سرگذشت و جایگاه در حماسه

پهلوان و دژبان/دستور ایران که بهرام گور در آغاز تدارک پنهانی با او مشورت کرد؛ وی در هنگام بروز جنگ همواره نگران سرنوشت کشور بود.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

بشد طوس و گستهم با او به هم / لبان پر ز باد و روان پر ز غم

معنی: طوس و گستهم با هم آمدند، در حالی که لبانشان پر از باد سرد آه و روانشان پر از اندوه بود.

پادشاهی نوذر • بخش ۵ - روز دوم نبرد دهستان، شکست ایرانیان و پند نوذر به پسران برای نجات خاندان بیت #3828

گرفت آن دو فرزند را در کنار / فرو ریخت آب از مژه شهریار

معنی: آن دو فرزندش را در آغوش کشید و اشک از مژگان شهریار فرو ریخت.

پادشاهی نوذر • بخش ۵ - روز دوم نبرد دهستان، شکست ایرانیان و پند نوذر به پسران برای نجات خاندان بیت #3847

به گستهم و طوس آمد این آگهی / که تیره شد آن فر شاهنشهی

معنی: آگهی به گستهم و طوس رسید که فرّ و شکوه پادشاهی نوذر تاریک گشته و او نابسندیده سرانجام یافته است.

پادشاهی نوذر • بخش ۱۲ - سوگواری برای نوذر، نجات اسیران به یاری اغریرث و کشواد و بازگشت آنان به زابل بیت #4047

اگر داردی طوس و گستهم فر / سپاه است و گردان بسیار مر

معنی: اگرچه طوس و گستهم دارای فر و شکوه هستند و گردان بی‌شماری در سپاه حضور دارند،

پادشاهی زوطهماسپ • تاج‌گذاری زو پسر طهماسب، خشکسالی و پیمان صلح میان ایران و توران بیت #4144

هنوز آن زمان گستهم خرد بود / به خردی گراینده و گرد بود

معنی: در آن زمان گستهم هنوز خردسال بود، اما با خردسالی‌اش گرایشی به پهلوانی داشت.

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6305

یکی خواهرش بود گرد و سوار / بداندیش و گردنکش و نامدار

معنی: گستهم خواهر دلیری داشت که سوارکار، سرکش و نامدار بود (گردآفرید).

سهراب • بخش ۶ - شادمانی افراسیاب از سهراب، فرستادن هومان و بارمان با نامه، و اسارت هجیر در دژ سپید بیت #6306

ورانام گستهم گژدهم خوان / که لرزان بود پیل ازو ز استخوان

معنی: «نام او گستهم فرزند گژدهم است که پیل از بیم او استخوان‌لرزه می‌شود.»

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۵ - رسیدن سپاه زرین ایران بر تیغ کوه، شناساندن درفش پهلوانان به فرود و شادمانی او بیت #11478

وزآنجا بیامد دلی پر ز غم / سری پر ز کینه بر گستهم

معنی: از آنجا با دلی پر از غم و سری پر از کینه به نزد گستهم آمد،

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۱۲ - تیر فرود بر سینهٔ اسپ گیو، تازیانهٔ پدر بر بیژن و رهسپار شدنش به سپیدکوه بیت #11731

چنین داد پاسخ که این نیست روی / ابر خیره گرد بلاها مپوی

معنی: گستهم پاسخ داد: این کار درست نیست؛ به بیهوده به دنبال بلا و خطر مرو.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۱۲ - تیر فرود بر سینهٔ اسپ گیو، تازیانهٔ پدر بر بیژن و رهسپار شدنش به سپیدکوه بیت #11735

بدو گفت پس گستهم راه نیست / خرد خود از این تیزی آگاه نیست

معنی: سپس گستهم به بیژن گفت: این کار راه و روش درستی نیست و عقل و خرد این تندی و شتاب‌زدگی را تأیید نمی‌کند.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۱۲ - تیر فرود بر سینهٔ اسپ گیو، تازیانهٔ پدر بر بیژن و رهسپار شدنش به سپیدکوه بیت #11743

چنین داد پاسخ بدو گستهم / که مویی نخواهم ز تو بیش و کم

معنی: گستهم چنین به او پاسخ داد: من نمی‌خواهم به اندازه یک مو به تو گزندی برسد یا کم و کسری داشته باشی.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۱۲ - تیر فرود بر سینهٔ اسپ گیو، تازیانهٔ پدر بر بیژن و رهسپار شدنش به سپیدکوه بیت #11748

فرستاد و مر گستهم را بخواند / بسی داستانهای نیکو براند

معنی: گیو کسی را فرستاد و گستهم را فراخواند و سخنان و پندهای نیکوی فراوانی با او در میان گذاشت.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۱۲ - تیر فرود بر سینهٔ اسپ گیو، تازیانهٔ پدر بر بیژن و رهسپار شدنش به سپیدکوه بیت #11756

بیاورد گستهم درع نبرد / بپوشید بیژن بکردار گرد

معنی: گستهم زره نبرد را آورد و بیژن مانند پهلوانی دلاور آن را بر تن کرد.

گفتار اندر داستان فرود سیاوش • بخش ۱۲ - تیر فرود بر سینهٔ اسپ گیو، تازیانهٔ پدر بر بیژن و رهسپار شدنش به سپیدکوه بیت #11758

چو شیدوش و رهام و گستهم و گیو / زره‌دار خراد و برزین نیو

معنی: با این حال، شیدوش و رهام و گستهم و گیو، به همراه خراد زره‌پوش و برزین نبردآزموده...

داستان کاموس کشانی • بخش ۵ - تیرگی آوردگاه و بیم طوس از پیشگویی، گزیدن پهلوانان و صف پیادگان پیش از نبرد سران بیت #12944

درفش خجسته بگستهم داد / بسی پند و اندرزها کرد یاد

معنی: درفش خجسته کاویانی را به گستهم سپرد و پندها و اندرزهای فراوانی به او یادآور شد.

داستان کاموس کشانی • بخش ۸ - رسیدن پیران به کوه هماون، ستیزه با طوس، بستن راه علف و رای شبخون ایرانیان بیت #13182

ز شیدوش، وز بیژن گستهم / بسی یاد کردند بر بیش و کم

معنی: آنان از شیدوش، بیژن و گستهم یاد کردند و در این سختی از کم و بیشِ یاران یاد آوردند.

داستان کاموس کشانی • بخش ۹ - شب نبرد طوس و گیو با هومان، رسیدن یاران تا سپیده‌دم و نامه خواستن رستم از کیخسرو بیت #13213

چنین گفت شیدوش و گستهم شیر / که شد کار پیکار سالار دیر

معنی: شیدوش و گستهمِ شیردل گفتند: «کار پیکار و نبردِ سالار (طوس) بسیار طولانی شده است.»

داستان کاموس کشانی • بخش ۹ - شب نبرد طوس و گیو با هومان، رسیدن یاران تا سپیده‌دم و نامه خواستن رستم از کیخسرو بیت #13219

بدان دژ فرستاد با گستهم / دو گرد خردمند با اوبهم

معنی: او آن سپاه را همراه با گستهم و دو پهلوان دانا فرستاد تا بدان دژ تاخت آورند.

داستان خاقان چین • بخش ۱۴ - کشتن کافور و گشودن دژ بیداد، نامهٔ افراسیاب به پولادوند و لاف کشتن رستم بیت #15054

چو گستهم گیتی بران گونه دید / جهان در کف دیو وارونه دید

معنی: چون گستهم اوضاع جهان را آن‌گونه دید و دنیا را در چنگال دیوانی نگونسار یافت،

داستان خاقان چین • بخش ۱۴ - کشتن کافور و گشودن دژ بیداد، نامهٔ افراسیاب به پولادوند و لاف کشتن رستم بیت #15058

ببیژن چنین گفت گستهم زود / که لختی عنانت بباید بسود

معنی: گستهم به شتاب به بیژن گفت: اندکی لگام بدار و شتاب کن.

داستان خاقان چین • بخش ۱۴ - کشتن کافور و گشودن دژ بیداد، نامهٔ افراسیاب به پولادوند و لاف کشتن رستم بیت #15064

وزان پس چو گودرز و چون طوس و گیو / چو گستهم و شیدوش و فرهاد نیو

معنی: پس از آن بزرگانی چون گودرز، طوس، گیو، گستهم، شیدوش و فرهاد دلاور،

داستان خاقان چین • بخش ۱۴ - کشتن کافور و گشودن دژ بیداد، نامهٔ افراسیاب به پولادوند و لاف کشتن رستم بیت #15128

طلایه گرازست با گستهم / که با بیژن گیو باشد بهم

معنی: طلایه‌داران سپاه شامل گراز و گستهم بودند که همراه با بیژن فرزند گیو حرکت می‌کردند.

داستان خاقان چین • بخش ۱۴ - کشتن کافور و گشودن دژ بیداد، نامهٔ افراسیاب به پولادوند و لاف کشتن رستم بیت #15233

چو گودرز و چون رستم و گستهم / چو برزین گرشاسپ از تخم جم

معنی: پهلوانانی چون گودرز، رستم، گستهم و برزین گرشاسپ که از نژاد جمشید بود؛

داستان اکوان دیو • داستان اکوان دیو بیت #15533

چو گرگین و چون زنگهٔ شاوران / دگر گستهم شیر جنگ آوران

معنی: پهلوانانی چون گرگین و زنگه شاوران و همچنین گستهم که شیرِ نبردآوران است.

داستان بیژن و منیژه • بخش ۸ - پیام گرگین به رستم، بخشایش کیخسرو و تدبیر نهانی رفتن به توران با گنج و هفت یل بیت #16589

ابر میمنه اشکش و گستهم / سواران بسیار با او بهم

معنی: بر جناح راست سپاه (میمنه)، اشکش و گستهم همراه با سواران بسیار قرار گرفتند.

داستان بیژن و منیژه • بخش ۱۳ - لشکرکشی افراسیاب بر رستم، آرایش رزم و گریز شاه توران با هزار اسیر بیت #16889

وگر تو نیابی مگر گستهم / بیاید دمان با فروهل به هم

معنی: و اگر تو نمی‌آیی، بگو تا گستهم و فروهل با هم دمان بیایند،

داستان دوازده رخ • بخش ۸ - رجزخوانی هومان با رهام و فریبرز و گودرز، افکندن چهار روزبان و شرمساری سپهبد بیت #17491

گرازه برون آمد و گستهم / هجیر سپهدار و بیژن به هم

معنی: گرازه و گستهم و هجیرِ سپهدار و بیژن، همگی با هم بیرون آمدند.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۸ - نبرد خونین گودرز و پیران، پیمان شبانهٔ رزم تن‌به‌تن و آرایش دوبارهٔ دو سپاه بیت #18537

پس بیژن اندر دمان گستهم / ابا نامداران ایران به هم

معنی: پس از بیژن، گستهم به همراه بزرگان و نامداران ایران خروشان و شتابان آمدند.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۸ - نبرد خونین گودرز و پیران، پیمان شبانهٔ رزم تن‌به‌تن و آرایش دوبارهٔ دو سپاه بیت #18605

عمودی فروهشت بر گستهم / که تا بگسلاند میانش ز هم

معنی: اندریمان گرز سنگینی بر گستهم فرود آورد تا کمر او را از هم بگسلد.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۸ - نبرد خونین گودرز و پیران، پیمان شبانهٔ رزم تن‌به‌تن و آرایش دوبارهٔ دو سپاه بیت #18608

به تیغش برآمد بدو نیم گشت / دل گستهم زو پر از بیم گشت

معنی: گستهم با شمشیر خود ضربه او را دفع کرد و آن دو نیم شد، اما دل گستهم از آن ضربه پر از بیم گردید.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۸ - نبرد خونین گودرز و پیران، پیمان شبانهٔ رزم تن‌به‌تن و آرایش دوبارهٔ دو سپاه بیت #18609

بفرمود پس گستهم را که شو / سپه را تو باش این زمان پیشرو

معنی: سپس به گستهم فرمان داد که: «پیش برو و در این زمان جلودار و پیشرو سپاه باش.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۸ - نبرد خونین گودرز و پیران، پیمان شبانهٔ رزم تن‌به‌تن و آرایش دوبارهٔ دو سپاه بیت #18721

همه گستهم را کنید آفرین / شب و روز باشید بر پشت زین

معنی: همگی از گستهم اطاعت و ستایش کنید و شب و روز بر پشت زین اسب آماده باشید.»

داستان دوازده رخ • بخش ۱۸ - نبرد خونین گودرز و پیران، پیمان شبانهٔ رزم تن‌به‌تن و آرایش دوبارهٔ دو سپاه بیت #18724

سپهدار پس گستهم را بخواند / بسی پند و اندرز با او براند

معنی: پس از آن سپهدار گودرز، گستهم را نزد خود خواند و پندها و اندرزهای فراوانی به او داد.

داستان دوازده رخ • بخش ۱۸ - نبرد خونین گودرز و پیران، پیمان شبانهٔ رزم تن‌به‌تن و آرایش دوبارهٔ دو سپاه بیت #18728

به پیش سپه بود گستهم شیر / بیامد بر پهلوان دلیر

معنی: در پیشاپیش سپاه، گستهمِ مانند شیر بود که نزد پهلوان دلیر آمد.

داستان دوازده رخ • بخش ۳۲ - خبر کشته‌شدن پیران و ده دلاور، سوگ لهاک و فرشیدورد و رای سپاه توران به زنهار بیت #19089

زمین را ببوسید و کرد آفرین / سپاهت بی‌آزار گفتا ببین

معنی: زمین را بوسید و آفرین گفت و بیان داشت که سپاهت بی‌هیچ آسیب و رنجی بر جای است.

داستان دوازده رخ • بخش ۳۲ - خبر کشته‌شدن پیران و ده دلاور، سوگ لهاک و فرشیدورد و رای سپاه توران به زنهار بیت #19090

چنانچون سپردی سپردم به هم / در این بود گودرز با گستهم

معنی: «چنان‌که سپاه را به من سپردی، همه را سالم تحویل دادم.» در همین هنگام که گودرز و گستهم سخن می‌گفتند،

داستان دوازده رخ • بخش ۳۲ - خبر کشته‌شدن پیران و ده دلاور، سوگ لهاک و فرشیدورد و رای سپاه توران به زنهار بیت #19091

دلیران ایران گرازان به هم / رسیدند یکسر بر گستهم

معنی: دلاوران ایران شادمان و خرامان به یکدیگر پیوستند و همگی به گستهم رسیدند.

داستان دوازده رخ • بخش ۳۲ - خبر کشته‌شدن پیران و ده دلاور، سوگ لهاک و فرشیدورد و رای سپاه توران به زنهار بیت #19108

ندادند پاسخ جز از گستهم / که بود اندر آورد شیر دژم

معنی: هیچ‌کس پاسخی نداد مگر گستهم، که در آوردگاه همچون شیری ژیان بود.

داستان دوازده رخ • بخش ۳۳ - گریز لهاک و فرشیدورد از چنگ طلایه، داوطلبی گستهم و پافشاری بیژن بر یاری او بیت #19195

بپوشید گستهم درع نبرد / ز گردان که را دید پدرود کرد

معنی: گستهم زره نبرد بر تن کرد و با هر یک از پهلوانان که دید، بدرود گفت.

داستان دوازده رخ • بخش ۳۳ - گریز لهاک و فرشیدورد از چنگ طلایه، داوطلبی گستهم و پافشاری بیژن بر یاری او بیت #19203

همی گفت لشکر همه سر به سر / که گستهم را ز این بد آید به سر

معنی: تمامی سپاهیان با یکدیگر می‌گفتند که بی‌گمان گستهم از این سرانجامِ شوم آسیب خواهد دید.

داستان دوازده رخ • بخش ۳۳ - گریز لهاک و فرشیدورد از چنگ طلایه، داوطلبی گستهم و پافشاری بیژن بر یاری او بیت #19205