🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان بیژن و منیژه

❖
146 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۶ - نامهٔ کیخسرو به رستم برای رهایی بیژن، سفر گیو به زابل و آمدن پهلوان به ایران
شهریار ایران، کیخسرو، دبیر خردمند خویش را پیش فراخواند تا نامه‌ای نغز و شایسته از جانب پادشاه به جهان‌پهلوان رستم بنویسد. در آن نامه، خسرو با والاترین واژگان رستم را ستود؛ او را یادگار نیاکان، پشت و پناه کیانیان، و دلاوری خواند که چنگال پلنگان و هراس نهنگان در برابر مردی‌اش ناچیز است. شاه یادآور شد که ایزد پاک نیروی پیل‌تن و دل و هوش فرخنده را به رستم بخشیده تا دست فریادخواهان را از چاه‌های تاریک گیرد و بندهای سخت را بگشاید. خسرو ناپدید شدن بیژن و اندوه گودرز و گیو را بازگفت و از رستم خواست که شتابان به ایران آید تا با همفکری هم چاره‌ای برای رهایی آن پهلوان جوان از بند افراسیاب بیندیشند.

چو نگین شاه بر نامه نقش بست، گیو نامه را برگرفت، آفرین بر پادشاه خواند و شتابان بر باره نشست. او راه بیابان و مسیر هیرمند را پیش گرفت و مسافت دو روزه را در یک روز پیمود تا به خاک زابلستان رسید. دیده‌بان دستان بر فراز دیده‌گاه، سواری شتابان را دید و آواز برآورد. زال زر، بیمناک از غوغای روزگار و احتمال کینه‌خواهی، لجام بر اسب زد و به پیشواز تاخت. چو زال سیمای پژمرده و نالان گیو را دید، او را به ایوان خویش برد و دلداری داد. گیو اندوه خویش و داغ گم‌شدن فرزندش بیژن را بازگو کرد و از رستم پرسید. زال گفت که رستم به نخچیرگاه رفته و به‌زودی بازمی‌گردد.

چون رستم از نخچیر بازآمد، گیو با دیدگانی پر از اشک به پیشواز دوید و به پای جهان‌پهلوان افتاد. رستم، گیو را در آغوش کشید، اشک از رخسارش سترد و جویای حال شاه، گودرز، طوس و دیگر گردان شد. چون نام بیژن به میان آمد، گیو راز جام گیتی‌نمای کیخسرو و گرفتار بودن بیژن در بند افراسیاب در چاه تاریک را افشا کرد و نامهٔ خسرو را به رستم داد. رستم با خواندن نامه و دیدن نالهٔ گیو، دلش به درد آمد و سوگند یاد کرد تا زمانی که دست بیژن را نگیرد و بندهای او را فرونریزد، زین از رخش برندارد.

پس از سه روز بزم و میهمانی در زابل، در روز چهارم رستم قبای رومی بر تن کرد، گرز گران نیایش سام را به زین بست و بر رخش برنشست. او همراه گیو و صد سوار برگزیدهٔ زابلی، حکومت را به زال و فرامرز سپرد و رو به سوی ایران نهاد. چون به نزدیکی مرز ایران رسیدند، گیو پیشگام شد تا مژدهٔ آمدن پهلوان را به کیخسرو رساند. خسرو با شنیدن این خبر، سالاران بزرگ لشکر—گودرز، طوس، فرهاد و دو بهره از گردان گرزدار—را بفرمود تا به آیین کاووس‌شاه به پیشواز جهان‌پهلوان بشتابند. پهلوانان در برابر رستم از اسب فرود آمدند، نماز بردند و سپس همگی چون آذرگشسب فروزان، شادمانه به سوی پایتخت ایران تاختند.
#1
نویسندهٔ نامه را پیش خواند
✦
وزین داستان چند با او براند
#2
برستم یکی نامه فرمود شاه
✦
نوشتن ز مهتر سوی نیکخواه
#3
که ای پهلوان زادهٔ پر هنر
✦
ز گردان لشکر برآورده سر
#4
دل شهریاران و پشت کیان
✦
بفرمان هر کس کمر بر میان
#5
توی از نیاکان مرا یادگار
✦
همیشه کمربستهٔ کارزار
#6
ترا داد گردون بمردی پلنگ
✦
بدریا ز بیمت خروشان نهنگ
#7
جهان را ز دیوان مازندران
✦
بشستی و کندی بدان را سران
#8
چه مایه سر تاجداران ز گاه
✦
ربودی و برکندی از پیشگاه
#9
بسا دشمنان کز تو بیجان شدست
✦
بسا بوم و بر کز تو ویران شدست
#10
سر پهلوانی و لشکر پناه
✦
بنزدیک شاهان ترا دستگاه
#11
همه جادوان را ببستی بگرز
✦
بیفروختی تاج شاهان ببرز
#12
چه افراسیاب و چه شاهان چین
✦
نوشته همه نام تو بر نگین
#13
هران بند کز دست تو بسته شد
✦
گشایندگان را جگر خسته شد
#14
گشایندهٔ بند بسته توی
✦
کیان را سپهر خجسته توی
#15
ترا ایزد این زور پیلان که داد
✦
دل و هوش و فرهنگ فرخ‌نژاد
#16
بدان داد تا دست فریاد خواه
✦
بگیری برآری ز تاریک چاه
#17
کنون این یکی کار بایسته پیش
✦
فراز آمد و اینت شایسته خویش
#18
بتو دارد امید گودرز و گیو
✦
که هستی بهر کشور امروز نیو
#19
شناسی بنزدیک من جاهشان
✦
زبان و دل و رای یکتاهشان
#20
سزدگر تو اینرا نداری برنج
✦
بخواه آنچ باید ز مردان و گنج
#21
که هرگز بدین دودمان غم نبود
✦
فروزنده‌تر زین چنانکم شنود
#22
نبد گیو را خود جز این پور کس
✦
چه فرزند بود و چه فریادرس
#23
فراوان بنزد منش دستگاه
✦
مرا و نیای مرا نیکخواه
#24
بهر سو که جویمش یابم بجای
✦
بهر نیک و بد پیش من بربپای
#25
چو این نامهٔ من بخوانی مپای
✦
بزودی تو با گیو خیز اندرآی
#26
بدان تا بدین کار با ما بهم
✦
زنی رای فرخ بهر بیش و کم
#27
ز مردان وز گنج وز خواسته
✦
بیارم بپیش تو آراسته
#28
بفرخ پی و بر شده نام تو
✦
ز توران برآید همه کام تو
#29
چنانچون بباید بسازی نوا
✦
مگر بیژن از بند یابد رها
#30
چو برنامه بنهاد خسرو نگین
✦
بشد گیو و بر شاه کرد آفرین
#31
سواران دوده همه برنشاند
✦
بیزدان پناهید و لشکر براند
#32
چو نخجیر از آنجا که برداشتی
✦
دو روزه بیک روزه بگذاشتی
#33
بیابان گرفت و ره هیرمند
✦
همی رفت پویان بسان نوند
#34
بکوه و بصحرا نهادند روی
✦
همی شد خلیده دل و راه‌جوی
#35
چو از دیده‌گه دیده‌بانش بدید
✦
سوی زابلستان فغان برکشید
#36
که آمد سواری سوی هیرمند
✦
سواران بگرد اندرش نیز چند
#37
درفشی درفشان پس پشت اوی
✦
یکی زابلی تیغ در مشت اوی
#38
غو دیده بشنید دستان سام
✦
بفرمود بر چرمه کردن لگام
#39
پراندیشه آمد پذیره براه
✦
بدان تا نباشد یکی کینه خواه
#40
ز ره گیو را دید پژمرده روی
✦
همی آمد آسیمه و پوی پوی
#41
بدل گفت کاری نو آمد بشاه
✦
فرستاده گیوست کامد براه
#42
چو نزدیک شد پهلوان سپاه
✦
نیایش کنان برگرفتند راه
#43
بپرسید دستان ز ایرانیان
✦
ز شاه و ز پیکار تورانیان
#44
درود بزرگان بدستان بداد
✦
ز شاه و ز گردان فرخ نژاد
#45
همه درد دل پیش دستان بخواند
✦
غم پور گم بوده با او براند
#46
همی گفت رویم نبینی برنگ
✦
ز خون مژه پشت پایم بلنگ
#47
ازان پس نشان تهمتن بخواست
✦
بپرسید و گفتش که رستم کجاست
#48
بدو گفت رستم بنخچیر گور
✦
بیاید همانا که برگشت هور
#49
شوم گفت تا من ببینمش روی
✦
ز خسرو یکی نامه دارم بدوی
#50
بدو گفت دستان کز ایدر مرو
✦
که زود آید از دشت نخچیرگو
#51
تو تا رستم آید بخانه بپای
✦
یک امروز با ما بشادی گرای
#52
چو گیو اندر آمد بایوان ز راه
✦
تهمتن بیامد ز نخچیرگاه
#53
پذیره شدش گیو کامد فراز
✦
پیاده شد از اسب و بردش نماز
#54
پر از آرزو دل پر از رنگ روی
✦
به رُخ برنهاد از دو دیده دو جوی
#55
چو رستم دل گیو را خسته دید
✦
بآب مژه روی او شسته دید
#56
بدو گفت باری تباهست کار
✦
بایوان و بر شاه بد روزگار
#57
ز اسب اندر آمد گرفتش ببر
✦
بپرسیدش از خسرو تاجور
#58
ز گودرز وز طوس وز گستهم
✦
ز گردان لشکر همه بیش و کم
#59
ز شاپور و فرهاد وز بیژنا
✦
ز رهام و گرگین وز هرتنا
#60
چو آواز بیژن رسیدش بگوش
✦
برآمد بناکام ازو یک خروش
#61
برستم چنین گفت کای بآفرین
✦
گزین همه خسروان زمین
#62
چنان شاد گشتم بدیدار تو
✦
بدین پرسش خوب و گفتار تو
#63
درستند ازین هرک بردی تو نام
✦
ازیشان فراوان درود و پیام
#64
نبینی که بر من بپیران سرم
✦
چه آمد ز بخت بد اندر خورم
#65
چه چشم بد آمد بگودرزیان
✦
کزان سود ما را سر آمد زیان
#66
ز گیتی مرا خود یکی پور بود
✦
همم پور و هم پاک دستور بود
#67
شد از چشم من در جهان ناپدید
✦
بدین دودمان کس چنین غم ندید
#68
چنینم که بینی بپشت ستور
✦
شب و روز تازان بتاریک هور
#69
ز بیژن شب و روز چون بیهشان
✦
بجستم بهر سو ز هر کس نشان
#70
کنون شاه با جام گیتی نمای
✦
بپیش جهان آفرین شد بپای
#71
چه مایه خروشید و کرد آفرین
✦
بجشن کیان هرمز فرودین
#72
پس آمد ز آتشکده تا بگاه
✦
کمربست و بنهاد بر سر کلاه
#73
همان جام رخشنده بنهاد پیش
✦
بهر سو نگه کرد ز اندازه بیش
#74
بتوران نشان داد زو شهریار
✦
ببند گران و ببد روزگار
#75
چو در جام کیخسرو ایدون نمود
✦
سوی پهلوانم دوانید زود
#76
کنون آمدم با دلی پر امید
✦
دو رخساره زرد و دو دیده سپید
#77
ترا دیدم اندر جهان چاره‌گر
✦
تو بندی بفریاد هر کس کمر
#78
همی گفت و مژگان پر از آب زرد
✦
همی برکشید از جگر باد سرد
#79
ازان پس که نامه برستم بداد
✦
همه کار گرگین بدو کرد یاد
#80
ازو نامه بستد دو دیده پر آب
✦
همه دل پر از کین افراسیاب
#81
پس از بهر بیژن خروشید زار
✦
فرو ریخت از دیده خون برکنار
#82
بگیو آنگهی گفت مندیش ازین
✦
که رستم نگرداند از رخش زین
#83
مگر دست بیژن گرفته بدست
✦
همه بند و زندان او کرده پست
#84
بنیروی یزدان و فرمان شاه
✦
ز توران بگردانم این تاج و گاه
#85
وز آنجا بایوان رستم شدند
✦
بره بر همی رای رفتن زدند
#86
چو آن نامهٔ شاه رستم بخواند
✦
ز گفتار خسرو بخیره بماند
#87
ز بس آفرین جهاندار شاه
✦
بد آن نامه بر پهلوان سپاه
#88
بگیو آنگهی گفت بشناختم
✦
بفرمان او راه را ساختم
#89
بدانستم این رنج و کردار تو
✦
کشیدن بهر کار تیمار تو
#90
چه مایه ترا نزد من دستگاه
✦
بهر کینه‌گاه اندرون کینه خواه
#91
چه کین سیاوش چه مازندران
✦
کمر بسته بر پیش جنگاوران
#92
برین آمدن رنج برداشتی
✦
چنین راه دشوار بگذاشتی
#93
بدیدار تو سخت شادان شدم
✦
ولیکن ز بیژن غریوان شدم
#94
نبایستمی کاین چنین سوگوار
✦
ترا دیدمی خستهٔ روزگار
#95
من از بهر این نامهٔ شاه را
✦
بفرمان بسر بسپرم راه را
#96
ز بهر ترا خود جگر خسته‌ام
✦
بدین کار بیژن کمر بسته‌ام
#97
بکوشم بدین کار گر جان من
✦
ز تن بگسلد پاک یزدان من
#98
من از بهر بیژن ندارم برنج
✦
فدا کردن جان و مردان و گنج
#99
بنیروی یزدان ببندم کمر
✦
ببخت شهنشاه پیروزگر
#100
بیارمش زان بند تاریک چاه
✦
نشانمش با شاه در پیشگاه
#101
سه روز اندرین خان من شاد باش
✦
ز رنج و ز اندیشه آزاد باش
#102
که این خانه زان خانه بخشیده نیست
✦
مرا با تو گنج و تن و جان یکیست
#103
چهارم سوی شهر ایران شویم
✦
بنزدیک شاه دلیران شویم
#104
چو رستم چنین گفت بر جست گیو
✦
ببوسید دست و سر و پای نیو
#105
برو آفرین کرد کای نامور
✦
بمردی و نیروی و بخت و هنر
#106
بماناد بر تو چنین جاودان
✦
تن پیل و هوش و دل موبدان
#107
ز هر نیکی بهره‌ور بادیا
✦
چنین کز دلم زنگ بزدادیا
#108
چو رستم دل گیو پدرام دید
✦
ازان پس بنیکی سرانجام دید
#109
بسالار خوان گفت پیش آر خوان
✦
بزرگان و فرزانگان را بخوان
#110
زواره فرامرز و دستان و گیو
✦
نشستند بر خوان سالار نیو
#111
بخوردند خوان و بپرداختند
✦
نشستنگه رود و می ساختند
#112
نوازندهٔ رود با میگسار
✦
بیامد بایوان گوهر نگار
#113
همه دست لعل از می لعل فام
✦
غریونده چنگ و خروشنده جام
#114
بروز چهارم گرفتند ساز
✦
چو آمدش هنگام رفتن فراز
#115
بفرمود رستم که بندید بار
✦
سوی شاه ایران بسیچید کار
#116
سواران گردنکش از کشورش
✦
همه راه را ساخته بر درش
#117
بیامد به رَخش اندر آورد پای
✦
کمر بست و پوشید رومی قبای
#118
بزین اندر افگند گرز نیا
✦
پر از جنگ سر دل پر از کیمیا
#119
بگردون برافراخته گوش رخش
✦
ز خورشید برتر سر تاج‌بخش
#120
خود و گیو با زابلی صد سوار
✦
ز لشکر گزید از در کارزار
#121
که نابردنی بود برگاشتند
✦
بزال و فرامرز بگذاشتند
#122
سوی شهر ایران نهادند روی
✦
همه راه پویان و دل کینه‌جوی
#123
چو رستم بنزدیک ایران رسید
✦
بنزدیک شهر دلیران رسید
#124
یکی باد نوشین درود سپهر
✦
برستم رسانید شادان بمهر
#125
بر رستم آمد همانگاه گیو
✦
کز ایدر نباید شدن پیش نیو
#126
شوم گفت و آگه کنم شاه را
✦
که پیمود رخش تهم راه را
#127
چو رفت از بر رستم پهلوان
✦
بیامد بدرگاه شاه جوان
#128
چو نزدیک کیخسرو آمد فراز
✦
ستودش فراوان و بردش نماز
#129
پس از گیو گودرز پرسید شاه
✦
که رستم کجا ماند چون بود راه
#130
بدو گفت گیو ای شه نامدار
✦
برآید ببخت تو هرگونه کار
#131
نتابید رستم ز فرمان تو
✦
دلش بسته دیدم بپیمان تو
#132
چو آن نامهٔ شاه دادم بدوی
✦
بمالید بر نامه بر چشم و روی
#133
عنان با عنان من اندر ببست
✦
چنانچون بود گرد خسروپرست
#134
برفتم من از پیش تا با تو شاه
✦
بگویم که آمد تهمتن ز راه
#135
بگیو آنگهی گفت رستم کجاست
✦
که پشت بزرگی و تخم وفاست
#136
گرامیش کردن سزاوار هست
✦
که نیکی نمایست و خسروپرست
#137
بفرمود خسرو بفرزانگان
✦
بمهتر نژادان و مردانگان
#138
پذیره شدن پیش او با سپاه
✦
که آمد بفرمان خسرو براه
#139
بگفتند گودرز کشواد را
✦
شه نوذران طوس و فرهاد را
#140
دو بهره ز گردان گردنکشان
✦
چه از گرزداران مردمکشان
#141
بر آیین کاوس برخاستند
✦
پذیره شدن را بیاراستند
#142
جهان شد ز گرد سواران بنفش
✦
درخشان سنان و درفشان درفش
#143
چو نزدیک رستم فراز آمدند
✦
پیاده برسم نماز آمدند
#144
ز اسب اندر آمد جهان پهلوان
✦
کجا پهلوانان بپیشش نوان
#145
بپرسید مر هریکی را ز شاه
✦
ز گردنده خورشید و تابنده ماه
#146
نشستند گردان و رستم بر اسب
✦
بکردار رخشنده آذرگشسب

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: