🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

پادشاهی کی‌کاووس و رفتن او به مازندران

❖
43 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۰ - خان ششم رستم: کشتن ارژنگ دیو و رسیدن به کاووس و آگاهی از درمان چشم‌ها
تهمتن، آراسته به کلاه‌خود خسروی و جامه‌ رزم ببر بیان که از خوی تنش خیس گشته بود، رو به سوی اردوگاه ارژنگ دیو نهاد. چون به لشکرگاه دشمن نزدیک شد، نعره‌ای چنان رعدآسا برکشید که گویی کوه و دریا شکافته شد. ارژنگ دیو با شنیدن آن غریو هولناک از خیمه بیرون جهید. رستم با دیدن وی، رخش را چون آذرگشسپ برانگیخت، به یک خروش بر سر او تاخت، سر و گوش و یال دیو را بگرفت و به کردار شیری ژیان، سرش را از تن جدا ساخت. سپس سر خونین و کنده شده‌ ارژنگ را به میان سپاه دیوان افکند.

دیوان چون سر سالار خویش و گرز گران تهمتن را دیدند، دل از بیم در سینه‌شان درید و بی‌آنکه یاد دیار خویش کنند، گریزان شدند؛ چنان که پدر بر پسر رحم نمی‌کرد و از روی یکدیگر می‌گریختند. رستم شمشیر کین برکشید و یکباره آن بوم و بر را از پلیدی آنان پاک ساخت. پس از این پیروزی گیتی‌فروز، رستم به کوه اسپروز بازگشت، بند از اولاد برگشاد و زیر درختی سایه‌سار بنشست. تهمتن نشانی شهری را که کاووس‌شاه در آن اسیر بود از اولاد پرسید و اولاد شتابان پیاده در پیش او به راه افتاد.

چون رستم به نزدیکی شهر رسید، خروشی از حنجره رخش برآمد که گویی رعد در آسمان غرید. کاووس‌شاه با شنیدن صدای رخش به ایرانیان گفت که روزگار تیره‌بختی آنان به پایان رسیده است؛ چرا که شيهه رخشِ رستم را بازشناخته است—همان خروشی که از روزگار کی‌قباد و نبرد با تورانیان نشنیده بود. رستم دلاورانه وارد شهر شد و بر کاووس‌شاه و بزرگان ایران وارد گشت، نماز برد و از رنج‌های درازشان پرسید. کاووس او را در آغوش کشید و احوال زال و دشواری‌های راه را جویا شد.

سپس کاووس‌شاه نهانی به رستم هشدار داد و گفت: پیش از آنکه خبر مرگ ارژنگ به دیو سپید برسد و تمامی نره‌دیوان مازندران گرد آیند و این رنج‌ها بی‌بر شود، باید شتابان به سوی غار دیو سپید تازی. راه دشوار است و باید از هفت کوه سهمگین گذر کنی که در هر یک لشکری از دیوان جنگجو کمین کرده‌اند. در پایان راه، غاری هولناک قرار دارد که گذرگاه دیو سپید است. کاووس آشکار کرد که جادوی دیوان چشم او و لشکر ایران را تیره و کور کرده و پزشکان فرزانه چاره‌ آن را تنها در سه قطره از خون دل و مغز دیو سپید یافته‌اند که اگر بر چشم چکنده شود، تیرگی پاک خواهد شد. رستم آماده نبرد نهایی شد و به ایرانیان امید داد که اگر ایزد پاک یاری کند، تاج و تخت کیانی و روشنی چشمانشان بازخواهد گشت.
#1
یکی مغفری خسروی بر سرش
✦
خوی آلوده ببر بیان در برش
#2
به ارژنگ سالار بنهاد روی
✦
چو آمد بر لشکر نامجوی
#3
یکی نعره زد در میان گروه
✦
تو گفتی بدرید دریا و کوه
#4
برون آمد از خیمه ارژنگ دیو
✦
چو آمد به گوش اندرش آن غریو
#5
چو رستم بدیدش برانگیخت اسپ
✦
بیامد بر وی چو آذر گشسپ
#6
سر و گوش بگرفت و یالش دلیر
✦
سر از تن بکندش به کردار شیر
#7
پر از خون سر دیو کنده ز تن
✦
بینداخت ز آنسو که بود انجمن
#8
چو دیوان بدیدند گوپال اوی
✦
بدریدشان دل ز چنگال اوی
#9
نکردند یاد بر و بوم و رست
✦
پدر بر پسر بر همی راه جست
#10
برآهیخت شمشیر کین پیلتن
✦
بپردخت یکباره زان انجمن
#11
چو برگشت پیروز گیتی‌فروز
✦
بیامد دمان تا به کوه اسپروز
#12
ز اولاد بگشاد خم کمند
✦
نشستند زیر درختی بلند
#13
تهمتن ز اولاد پرسید راه
✦
به شهری کجا بود کاووس شاه
#14
چو بشنید ازو تیز بنهاد روی
✦
پیاده دوان پیش او راهجوی
#15
چو آمد به شهر اندرون تاجبخش
✦
خروشی برآورد چون رعد رخش
#16
به ایرانیان گفت پس شهریار
✦
که بر ما سرآمد بد روزگار
#17
خروشیدن رخشم آمد به گوش
✦
روان و دلم تازه شد زان خروش
#18
به گاه قباد این خروشش نکرد
✦
کجا کرد با شاه ترکان نبرد
#19
بیامد هم اندر زمان پیش اوی
✦
یل دانش‌افروز پرخاشجوی
#20
به نزدیک کاووس شد پیلتن
✦
همه سرفرازان شدند انجمن
#21
غریوید بسیار و بردش نماز
✦
بپرسیدش از رنجهای دراز
#22
گرفتش به آغوش کاووس شاه
✦
ز زالش بپرسید و از رنج راه
#23
بدو گفت پنهان ازین جادوان
✦
همی رخش را کرد باید روان
#24
چو آید به دیو سپید آگهی
✦
کز ارژنگ شد روی گیتی تهی
#25
که نزدیک کاووس شد پیلتن
✦
همه نره دیوان شوند انجمن
#26
همه رنجهای تو بی‌بر شود
✦
ز دیوان جهان پر ز لشکر شود
#27
تو اکنون ره خانهٔ دیو گیر
✦
به رنج اندرآور تن و تیغ و تیر
#28
مگر یار باشدت یزدان پاک
✦
سر جادوان اندر آری به خاک
#29
گذر کرد باید بر هفت کوه
✦
ز دیوان به هر جای کرده گروه
#30
یکی غار پیش آیدت هولناک
✦
چنان چون شنیدم پر از بیم و باک
#31
گذارت بران نره دیوان جنگ
✦
همه رزم را ساخته چون پلنگ
#32
به غار اندرون گاه دیو سپید
✦
کزویند لشکر به بیم و امید
#33
توانی مگر کردن او را تباه
✦
که اویست سالار و پشت سپاه
#34
سپه را ز غم چشمها تیره شد
✦
مرا چشم در تیرگی خیره شد
#35
پزشکان به درمانش کردند امید
✦
به خون دل و مغز دیو سپید
#36
چنین گفت فرزانه مردی پزشک
✦
که چون خون او را بسان سرشک
#37
چکانی سه قطره به چشم اندرون
✦
شود تیرگی پاک با خون برون
#38
گو پیلتن جنگ را ساز کرد
✦
ازان جایگه رفتن آغاز کرد
#39
به ایرانیان گفت بیدار بید
✦
که من کردم آهنگ دیو سپید
#40
یکی پیل جنگی و چاره‌گرست
✦
فراوان به گرداندرش لشکرست
#41
گر ایدونک پشت من آرد به خم
✦
شما دیر مانید خوار و دژم
#42
وگر یار باشد خداوند هور
✦
دهد مر مرا اختر نیک زور
#43
همان بوم و بر باز یابید و تخت
✦
به بار آید آن خسروانی درخت

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: