سرگذشت و جایگاه در حماسه

قیصر، فرمانروای امپراتوری روم که در شاهنامه نماد قدرت باختری است. او برای آزمودن دانایی شهریار ایران و فرار از پرداخت باژ، صندوقچه‌ای مهروموم‌شده حاوی سه گوهر را به بارگاه کسری نوشین‌روان فرستاد و شرط کرد که تنها در صورت کشف راز صندوق بدون باز کردن قفل، خراج روم را بپردازد.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (37)

نه قیصر بخواهم نه فغفور چین / نه از تاجداران ایران زمین

معنی: نه قیصر روم را می‌خواهم، نه فغفور چین را و نه هیچ‌یک از شاهان تاجدار سرزمین ایران را!

منوچهر • بخش ۶ - راز عاشقی گفتن رودابه با ندیمه‌هایش بیت #2343

ز کشتی سبک بادبان برکشید / جهانجوی را سوی قیصر کشید

معنی: هیشوی به شتاب بادبان کشتی را برافراشت و آن جهان‌جوی را به سوی قلمرو قیصر برد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22785

برآوردهٔ سلم جای بزرگ / نشستنگه قیصران سترگ

معنی: آن شهر جایگاهی بزرگ بود که سلم آن را ساخته بود و مقر پادشاهی قیصران والامقام به شمار می‌رفت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22787

چو در شهر آباد چندی بگشت / ز ایوان به دیوان قیصر گذشت

معنی: پس از آنکه چندی در شهر آباد گشت، از کاخ بگذشت و به دیوان و کارگاه نویسندگان قیصر درآمد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22791

یکی باد سرد از جگر برکشید / به نزدیک چوپان قیصر رسید

معنی: آهی سرد از سینه برکشید و به نزد سرپرست چوپانان قیصر رفت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22799

چو بشنید گشتاسپ غمگین برفت / ره ساربانان قیصر گرفت

معنی: گشتاسپ چون این سخن را شنید، غمگین شد و راه ساربانان قیصر را پیش گرفت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22808

به چیزی که ما راست چون سر کنی / به آید گر آهنگ قیصر کنی

معنی: چگونه می‌خواهی به این دارایی ناچیز ما خرسند باشی؟ بهتر آن است که رو به درگاه قیصر کنی.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22815

ترا بی‌نیازی دهد زین سخن / جز آهنگ درگاه قیصر مکن

معنی: او تو را از این سختی‌ها بی‌نیاز می‌سازد؛ پس جز رفتن به آستان قیصر کاری مکن.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22816

همی ساختی نعل اسپان شاه / بر قیصر او را بدی پایگاه

معنی: او نعل اسب‌های شاه را می‌ساخت و نزد قیصر روم مقام و منزلت بالایی داشت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۵ - رسیدن گشتاسپ به روم، ناکامی نزد دبیران و نستاو و شکستن سندان بوراب بیت #22821

بیامد سبک قیصر از میمنه / دو داماد را کرد پیش بنه

معنی: قیصر روم شتابان از سمت راست سپاه آمد و دو داماد خود را پیشاپیش لشکر قرار داد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۴ - رزم گشتاسپ با الیاس، اسارت و سپردنش به قیصر و نهادن کلاه کیان بیت #23351

ابر میمنه پور قیصر سقیل / ابر میسره قیصر و کوس و پیل

معنی: بر جناح راست، سقیل فرزند قیصر بود و بر جناح چپ، خود قیصر همراه با طبل‌ها و فیل‌ها ایستاده بود.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۴ - رزم گشتاسپ با الیاس، اسارت و سپردنش به قیصر و نهادن کلاه کیان بیت #23352

چنین گفت الیاس با انجمن / که قیصر همی باژ خواهد ز من

معنی: الیاس به بزرگان و همراهان خویش گفت: «قیصر از من باژ و خراج می‌طلبد!»

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۴ - رزم گشتاسپ با الیاس، اسارت و سپردنش به قیصر و نهادن کلاه کیان بیت #23355

ز پیش سواران کشانش ببرد / بیاورد و نزدیک قیصر سپرد

معنی: الیاس را در برابر چشمان سوارانش کشان‌کشان برد و او را به قیصر روم سپرد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۴ - رزم گشتاسپ با الیاس، اسارت و سپردنش به قیصر و نهادن کلاه کیان بیت #23362

بر قیصر آمد سپه تاخته / به پیروزی و گردن افراخته

معنی: سپاهیان با پیروزی و سرافرازی تمام، تاخته به نزد قیصر روم آمدند.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۴ - رزم گشتاسپ با الیاس، اسارت و سپردنش به قیصر و نهادن کلاه کیان بیت #23366

ز لشکر چو قیصر بدیدش به راه / ز شادی پذیره شدش با سپاه

معنی: چون قیصر او را در راه دید، با شادمانی فراوان همراه با سپاهش به استقبال او شتافت.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۴ - رزم گشتاسپ با الیاس، اسارت و سپردنش به قیصر و نهادن کلاه کیان بیت #23367

چو برخاست قیصر به گشتاسپ گفت / که پاسخ چرا ماندی در نهفت

معنی: چون قیصر برخاست به گشتاسپ گفت: چرا پاسخ و حقیقت حال خود را پنهان داشتی؟

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۷ - تاج‌گذاری گشتاسپ نزد زریر، آمدن قیصر و کتایون، و سپردن تخت از لهراسپ بیت #23464

بدو گفت قیصر تو داناتری / برین آرزو بر تواناتری

معنی: قیصر به او گفت: تو داناتری و بر برآوردن این آرزو توانایی داری.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۷ - تاج‌گذاری گشتاسپ نزد زریر، آمدن قیصر و کتایون، و سپردن تخت از لهراسپ بیت #23469

چو گشتاسپ دید آن دلارای کام / فرستاد نزدیک قیصر پیام

معنی: چون گشتاسپ آن کامرانی دلپذیر را دید، پیامی نزد قیصر فرستاد،

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۷ - تاج‌گذاری گشتاسپ نزد زریر، آمدن قیصر و کتایون، و سپردن تخت از لهراسپ بیت #23490

فرستاده چون نزد قیصر رسید / به دشت آمد و ساز لشکر بدید

معنی: چون فرستاده به نزد قیصر رسید، او به دشت آمد و آراستگی لشکر را دید.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۷ - تاج‌گذاری گشتاسپ نزد زریر، آمدن قیصر و کتایون، و سپردن تخت از لهراسپ بیت #23495

بدانست قیصر که گشتاسپ اوست / فروزندهٔ جان لهراسپ اوست

معنی: قیصر دریافت که او همان گشتاسپ، روشنی‌بخش جان لهراسپ است.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۷ - تاج‌گذاری گشتاسپ نزد زریر، آمدن قیصر و کتایون، و سپردن تخت از لهراسپ بیت #23498

بشد قیصر و رنج و تشویر برد / بسی نیز بر خوی بد برشمرد

معنی: قیصر رفت، در حالی که شرمسار بود و خوی بد خویش را سرزنش می‌کرد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۷ - تاج‌گذاری گشتاسپ نزد زریر، آمدن قیصر و کتایون، و سپردن تخت از لهراسپ بیت #23504

چو قیصر دو منزل بیامد به راه / عنان تگاور بپیچید شاه

معنی: چون قیصر دو منزل در راه همراهی کرد، گشتاسپ مهار اسبِ تکاور خویش را پیچید و بازایستاد.

پادشاهی لهراسپ • بخش ۱۷ - تاج‌گذاری گشتاسپ نزد زریر، آمدن قیصر و کتایون، و سپردن تخت از لهراسپ بیت #23517

پس آن دختر نامور قیصرا / که ناهید بد نام آن دخترا

معنی: پس از آن، دختر نامدار قیصر روم که نامش ناهید بود،

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۲ - سخن دقیقی: کناره‌گیری لهراسپ، تاج‌گذاری گشتاسپ و زاده شدن اسفندیار و پشوتن بیت #23567

بگفت آنک از چرم خر دیده بود / سخنهای قیصر که بشنیده بود

معنی: و گفت که چگونه در چرم خر رنج برده و چه سخنانی از قیصر شنیده بود،

پادشاهی شاپور ذوالاکتاف • بخش ۹ - یافتن فر شاپور، گرد آمدن سپاه در سورستان و فرمان بستن راه طیسفون از قیصر بیت #33101

چو قیصر بیابد ز ما آگهی / که بیدار شد فر شاهنشهی

معنی: چون قیصر از ما آگاهی یابد و بداند که فرّ شاهنشاهی بیدار شده است،

پادشاهی شاپور ذوالاکتاف • بخش ۹ - یافتن فر شاپور، گرد آمدن سپاه در سورستان و فرمان بستن راه طیسفون از قیصر بیت #33109

بیاید سپاه مرا برکند / دل و پشت ایرانیان بشکند

معنی: با سپاه خود خواهد آمد تا لشکر مرا برکند و دل و پشت ایرانیان را بشکند.

پادشاهی شاپور ذوالاکتاف • بخش ۹ - یافتن فر شاپور، گرد آمدن سپاه در سورستان و فرمان بستن راه طیسفون از قیصر بیت #33110

اگر چه فرستادهٔ قیصرم / همان چاکر شاه را چاکرم

معنی: اگرچه فرستادهٔ قیصرم، اما خودم را چاکرِ چاکران شاه می‌دانم.

پادشاهی بهرام گور • بخش ۲۷ - نشاندن فرستادهٔ قیصر بر تخت بهرام، هفت پرسش نهان و پاسخ موبد در ستایش خرد بیت #35944

درودی رسانم ز قیصر به شاه / که جاوید باد این سر و تاج و گاه

معنی: درودی از قیصر به شاه می‌رسانم که این سر و تاج و تخت جاویدان باد!

پادشاهی بهرام گور • بخش ۲۷ - نشاندن فرستادهٔ قیصر بر تخت بهرام، هفت پرسش نهان و پاسخ موبد در ستایش خرد بیت #35945

سخن‌گوی بگشاد راز از نهفت / سخنهای قیصر به موبد بگفت

معنی: فرستادهٔ قیصر راز را آشکار ساخت و پرسش‌های قیصر را به موبد گفت.

پادشاهی بهرام گور • بخش ۲۷ - نشاندن فرستادهٔ قیصر بر تخت بهرام، هفت پرسش نهان و پاسخ موبد در ستایش خرد بیت #35950

سخن‌دان قیصر چو پاسخ شنید / زمین را ببوسید و فرمان گزید

معنی: چون فرستادهٔ سخن‌دان قیصر این پاسخ را شنید، زمین را بوسید و مطیع فرمان شد.

پادشاهی بهرام گور • بخش ۲۷ - نشاندن فرستادهٔ قیصر بر تخت بهرام، هفت پرسش نهان و پاسخ موبد در ستایش خرد بیت #35975

فرستادهٔ قیصر نامدار / سوی خانه رفت از بر شهریار

معنی: فرستادهٔ قیصر نامدار نیز از نزد پادشاه به سوی اقامتگاه خویش بازگشت.

پادشاهی بهرام گور • بخش ۲۷ - نشاندن فرستادهٔ قیصر بر تخت بهرام، هفت پرسش نهان و پاسخ موبد در ستایش خرد بیت #35984

وزان نامه کز قیصر آمد بدوی / همی آب تیره درآمد به جوی

معنی: و اما درباره آن نامه‌ای که از سوی قیصر به او رسیده، آب تیره‌ای وارد جویبار گشته است.

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۲۱ - رسیدن خبر شورش به انوشیروان و نامهٔ خشمگین او بیت #38381

ازان کو هم‌آواز و هم کیش اوست / گمانند قیصر بتن خویش اوست

معنی: از آنجا که قیصر با او (نوشزاد) هم‌صدا و هم‌کیش است، چنین می‌پندارد که نوشزاد از تن و نژاد خود اوست.

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۲۱ - رسیدن خبر شورش به انوشیروان و نامهٔ خشمگین او بیت #38382

سوی کیش قیصر گراید همی / ز دیهیم ما سر بتابدهمی

معنی: او به آیین و کیش قیصر روم روی آورده و سر از تاج و فرمان ما پیچیده است.

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۲۲ - دستور انوشیروان به رام‌برزین برای سرکوب شورش بیت #38395

پدرت آن جهاندار آزادمرد / شنیدی که با روم و قیصر چه کرد

معنی: آیا نشنیده‌ای که پدرت، آن شهریار جهان‌دار، با سپاه روم و قیصر چه کرد؟

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۲۴ - نبرد و پند پیروز شیر به نوش‌زاد بیت #38455

پس از روم و قیصر زبان برگشاد / همی‌کرد زان قفل و زان درج یاد

معنی: پس از آن، او از روم و قیصر سخن گفت و از آن قفل و صندوقچه مهروموم‌شده یاد کرد.

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۷۸ - توضیح بزرجمهر درباره مرغ سیاه و خواب شاه بیت #41168

چو بشنید رومی زبان برگشاد / سخن‌های قیصر همه کرد یاد

معنی: چون فرستاده رومی این سخن بشنید، زبان گشود و تمام سخنان و پیام قیصر را بازگفت:

پادشاهی کسری نوشین روان چهل و هشت سال بود • بخش ۷۸ - توضیح بزرجمهر درباره مرغ سیاه و خواب شاه بیت #41178