سرگذشت و جایگاه در حماسه

کوچک‌ترین و پاک‌ترین فرزند فریدون که به دست سلم و تور کشته شد. در نامه برانوش به شاپور، از او یاد شده که منوچهر کینه‌اش را ستانده و نیازی به کینه‌توزی مجدد نیست.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

از ایشان چو نوبت به ایرج رسید / مر او را پدر شاه ایران گزید

معنی: از میان ایشان چون نوبت به ایرج رسید، پدر او را به شهریاری ایران برگزید.

فریدون • بخش ۵ - بخشیدن روم سلم را و تور توران را و ایرج ایران را بیت #1230

هم ایران و هم دشت نیزه‌وران / هم آن تخت شاهی و تاج سران

معنی: هم ایران و هم دشت نیزه‌وران و آن تخت شاهی و تاج سروران را به او واگذار کرد.

فریدون • بخش ۵ - بخشیدن روم سلم را و تور توران را و ایرج ایران را بیت #1231

بدو داد کورا سزا بود تاج / همان کرسی و مهر و آن تخت عاج

معنی: هر آن‌چه سزاوار تاج شاهی بود، از مسند و نگین و تخت عاج را به ایرج بخشید.

فریدون • بخش ۵ - بخشیدن روم سلم را و تور توران را و ایرج ایران را بیت #1232

نشستند هر سه به آرام و شاد / چنان مرزبانان فرخ نژاد

معنی: هر سه برادر با آسودگی و شادمانی بر تخت خویش نشستند؛ فرمانروایانی فرخنده‌نژاد و والا.

فریدون • بخش ۵ - بخشیدن روم سلم را و تور توران را و ایرج ایران را بیت #1233

چو ایران و دشت یلان و یمن / به ایرج دهد روم و خاور به من

معنی: او ایران و دشت پهلوانان و یمن را به ایرج داد و روم و خاور را به من واگذار کرد.

فریدون • بخش ۶ - کینهٔ سلم و تور ایرج را بیت #1250

فراز آورم لشگر گرزدار / از ایران و ایرج برآرم دمار

معنی: سپاهی گرزبه‌دست گرد خواهم آورد و روزگار ایران و ایرج را به دمار و نابودی خواهم کشاند.

فریدون • بخش ۶ - کینهٔ سلم و تور ایرج را بیت #1287

گرامی جهانجوی را پیش خواند / همه گفتها پیش او بازراند

معنی: فرزند گرامی و جهان‌جوی خویش، ایرج را به نزد خود خواند و تمامی سخنان را بازگو کرد.

فریدون • بخش ۷ - رای زدن فریدون با ایرج بیت #1346

نگه کرد پس ایرج نامور / برآن مهربان پاک فرخ پدر

معنی: پس ایرج نامدار بر آن پدر مهربان و پاک‌نهاد نگریست.

فریدون • بخش ۷ - رای زدن فریدون با ایرج بیت #1357

چنین داد پاسخ که ای شهریار / نگه کن بدین گردش روزگار

معنی: چنین پاسخ داد که ای شهریار، در این گردش و چرخش روزگار بنگر!

فریدون • بخش ۷ - رای زدن فریدون با ایرج بیت #1358

بدو گفت شاه ای خردمند پور / برادر همی رزم جوید تو سور

معنی: شاه به او گفت: ای فرزند خردمند، برادرت نبرد می‌جوید و تو سور و آشتی می‌خواهی!

فریدون • بخش ۷ - رای زدن فریدون با ایرج بیت #1374

برادر کزو بود دلتان به درد / وگر چند هرگز نزد باد سرد

معنی: برادرتان ایرج، که دل شما از او به درد آمده بود، با آنکه هرگز کمترین گزندی به شما نرسانده و بدی نخواسته بود،

فریدون • بخش ۸ - نامهٔ فریدون به سلم و تور بیت #1393

دوان آمد از بهر آزارتان / که بود آرزومند دیدارتان

معنی: شتابان به سوی شما آمد؛ نه برای آزار رساندن، بلکه تنها از سر اشتیاق برای دیدارتان.

فریدون • بخش ۸ - نامهٔ فریدون به سلم و تور بیت #1394

بیفگند شاهی شما را گزید / چنان کز ره نامداران سزید

معنی: او پادشاهی را رها کرد و برادری و مهر شما را برگزید، آن‌چنان که شایستهٔ آزادگان و نامداران است.

فریدون • بخش ۸ - نامهٔ فریدون به سلم و تور بیت #1395

ز تخت اندر آمد به زین برنشست / برفت و میان بندگی را ببست

معنی: از تخت فرمانروایی فرود آمد و بر زین اسب نشست و راهی شد تا کمر به مهر و خدمت شما ببندد.

فریدون • بخش ۸ - نامهٔ فریدون به سلم و تور بیت #1396

بدان کو به سال از شما کهترست / نوازیدن کهتر اندر خورست

معنی: چون او از نظر سال و سن از شما کوچک‌تر است، مهربانی و نواختن برادر کوچک‌تر بر شما که بزرگترید شایسته است.

فریدون • بخش ۸ - نامهٔ فریدون به سلم و تور بیت #1397

گرامیش دارید و نوشه خورید / چو پرورده شد تن روان پرورید

معنی: او را گرامی بدارید و با او بادهٔ شادی بنوشید؛ اکنون که تن پرورده شده، به پرورش روان و مهر بپردازید.

فریدون • بخش ۸ - نامهٔ فریدون به سلم و تور بیت #1398

چو از بودنش بگذرد روز چند / فرستید با زی منش ارجمند

معنی: و چون چند روزی از ماندنش نزد شما گذشت، او را با عزت و احترام به سوی من بازگردانید.

فریدون • بخش ۸ - نامهٔ فریدون به سلم و تور بیت #1399

نهادند بر نامه بر مهر شاه / ز ایوان بر ایرج گزین کرد راه

معنی: بر برگهٔ نامه مهر پادشاهی زدند و ایرج برگزیده از ایوان شاهی راهی سفر شد.

فریدون • بخش ۸ - نامهٔ فریدون به سلم و تور بیت #1400

بشد با تنی چند برنا و پیر / چنان چون بود راه را ناگزیر

معنی: ایرج با گروهی از کهنسالان و جوانان، به اندازه‌ای که شایسته و ناگزیر راه سفر بود، به راه افتاد.

فریدون • بخش ۸ - نامهٔ فریدون به سلم و تور بیت #1401

چو تنگ اندر آمد به نزدیکشان / نبود آگه از رای تاریکشان

معنی: هنگامی که ایرج به آنان نزدیک شد، از قصد و نیت تیره و شوم برادرانش آگاهی نداشت.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1402

پذیره شدندش به آیین خویش / سپه سربسر باز بردند پیش

معنی: برادران بر اساس آیین خود به استقبال او آمدند و همه سپاه را به پیش فرستادند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1403

چو دیدند روی برادر به مهر / یکی تازه‌تر برگشادند چهر

معنی: وقتی چهره پرمهر برادر را دیدند، ظاهراً روی گشاده و شادمانی نشان دادند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1404

دو پرخاشجوی با یکی نیک خوی / گرفتند پرسش نه بر آرزوی

معنی: آن دو برادر جنگجو و کینه‌توز با برادر خوش‌خوی خود احوالپرسی کردند، اما نه از روی صمیمیت و خواست دل.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1405

دو دل پر ز کینه یکی دل به جای / برفتند هر سه به پرده سرای

معنی: دو دل لبریز از کینه و یک دل آرام و بی‌کینه، هر سه به سوی خیمه و سراپرده رفتند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1406

به ایرج نگه کرد یکسر سپاه / که او بد سزاوار تخت و کلاه

معنی: همه سپاهیان به ایرج نگریستند و او را شایسته تاج و تخت پادشاهی دیدند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1407

بی‌آرامشان شد دل از مهر او / دل از مهر و دیده پر از چهر او

معنی: دل سپاهیان از مهر او بی‌قرار شد؛ دلی پر از محبت و دیده‌ای پر از نقش سیمای او یافتند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1408

سپاه پراگنده شد جفت جفت / همه نام ایرج بد اندر نهفت

معنی: سپاهیان گروه گروه پراکنده شدند و همه در نهان و نجوا از نام ایرج سخن می‌گفتند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1409

که هست این سزاوار شاهنشهی / جز این را نزیبد کلاه مهی

معنی: می‌گفتند که تنها این جوان شایسته پادشاهی است و تاج بزرگی جز بر سر او زیبنده نیست.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1410

به لشکر نگه کرد سلم از کران / سرش گشت از کار لشکر گران

معنی: سلم از گوشه‌ای به سپاه نگریست و از رفتار و توجه آنان به ایرج اندوهگین و آشفته‌خاطر شد.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1411

که چندان کجا راه بگذاشتند / یکی چشم از ایرج نه برداشتند

معنی: در تمام طول راهی که پیمودند، لحظه‌ای چشم از ایرج برنداشتند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1418

سپاه دو کشور چو کردم نگاه / از این پس جز او را نخوانند شاه

معنی: وقتی به سپاه دو کشور نگاه کردم، دانستم که از این پس هیچ‌کس جز او را پادشاه نخواهند خواند.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1420

اگر بیخ او نگسلانی ز جای / ز تخت بلندت کشد زیر پای

معنی: اگر ریشه او را از زمین برنکنی، تو را از تخت بلندت به زیر خواهد کشید.

فریدون • بخش ۹ - رفتن ایرج به نزد سلم و تور بیت #1421

چو از خیمه ایرج به ره بنگرید / پر از مهر دل پیش ایشان دوید

معنی: چون ایرج از خیمه به راه نگریست، دلش پر از مهر شد و پیشاپیش به استقبال آنان دوید.

فریدون • بخش ۱۰ - کشته شدن ایرج بیت #1426

چو از تور بشنید ایرج سخن / یکی پاک‌تر پاسخ افگند بن

معنی: چون ایرج این سخنان را از تور شنید، پاسخی بس پاک و آشتی‌جویانه داد.

فریدون • بخش ۱۰ - کشته شدن ایرج بیت #1433

نیامدش گفتار ایرج پسند / نبد راستی نزد او ارجمند

معنی: سخنان ایرج به دل او خوش نیامد، چرا که راستی و حقیقت نزد او ارزشی نداشت.

فریدون • بخش ۱۰ - کشته شدن ایرج بیت #1444

بزد بر سر خسرو تاجدار / از او خواست ایرج به جان زینهار

معنی: آن کرسی را بر سر ایرج تاجدار کوفت، و ایرج از او امان و جان خواست.

فریدون • بخش ۱۰ - کشته شدن ایرج بیت #1447

به تابوت زر اندرون پرنیان / نهاده سر ایرج اندر میان

معنی: در میان آن تابوت زرین و در میان پارچه پرنیان، سر بریده ایرج نهاده شده بود.

فریدون • بخش ۱۱ - نابینا شدن فریدون از داغ ایرج بیت #1474

ز تابوت چون پرنیان برکشید / سر ایرج آمد بریده پدید

معنی: چون پارچه پرنیان را از تابوت کنار زدند، سر بریده ایرج آشکار شد.

فریدون • بخش ۱۱ - نابینا شدن فریدون از داغ ایرج بیت #1477

سپه داغ دل شاه با های و هوی / سوی باغ ایرج نهادند روی

معنی: سپاهیان داغدار و پادشاه با های‌و‌هوی و شیون، روی به سوی باغ ایرج نهادند.

فریدون • بخش ۱۱ - نابینا شدن فریدون از داغ ایرج بیت #1489

فریدون سر شاه پور جوان / بیامد ببر برگرفته نوان

معنی: فریدون سر بریده فرزند جوانش را در آغوش گرفته و لرزان و نالان بیامد.

فریدون • بخش ۱۱ - نابینا شدن فریدون از داغ ایرج بیت #1491