژن پوزش خواست و رازِ انگشتری را آشکار کرد و به منیژه گفت تا نزد آن بازرگان بازگردد و بپرسد که آیا او خداوندِ رخش است؟ منیژه چون باد بنزد رستم شتافت و پیام را رساند. رستم دلداری‌اش داد و هویت خویش را تایید کرد و دستور داد چون شب تیره فرا رسد، توده‌ای عظیم از هیزم گرد آورد و آتشی درخشان بر سر چاه برافروزد تا راهنما و روشنگرِ نبردِ رهایی‌بخش باشد. منیژه با دلی پرامید هیزم بسیار فراهم آورد و با غروب خورشید، آتشی چون کوه برافروخت و در انتظار آوازِ سمِّ رخشِ پولادسم نشست.
#1
منیژه خبر یافت از کاروان
✦
یکایک بشهر اندر آمد دوان
#2
برهنه نوان دخت افراسیاب
✦
بر رستم آمد دو دیده پر آب
#3
برو آفرین کرد و پرسید و گفت
✦
همی به آستین خون مژگان برفت
#4
که برخوردی از جان وز گنج خویش
✦
مبادت پشیمانی از رنج خویش
#5
بکام تو بادا سپهر بلند
✦
ز چشم بدانت مبادا گزند
#6
هر امید دل را که بستی میان
✦
ز رنجی که بردی مبادت زیان
#7
همیشه خرد بادت آموزگار
✦
خنک بوم ایران و خوش روزگار
#8
چه آگاهی استت ز گردان شاه
✦
ز گیو و ز گودرز و ایران سپاه
#9
نیامد به ایران ز بیژن خبر
✦
نیایش نخواهد بدن چاره‌گر
#10
که چون او جوانی ز گودرزیان
✦
همی بگسلاند بسختی میان
#11
بسودست پایش ز بند گران
✦
دو دستش ز مسمار آهنگران
#12
کشیده بزنجیر و بسته ببند
✦
همه چاه پرخون آن مستمند
#13
نیابم ز درویشی خویش خواب
✦
ز نالیدن او دو چشمم پر آب
#14
بترسید رستم ز گفتار اوی
✦
یکی بانگ برزد براندش ز روی
#15
بدو گفت کز پیش من دور شو
✦
نه خسرو شناسم نه سالارنو
#16
ندارم ز گودرز و گیو آگهی
✦
که مغزم ز گفتار کردی تهی
#17
به رستم نگه کرد و بگریست زار
✦
ز خواری ببارید خون بر کنار
#18
بدو گفت کای مهتر پرخرد
✦
ز تو سرد گفتن نه اندر خورد
#19
سخن گر نگویی مرانم ز پیش
✦
که من خود دلی دارم از درد ریش
#20
چنین باشد آیین ایران مگر
✦
که درویش را کس نگوید خبر
#21
بدو گفت رستم که ای زن چبود
✦
مگر اهرمن رستخیزت نمود
#22
همی بر نوشتی تو بازار من
✦
بدان روی بد با تو پیکار من
#23
بدین تندی از من میازار بیش
✦
که دل بسته بودم ببازار خویش
#24
و دیگر بجایی که کیخسروست
✦
بدان شهر من خود ندارم نشست
#25
ندانم همی گیو و گودرز را
✦
نه پیموده‌ام هرگز آن مرز را
#26
بفرمود تا خوردنی هرچ بود
✦
نهادند در پیش درویش زود
#27
یکایک سخن کرد ازو خواستار
✦
که با تو چرا شد دژم روزگار
#28
چه پرسی ز گردان و شاه و سپاه
✦
چه داری همی راه ایران نگاه
#29
منیژه بدو گفت کز کار من
✦
چه پرسی ز بدبخت و تیمار من
#30
کزان چاه سر با دلی پر ز درد
✦
دویدم بنزد تو ای رادمرد
#31
زدی بانگ بر من چو جنگاوران
✦
نترسیدی از داور داوران
#32
منیژه منم دخت افراسیاب
✦
برهنه ندیدی رخم آفتاب
#33
کنون دیده پرخون و دل پر ز درد
✦
ازین در بدان در دوان گردگرد
#34
همی نان کشکین فرازآورم
✦
چنین راند یزدان قضا بر سرم
#35
ازین زارتر چون بود روزگار
✦
سر آرد مگر بر من این کردگار
#36
چو بیچاره بیژن بدان ژرف چاه
✦
نبیند شب و روز خورشید و ماه
#37
بغل و بمسمار و بند گران
✦
همی مرگ خواهد ز یزدان بران
#38
مرا درد بر درد بفزود زین
✦
نم دیدگانم بپالود زین
#39
کنون گرت باشد بایران گذر
✦
ز گودرز کشواد یابی خبر
#40
بدرگاه خسرو مگر گیو را
✦
ببینی و گر رستم نیو را
#41
بگویی که بیژن بسختی درست
✦
اگر دیر گیری شود کار پست
#42
گرش دید خواهی میاسای دیر
✦
که بر سرش سنگست و آهن بزیر
#43
بدو گفت رستم که ای خوب چهر
✦
که مهرت مبراد از وی سپهر
#44
چرا نزد باب تو خواهشگران
✦
نینگیزی از هر سوی مهتران
#45
مگر بر تو بخشایش آرد پدر
✦
بجوشدش خون و بسوزد جگر
#46
گر آزار بابت نبودی ز پیش
✦
ترا دادمی چیز ز اندازه بیش
#47
بخوالیگرش گفت کز هر خورش
✦
که او را بباید بیاور برش
#48
یکی مرغ بریان بفرمود گرم
✦
نوشته بدو اندرون نان نرم
#49
سبک دست رستم بسان پری
✦
بدو درنهان کرد انگشتری
#50
بدو داد و گفتش بدان چاه بر
✦
که بیچارگان را توی راهبر
#51
منیژه بیامد بدان چاه سر
✦
دوان و خورشها گرفته ببر
#52
نوشته بدستار چیزی که برد
✦
چنان هم که بستد ببیژن سپرد
#53
نگه کرد بیژن بخیره بماند
✦
ازان چاه خورشید رخ را بخواند
#54
که ای مهربان از کجا یافتی
✦
خورشها کزین گونه بشتافتی
#55
بسا رنج و سختی کت آمد بروی
✦
ز بهر منی در جهان پوی پوی
#56
منیژه بدو گفت کز کاروان
✦
یکی مایه ور مرد بازارگان
#57
از ایران بتوران ز بهر درم
✦
کشیده ز هر گونه بسیار غم
#58
یکی مرد پاکیزه با هوش و فر
✦
ز هر گونه با او فراوان گهر
#59
گشن دستگاهی نهاده فراخ
✦
یکی کلبه سازیده بر پیش کاخ
#60
بمن داد زین گونه دستارخوان
✦
که بر من جهان آفرین را بخوان
#61
بدان چاه نزدیک آن بسته بر
✦
دگر هرچ باید ببر سربسر
#62
بگسترد بیژن پس آن نان پاک
✦
پراومید یزدان دل از بیم و باک
#63
چو دست خورش برد زان داوری
✦
بدید آن نهان کرده انگشتری
#64
نگینش نگه کرد و نامش بخواند
✦
ز شادی بخندید و خیره بماند
#65
یکی مهر پیروزه رستم بروی
✦
نبشته به آهن بکردار موی
#66
چو بار درخت وفا را بدید
✦
بدانست کآمد غمش را کلید
#67
بخندید خندیدنی شاهوار
✦
چنان کآمد آواز بر چاهسار
#68
منیژه چو بشنید خندیدنش
✦
ازان چاه تاریک بسته تنش
#69
زمانی فرو ماند زان کار سخت
✦
بگفت این چه خندست ای نیکبخت
#70
شگفت آمدش داستانی بزد
✦
که دیوانه خندد ز کردار خود
#71
چه گونه گشادی بخنده دو لب
✦
که شب روز بینی همی روز شب
#72
چه رازست پیش آر و با من بگوی
✦
مگر بخت نیکت نمودست روی
#73
بدو گفت بیژن کزین کارسخت
✦
بر اومید آنم که بگشاد بخت
#74
چو با من بسوگند پیمان کنی
✦
همانا وفای مرا نشکنی
#75
بگویم سراسر تورا داستان
✦
چو باشی بسوگند همداستان
#76
که گر لب بدوزی ز بهر گزند
✦
زنان را زبان کم بماند ببند
#77
منیژه خروشید و نالید زار
✦
که بر من چه آمد بد روزگار
#78
دریغ آن شده روزگاران من
✦
دل خسته و چشم باران من
#79
بدادم ببیژن تن و خان و مان
✦
کنون گشت بر من چنین بدگمان
#80
همان گنج دینار و تاج گهر
✦
بتاراج دادم همه سربسر
#81
پدر گشته بیزار و خویشان ز من
✦
برهنه دوان بر سر انجمن
#82
ز امید بیژن شدم ناامید
✦
جهانم سیاه و دو دیده سپید
#83
بپوشد همی راز بر من چنین
✦
تو داناتری ای جهان آفرین
#84
بدو گفت بیژن همه راستست
✦
ز من کار تو جمله برکاستست
#85
چنین گفتم اکنون نبایست گفت
✦
ایا مهربان یار و هشیار جفت
#86
سزد گر بهر کار پندم دهی
✦
که مغزم برنج اندرون شد تهی
#87
تو بشناس کاین مرد گوهر فروش
✦
که خوالیگرش مر ترا داد توش
#88
ز بهر من آمد بتوران فراز
✦
وگرنه نبودش بگوهر نیاز
#89
ببخشود بر من جهان آفرین
✦
ببینم مگر پهن روی زمین
#90
رهاند مرا زین غمان دراز
✦
ترا زین تکاپوی و گرم و گداز
#91
بنزدیک او شو بگویش نهان
✦
که ای پهلوان کیان جهان
#92
بدل مهربان و بتن چاره جوی
✦
اگر تو خداوند رخشی بگوی
#93
منیژه بیامد بکردار باد
✦
ز بیژن برستم پیامش بداد
#94
چو بشنید گفتار آن خوب روی
✦
کزان راه دور آمده پوی پوی
#95
بدانست رستم که بیژن سخن
✦
گشادست بر لالهٔ سروبن
#96
ببخشود و گفتش که ای خوب چهر
✦
که یزدان ترا زو مبراد مهر
#97
بگویش که آری خداوند رخش
✦
ترا داد یزدان فریاد بخش
#98
ز زاول بایران ز ایران بتور
✦
ز بهر تو پیمودم این راه دور
#99
بگویش که ما را بسان پلنگ
✦
بسود از پی تو کمرگاه و چنگ
#100
چو با او بگویی سخن راز دار
✦
شب تیره گوشت به آواز دار
#101
ز بیشه فرازآر هیزم بروز
✦
شب آید یکی آتشی برفروز
#102
منیژه ز گفتار او شاد شد
✦
دلش ز اندهان یکسر آزاد شد
#103
بیامد دوان تا بدان چاهسار
✦
که بودش بچاه اندرون غمگسار
#104
بگفتش که دادم سراسر پیام
✦
بدان مرد فرخ پی نیک نام
#105
چنین داد پاسخ که آنم درست
✦
که بیژن بنام و نشانم بجست
#106
تو با داغ دل چند پویی همی
✦
که رخ را بخوناب شویی همی
#107
کنون چون درست آمد از تو نشان
✦
ببینی سر تیغ مردم کشان
#108
زمین را بدرانم اکنون بچنگ
✦
بپروین براندازم آسوده سنگ
#109
مرا گفت چون تیره گردد هوا
✦
شب از چنگ خورشید یابد رها
#110
بکردار کوه آتشی برفروز
✦
که سنگ و سر چاه گردد چو روز
#111
بدان تا ببینم سر چاه را
✦
بدان روشنی بسپرم راه را
#112
بفرمود بیژن که آتش فروز
✦
که رستیم هر دو ز تاریک روز
#113
سوی کردگار جهان کرد سر
✦
که ای پاک و بخشنده و دادگر
#114
ز هر بد تو باشی مرا دستگیر
✦
تو زن بر دل و جان بدخواه تیر
#115
بده داد من زآنک بیداد کرد
✦
تو دانی غمان من و داغ و درد
#116
مگر بازیابم بر و بوم را
✦
نمانم بننگ اختر شوم را
#117
تو ای دخت رنج آزموده ز من
✦
فدا کرده جان و دل و چیز و تن
#118
بدین رنج کز من تو برداشتی
✦
زیان مرا سود پنداشتی
#119
بدادی بمن گنج و تاج و گهر
✦
جهاندار خویشان و مام و پدر
#120
اگر یابم از چنگ این اژدها
✦
بدین روزگار جوانی رها
#121
بکردار نیکان یزدان پرست
✦
بپویم بپای و بیازم بدست
#122
بسان پرستار پیش کیان
✦
بپاداش نیکیت بندم میان
#123
منیژه به هیزم شتابید سخت
✦
چو مرغان برآمد بشاخ درخت
#124
بخورشید بر چشم و هیزم ببر
✦
که تا کی برآرد شب از کوه سر
#125
چو از چشم خورشید شد ناپدید
✦
شب تیره بر کوه دامن کشید
#126
بدانگه که آرام گیرد جهان
✦
شود آشکارای گیتی نهان
#127
که لشکر کشد تیره شب پیش روز
✦
بگردد سر هور گیتی فروز
#128
منیژه سبک آتشی برفروخت
✦
که چشم شب قیرگون را بسوخت
#129
بدلش اندرون بانگ رویینه خم
✦
که آید ز ره رخش پولاد سم

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: