سرگذشت و جایگاه در حماسه

فریدون، شهریار فرخنده پیشدادی و دارنده گرز گاوسار است که ضحاک ستمگر را در دماوند به بند کشید. در گفتار کسری نوشین‌روان و مردم طبرستان، از فریدون به عنوان پادشاهی یزدان‌پرست یاد می‌شود که در روزگار باستان بیشه‌های خرم ساری و آمل را جایگاه نشست خویش ساخت و هرگز دست ستم و بدی بر سوی مردمان این دیار دراز نکرد. یاد فریدون الهام‌بخش نوشین‌روان در پاسداری از سنت دادگری شاهان پیشین می‌گردد.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

کجا نام او آفریدون بود / زمین را سپهری همایون بود

معنی: نام او «آفریدون» (فریدون) خواهد بود و او مانند آسمانی مبارک و خجسته بر روی زمین سایه خواهد افکند.

ضحاک • بخش ۳ - کابوس ضحاک و پیشبینی موبدان برآمدن فریدون را بیت #663

نشان فریدون به گرد جهان / همی باز جست آشکار و نهان

معنی: او در سراسر جهان، آشکارا و نهان، به دنبال نشانه و خبری از فریدون می‌گشت.

ضحاک • بخش ۳ - کابوس ضحاک و پیشبینی موبدان برآمدن فریدون را بیت #677

خجسته فریدون ز مادر بزاد / جهان را یکی دیگر آمد نهاد

معنی: فریدون فرخنده از مادر متولد شد و سرنوشت جهان نهادی نو به خود گرفت.

ضحاک • بخش ۴ - زاده شدن فریدون، کشته شدن پدرش و پرورش او با شیر گاو برمایه بیت #680

ببالید برسان سرو سهی / همی تافت زو فر شاهنشهی

معنی: چون سروی راست‌قامت بالید و فرّهٔ شهریاری از او می‌تافت.

ضحاک • بخش ۴ - زاده شدن فریدون، کشته شدن پدرش و پرورش او با شیر گاو برمایه بیت #681

جهانجوی با فر جمشید بود / به کردار تابنده خورشید بود

معنی: آن جهان‌جوی دارای فرّه جمشید بود و به درخشندگی خورشید تابان می‌مانست.

ضحاک • بخش ۴ - زاده شدن فریدون، کشته شدن پدرش و پرورش او با شیر گاو برمایه بیت #682

جهان را چو باران به بایستگی / روان را چو دانش به شایستگی

معنی: برای جهان چون باران به هنگام سودمند بود و برای جان چون دانش شایسته.

ضحاک • بخش ۴ - زاده شدن فریدون، کشته شدن پدرش و پرورش او با شیر گاو برمایه بیت #683

بسر بر همی گشت گردان سپهر / شده رام با آفریدون به مهر

معنی: چرخ گردون بر بالای سرش می‌گشت و با مهر و دوستی رام فریدون شده بود.

ضحاک • بخش ۴ - زاده شدن فریدون، کشته شدن پدرش و پرورش او با شیر گاو برمایه بیت #684

فریدون که بودش پدر آبتین / شده تنگ بر آبتین بر زمین

معنی: پدر فریدون آبتین نام داشت و زمین بر او تنگ و ناامن شده بود.

ضحاک • بخش ۴ - زاده شدن فریدون، کشته شدن پدرش و پرورش او با شیر گاو برمایه بیت #690

خردمند مام فریدون چو دید / که بر جفت او بر چنان بد رسید

معنی: چون مادر دانای فریدون دید که چنان بلایی بر سر شوهرش آمده است،

ضحاک • بخش ۴ - زاده شدن فریدون، کشته شدن پدرش و پرورش او با شیر گاو برمایه بیت #694

فرانک بدش نام و فرخنده بود / به مهر فریدون دل آگنده بود

معنی: نامش فرانک و خجسته بود و دلش از مهر فریدون لبریز گشته بود.

ضحاک • بخش ۴ - زاده شدن فریدون، کشته شدن پدرش و پرورش او با شیر گاو برمایه بیت #695

بدو گفت کاین کودک شیرخوار / ز من روزگاری بزنهار دار

معنی: به او گفت: این کودک شیرخوار را مدتی از من به پناه و امانت دار.

ضحاک • بخش ۴ - زاده شدن فریدون، کشته شدن پدرش و پرورش او با شیر گاو برمایه بیت #699

پدروارش از مادر اندر پذیر / وزین گاو نغزش بپرور به شیر

معنی: چون پدری مهربان او را از مادر بپذیر و با شیر این گاو نغز پرورشش ده.

ضحاک • بخش ۴ - زاده شدن فریدون، کشته شدن پدرش و پرورش او با شیر گاو برمایه بیت #700

که چون بنده در پیش فرزند تو / بباشم پرستندهٔ پند تو

معنی: من همچون بنده‌ای در پیشگاه فرزندت خواهم بود و پند و فرمان تو را به جان می‌پذیرم.

ضحاک • بخش ۴ - زاده شدن فریدون، کشته شدن پدرش و پرورش او با شیر گاو برمایه بیت #703

سه سالش همی داد زان گاو شیر / هشیوار بیدار زنهارگیر

معنی: سه سال او را از شیر آن گاو خورانید؛ در حالی که نگهبانی هوشیار و بیدار و امانت‌دار بود.

ضحاک • بخش ۴ - زاده شدن فریدون، کشته شدن پدرش و پرورش او با شیر گاو برمایه بیت #704

سبک سوی خان فریدون شتافت / فراوان پژوهید و کس را نیافت

معنی: پس از آن شتابان به سوی خانه و سرای فریدون رفت، بسیار جست‌وجو کرد اما کسی را نیافت.

ضحاک • بخش ۵ - کشته شدن گاو برمایه بیت #720

چو بگذشت از آن بر فریدون دو هشت / ز البرز کوه اندر آمد به دشت

معنی: چون فریدون به شانزده سالگی رسید، از کوه البرز به سوی دشت فرود آمد.

ضحاک • بخش ۶ - شانزده‌سالگی فریدون و آگاهی او از گذشته و سرنوشت پدرش بیت #722

بر مادر آمد پژوهید و گفت / که بگشای بر من نهان از نهفت

معنی: نزد مادرش آمد و جویا شد و گفت: آنچه را از من پنهان داشته‌ای بر من آشکار کن.

ضحاک • بخش ۶ - شانزده‌سالگی فریدون و آگاهی او از گذشته و سرنوشت پدرش بیت #723

فریدون چو بشنید بگشاد گوش / ز گفتار مادر برآمد به جوش

معنی: فریدون چون سخنان مادر را شنید، خروش و جوشش در جانش پدید آمد.

ضحاک • بخش ۶ - شانزده‌سالگی فریدون و آگاهی او از گذشته و سرنوشت پدرش بیت #745

چنان بُد که ضحاک را روز و شب / به نام فریدون گشادی دو لب

معنی: چنان شده بود که ضحاک شب و روز لب به سخن می‌گشود، تنها نام فریدون را بر زبان می‌آورد.

ضحاک • بخش ۷ - کاوهٔ آهنگر و درفش کاویانی و ساخته شدن گرز گاوسر بیت #756

بر آن برز بالا ز بیم نشیب / شده ز آفریدون دلش پر نهیب

معنی: از ترس سرنگونی از آن جاه و مقام والای خویش، دل ضحاک از بیم فریدون آکنده از هراس گشته بود.

ضحاک • بخش ۷ - کاوهٔ آهنگر و درفش کاویانی و ساخته شدن گرز گاوسر بیت #757

به سال اندکی و به دانش بزرگ / گوی بدنژادی دلیر و سترگ

معنی: سالش اندک است اما دانشی بزرگ دارد؛ پهلوانی دلیر و تنومند که نژادش بر من بدخواهی دارد.

ضحاک • بخش ۷ - کاوهٔ آهنگر و درفش کاویانی و ساخته شدن گرز گاوسر بیت #762

کسی کاو هوای فریدون کند / دل از بند ضحاک بیرون کند

معنی: «هر کس که آرزو و هواداری فریدون را در سر دارد، باید دل خود را از قید و بند و بندگی ضحاک آزاد کند.»

ضحاک • بخش ۷ - کاوهٔ آهنگر و درفش کاویانی و ساخته شدن گرز گاوسر بیت #805

بدانست خود کافریدون کجاست / سر اندر کشید و همی رفت راست

معنی: او خود می‌دانست که فریدون کجا قرار دارد؛ پس سر فرود آورد و یکراست به سوی او شتافت.

ضحاک • بخش ۷ - کاوهٔ آهنگر و درفش کاویانی و ساخته شدن گرز گاوسر بیت #809

فریدون چو گیتی بر آن گونه دید / جهان پیش ضحاک وارونه دید

معنی: هنگامی که فریدون اوضاع جهان را آن گونه دید و دریافت که روزگار بر ضحاک واژگون و تیره شده است،

ضحاک • بخش ۷ - کاوهٔ آهنگر و درفش کاویانی و ساخته شدن گرز گاوسر بیت #820

فریدون سبک ساز رفتن گرفت / سخن را ز هر کس نهفتن گرفت

معنی: فریدون به سرعت ساز و برگ سفر بست و قصد خود را از همگان پنهان داشت.

ضحاک • بخش ۷ - کاوهٔ آهنگر و درفش کاویانی و ساخته شدن گرز گاوسر بیت #827

فریدون بریشان زبان برگشاد / که خرم زیید ای دلیران و شاد

معنی: فریدون خطاب به آنان سخن آغاز کرد و گفت: «ای دلاوران، شادمان و خرم زندگی کنید!»

ضحاک • بخش ۷ - کاوهٔ آهنگر و درفش کاویانی و ساخته شدن گرز گاوسر بیت #830

هر آن کس کز آن پیشه بُد نام‌جوی / به سوی فریدون نهادند روی

معنی: همهٔ کسانی که در آن حرفه (آهنگری) نامدار و استاد بودند، به سوی فریدون آمدند.

ضحاک • بخش ۷ - کاوهٔ آهنگر و درفش کاویانی و ساخته شدن گرز گاوسر بیت #834

جهان‌جوی پرگار بگرفت زود / وزان گرز پیکر بٕدیشان نمود

معنی: آن جهان‌جوی (فریدون) به سرعت پرگار به دست گرفت و نقش و شکل آن گرز را به آنان نشان داد.

ضحاک • بخش ۷ - کاوهٔ آهنگر و درفش کاویانی و ساخته شدن گرز گاوسر بیت #835

فریدون به خورشید بر برد سر / کمر تنگ بستش به کین پدر

معنی: فریدون سرش را تا خورشید بالا برد و برای گرفتن انتقام خون پدرش (آبتین) با عزم راسخ میان بست.

ضحاک • بخش ۸ - به پا خاستن فریدون در برابر ضحاک بیت #842

برون رفت خرم به خرداد روز / به نیک اختر و فال گیتی فروز

معنی: او در روز خرداد با خرمی و تحت ستاره‌ای نیکو و خجسته‌فالی گیتی‌افروز براه افتاد.

ضحاک • بخش ۸ - به پا خاستن فریدون در برابر ضحاک بیت #843

سپاه انجمن شد به درگاه او / به ابر اندر آمد سر گاه او

معنی: سپاهیان در آستانِ درگاه او گرد آمدند و شکوهِ پایگاه و تخت او سر به آسمان و ابر کشید.

ضحاک • بخش ۸ - به پا خاستن فریدون در برابر ضحاک بیت #844

کیانوش و پرمایه بر دست شاه / چو کهتر برادر ورا نیک خواه

معنی: کیانوش و پرمایه در کنار شاه (فریدون) قرار داشتند و همچون برادران کوچک‌تر و خیرخواه او را همراهی می‌کردند.

ضحاک • بخش ۸ - به پا خاستن فریدون در برابر ضحاک بیت #846

همی رفت منزل به منزل چو باد / سری پر ز کینه دلی پر ز داد

معنی: منزل به منزل چون باد شتابان می‌رفت؛ سری پر از کینه دشمن و دلی آکنده از داد و عدل داشت.

ضحاک • بخش ۸ - به پا خاستن فریدون در برابر ضحاک بیت #847

به اروندرود اندر آورد روی / چنان چون بود مرد دیهیم‌جوی

معنی: رو به سوی رود اروند نهاد، آن‌گونه که شایسته مردی تاج‌خواه و جویای پادشاهی است.

ضحاک • بخش ۸ - به پا خاستن فریدون در برابر ضحاک بیت #848

دگر منزل آن شاه آزادمرد / لب دجله و شهر بغداد کرد

معنی: منزلگاه بعدی آن شاه آزاده‌خو، بر لب رود دجله و در شهر بغداد بود.

ضحاک • بخش ۸ - به پا خاستن فریدون در برابر ضحاک بیت #850

بران رودبان گفت پیروز شاه / که کشتی برافگن هم اکنون به راه

معنی: آن پادشاه پیروزمند به نگهبان رود گفت: هم‌اکنون کشتی‌ها را به آب انداز و آماده حرکت کن.

ضحاک • بخش ۹ - سفر فریدون و سپاهش از اروندرود تا بیت‌المقدس پایتخت ضحاک بیت #852

نیاورد کشتی نگهبان رود / نیامد بگفت فریدون فرود

معنی: نگهبان رود کشتی را نیاورد و به سخن و فرمان فریدون اعتنایی نکرد.

ضحاک • بخش ۹ - سفر فریدون و سپاهش از اروندرود تا بیت‌المقدس پایتخت ضحاک بیت #855

فریدون چو بشنید شد خشمناک / ازان ژرف دریا نیامدش باک

معنی: فریدون چون این پاسخ را شنید خشمگین شد و از آن دریای ژرف و خروشان هیچ ترسی به دل راه نداد.

ضحاک • بخش ۹ - سفر فریدون و سپاهش از اروندرود تا بیت‌المقدس پایتخت ضحاک بیت #858

ز یک میل کرد آفریدون نگاه / یکی کاخ دید اندر آن شهر شاه

معنی: فریدون از فاصله یک میل نگاه کرد و در آن شهر شاهی، کاخی بس بلند دید،

ضحاک • بخش ۹ - سفر فریدون و سپاهش از اروندرود تا بیت‌المقدس پایتخت ضحاک بیت #867

کس از روزبانان به در بر نماند / فریدون جهان آفرین را بخواند

معنی: هیچ‌یک از روزبانان و پاسداران بر در کاخ نماندند؛ فریدون نام آفریننده جهان را خواند.

ضحاک • بخش ۹ - سفر فریدون و سپاهش از اروندرود تا بیت‌المقدس پایتخت ضحاک بیت #877