سرگذشت و جایگاه در حماسه

اردشیر بابکان، بنیادگذار شاهنشاهی ساسانی که در یادآوری بهرام گور از او به عنوان سرچشمه و سرمایه همه پادشاهان ساسانی و آورنده داد و آیین نوین یاد می‌شود.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

نخستین کس نام‌دار اردشیر / پس شهریار آن نبرده دلیر

معنی: «نخستین کسی که نامش در میان کشته‌شدگان آید، شاهزاده اردشیر دلاور، فرزند شهریار است.»

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۰ - سخن دقیقی: پیش‌گویی جاماسپ دربارهٔ نبرد و سرنوشت پهلوانان ایران بیت #23879

پس افگنده بیند بزرگ اردشیر / سیه گشته رخسار و تن چون زریر

معنی: سپس او اردشیر بزرگ را کشته بر خاک می‌بیند، در حالی که چهره‌اش تیره و پیکرش زردگون گشته است.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۰ - سخن دقیقی: پیش‌گویی جاماسپ دربارهٔ نبرد و سرنوشت پهلوانان ایران بیت #23908

بیامد نخست آن سوار هژیر / پس شهریار جهان اردشیر

معنی: نخست آن سوار دلاور و خردمند، اردشیر، فرزند شهریار جهان (گشتاسپ) به میدان آمد.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۲ - سخن دقیقی: آغاز نبرد بزرگ و کشته شدن اردشیر و شیدسپ و هرمزد بیت #24015

یکی مرد بد نام او اردشیر / سواری گرانمایه گردی دلیر

معنی: پهلوان گران‌قدری به نام اردشیر در آنجا بود، سواری والامقام و دلاور.

پادشاهی گشتاسپ صد و بیست سال بود • بخش ۱۶ - سخن دقیقی: حملهٔ اسفندیار و سوگ بستور بر پیکر زریر بیت #24202

ورا یافت روشن‌دل و یادگیر / ازان پس همی خواندش اردشیر

معنی: چون او را خردمند، روشن‌روان و تیزهوش یافت، از آن پس او را «اردشیر» نامید.

داستان رستم و اسفندیار • بخش ۳۱ - نامهٔ پوزش رستم به گشتاسپ، بازگشت بهمن از زابل و نامیدن او به اردشیر بیت #27578

سرانجام بر دست یاز اردشیر / گرفتار شد نامدار دلیر

معنی: سرانجام آن دلاور نامدار به دست یاز اردشیر (پهلوان بهمن) گرفتار شد.

پادشاهی بهمن اسفندیار صد و دوازده سال بود • بخش ۳ - نبرد فرامرز با بهمن در غور، گرفتاری و زنده بر دار کردنش به باران تیر بیت #28064

ازان پس بفرمود شاه اردشیر / که کشتند او را به باران تیر

معنی: سپس شاه اردشیر (بهمن) فرمان داد که او را زیر بارانی از تیر به شهادت رساندند.

پادشاهی بهمن اسفندیار صد و دوازده سال بود • بخش ۳ - نبرد فرامرز با بهمن در غور، گرفتاری و زنده بر دار کردنش به باران تیر بیت #28068

پسر بد مر او را یکی همچو شیر / که ساسان همی خواندی اردشیر

معنی: بهمن (اردشیر) پسری داشت شجاع و پیلتن همچون شیر که او را ساسان نامیده بود.

پادشاهی بهمن اسفندیار صد و دوازده سال بود • بخش ۵ - مرگ بهمن، ولیعهدی همای و فرزند نهان، و چوپان شدن نژاد ساسان در نشاپور بیت #28109

به بیماری اندر بمرد اردشیر / همی بود بی‌کار تاج و سریر

معنی: اردشیر بر اثر بیماری درگذشت و تاج و تخت شاهی بی‌شهریار ماند.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۱ - مرگ اردشیر و تاج‌گذاری همای، زادن نهانی پسر، افکندنش به فرات و یافتن گازر بیت #28132

رخی دید تابان میان حریر / به دیدار مانندهٔ اردشیر

معنی: چهره‌ای تابان و درخشان را میان حریر دید که در زیبایی بسان اردشیر بود.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۲ - یافتن داراب در صندوق جوی، پرورش نزد گازر و روی آوردن به فرهنگ و سواری بیت #28186

که در تست فرزند شاه اردشیر / ز باران مترس این سخن یادگیر

معنی: چرا که فرزند شاه اردشیر در پناه توست؛ از باران بیم مدار و این سخن را به یاد دار!

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۴ - تندباد و پناه داراب در طاق ویران، خروش نهانی و شناختن رشنواد و خواندن گازر بیت #28297

چه گفت آن سراینده دهقان پیر / ز گشتاسپ وز نامدار اردشیر

معنی: آن دهقان پیر و روایت‌گر کهن، درباره گشتاسپ و اردشیر نامدار چه سخن گفت؟

پادشاهی داراب دوازده سال بود • بخش ۱ - نشستن داراب بر تخت داد، گشودن آب دریا، بنیاد دارابگرد و ایمن کردن گیتی بیت #28459

یکی نامه بنوشت فرخ دبیر / ز دارای داراب بن اردشیر

معنی: دبیر فرخنده نامه‌ای از سوی دارا فرزند داراب فرزند اردشیر به نگارش درآورد.

پادشاهی دارای داراب چهارده سال بود • بخش ۱ - نشستن دارا بر تخت پس از سوگ داراب، خطابهٔ قهر و نامه‌های خنجرآسا، گشادن گنج و بنای نوشاد بیت #28598

ز دارای داراب بن اردشیر / سوی قیصر اسکندر شهرگیر

معنی: از جانب دارای داراب، فرزند اردشیر، به سوی قیصر اسکندر جهانگیر و شهرگشا.

پادشاهی دارای داراب چهارده سال بود • بخش ۷ - نامهٔ داغ‌دار دارا به اسکندر، پیشنهاد صلح و گنج و پاسخ سخت او بیت #28849

نبیرهٔ جهاندار شاه اردشیر / که بهمنش خواندی همی یادگیر

معنی: و نبیره شاه جهاندار، اردشیر، که او را بهمن می‌خواندند.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۳ - کشته شدن دارا و شبانی زادگان ساسان، خواب بابک و دادن دختر و افسر بدو بیت #31078

به مانندهٔ نامدار اردشیر / فزاینده و فرخ و دلپذیر

معنی: همتای اردشیر نامدار، روزبه‌روز بر فرّ و پذیرا بودن و فرخندگی‌اش افزوده می‌گشت.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۴ - زاده شدن و هنرآموزی اردشیر، نامهٔ اردوان و فرستادنش با هدایا به درگاه بیت #31088

همان اردشیرش پدر کرد نام / نیا شد به دیدار او شادکام

معنی: او را اردشیر نام نهادند و نیا از دیدارش دلی شادمان یافت.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۴ - زاده شدن و هنرآموزی اردشیر، نامهٔ اردوان و فرستادنش با هدایا به درگاه بیت #31089

مر او را کنون مردم تیزویر / همی خواندش بابکان اردشیر

معنی: از آن پس، مردمانِ خردمند و تیزهوش او را اردشیر بابکان نامیدند.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۴ - زاده شدن و هنرآموزی اردشیر، نامهٔ اردوان و فرستادنش با هدایا به درگاه بیت #31091

شنیدم که فرزند تو اردشیر / سواریست گوینده و یادگیر

معنی: شنیده‌ام که فرزندت اردشیر، سواری سخن‌دان و شایسته و زودآموز است.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۴ - زاده شدن و هنرآموزی اردشیر، نامهٔ اردوان و فرستادنش با هدایا به درگاه بیت #31098

بفرمود تا پیش او شد دبیر / همان نورسیده جوان اردشیر

معنی: بفرمود تا دبیر و همچنین آن جوانِ نوخاسته، اردشیر، به پیشگاهش آیند.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۴ - زاده شدن و هنرآموزی اردشیر، نامهٔ اردوان و فرستادنش با هدایا به درگاه بیت #31103

بسی هدیه‌ها نیز با اردشیر / ز دیبا و دینار و مشک و عبیر

معنی: همراه با اردشیر هدیه‌های فراوانی از دیبا، طلا، مشک و عبیر معطر روانه گشت.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۴ - زاده شدن و هنرآموزی اردشیر، نامهٔ اردوان و فرستادنش با هدایا به درگاه بیت #31113

پرستنده‌ای پیش خواند اردشیر / همان هدیه‌هایی که بد ناگزیر

معنی: اردشیر خدمتکاری را پیش خواند تا هدیه‌های لازمی را که همراه داشت آماده سازد.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۵ - شکار گور و ستیز اردشیر با پسر اردوان، خشم شاه و گماردنش به سالاری آخور بیت #31121

همی راند با اردوان اردشیر / جوانمرد را شاه بد دلپذیر

معنی: اردشیر همراه اردوان می‌تاخت، چرا که آن جوانمرد سخت مورد پسند شاه بود.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۵ - شکار گور و ستیز اردشیر با پسر اردوان، خشم شاه و گماردنش به سالاری آخور بیت #31128

همی تاخت پیش اندرون اردشیر / چو نزدیک شد در کمان راند تیر

معنی: اردشیر از همگان پیشی گرفت و چون نزدیک شد، تیری بر کمان نهاد.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۵ - شکار گور و ستیز اردشیر با پسر اردوان، خشم شاه و گماردنش به سالاری آخور بیت #31132

چنین داد پاسخ به شاه اردشیر / که این گور را من فگندم به تیر

معنی: اردشیر به شاه پاسخ داد که من این گور را با تیر افکندم.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۵ - شکار گور و ستیز اردشیر با پسر اردوان، خشم شاه و گماردنش به سالاری آخور بیت #31136

چنین داد پاسخ بدو اردشیر / که دشتی فراخست و هم گور و تیر

معنی: اردشیر بدو گفت: دشت پهناور است و گورخر و تیر نیز فراوان!

پادشاهی اشکانیان • بخش ۵ - شکار گور و ستیز اردشیر با پسر اردوان، خشم شاه و گماردنش به سالاری آخور بیت #31138

بیامد پر از آب چشم اردشیر / بر آخر اسپ شد ناگزیر

معنی: اردشیر با چشمی پر از اشک بیرون آمد و به ناچار به آخور اسبان رفت.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۵ - شکار گور و ستیز اردشیر با پسر اردوان، خشم شاه و گماردنش به سالاری آخور بیت #31146

بفرمود تا پیش او شد دبیر / یکی نامه فرمود زی اردشیر

معنی: دبیر را پیش خواند و نامه‌ای برای اردشیر املا کرد.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۵ - شکار گور و ستیز اردشیر با پسر اردوان، خشم شاه و گماردنش به سالاری آخور بیت #31153

تگاور هیون جهاندیده پیر / بیامد دوان تا بر اردشیر

معنی: فرستاده‌ای کهنسال و دنیاآزموده سوار بر شتری شتابان، دوان دوان خود را به نزد اردشیر رساند.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۵ - شکار گور و ستیز اردشیر با پسر اردوان، خشم شاه و گماردنش به سالاری آخور بیت #31160

نگه کرد خندان لب اردشیر / جوان در دل ماه شد جایگیر

معنی: نگاهی به پایین انداخت و اردشیر خندان‌لب را دید؛ محبت آن جوان در دل آن ماهروی جای گرفت.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۶ - شب دیدار گلنار و اردشیر، مرگ بابک و پیشگویی اخترشناسان بیت #31170

بیامد خرامان بر اردشیر / پر از گوهر و بوی مشک و عبیر

معنی: خرامان نزد اردشیر آمد، در حالی که آراسته به گوهر و معطر به بوی مشک و عبیر بود.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۶ - شب دیدار گلنار و اردشیر، مرگ بابک و پیشگویی اخترشناسان بیت #31174

جهان تیره شد بر دل اردشیر / ازان پیر روشن‌دل و دستگیر

معنی: جهان در چشم اردشیر به خاطر درگذشت آن پیر روشن‌ضمیر و یاور، تاریک و تیره شد.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۶ - شب دیدار گلنار و اردشیر، مرگ بابک و پیشگویی اخترشناسان بیت #31187

چو شد روی کشور به کردار قیر / کنیزک بیامد بر اردشیر

معنی: چون تاریکی شب بر روی زمین بسان قیر فرو افتاد، کنیزک (گلنار) پنهانی نزد اردشیر آمد.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۷ - پیمان گریز اردشیر و گلنار، بردن گوهر شاهوار و تاختن شبانه از اردوان به پارس بیت #31205

چنین گفت با ماه‌روی اردشیر / که فردا بباید شدن ناگزیر

معنی: اردشیر به آن ماه‌رو گفت که فردا شب ناگزیر باید بگریزیم.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۷ - پیمان گریز اردشیر و گلنار، بردن گوهر شاهوار و تاختن شبانه از اردوان به پارس بیت #31215

از ایوان بیامد به کردار تیر / بیاورد گوهر بر اردشیر

معنی: مانند تیر از ایوان بیرون آمد و گوهرها را نزد اردشیر آورد.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۷ - پیمان گریز اردشیر و گلنار، بردن گوهر شاهوار و تاختن شبانه از اردوان به پارس بیت #31222

کجا مستشان کرده بود اردشیر / که وی خواست رفتن همی ناگزیر

معنی: زیرا اردشیر آنان را مست کرده بود، چرا که تصمیم قطعی بر رفتن داشت.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۷ - پیمان گریز اردشیر و گلنار، بردن گوهر شاهوار و تاختن شبانه از اردوان به پارس بیت #31224

بیامد هم‌انگاه مهتر دبیر / که رفتست بیگاه دوش اردشیر

معنی: در همان زمان، رئیس دبیران آمد و گفت که دیشب اردشیر در وقت بی‌گاه نهانی رفته است.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۸ - گریز اردشیر و گلنار با بارگان شاه، تعقیب اردوان و پیوستن غرم فرّ به اردشیر بیت #31240

هم‌انگاه شد شاه را دلپذیر / که گنجور او رفت با اردشیر

معنی: در همان دم شاه دریافت که خزانه دار او (گلنار) نیز همراه اردشیر رفته است.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۸ - گریز اردشیر و گلنار با بارگان شاه، تعقیب اردوان و پیوستن غرم فرّ به اردشیر بیت #31242

همی تاختند از پس اردشیر / به پیش اندرون اردوان و وزیر

معنی: آن‌ها همچنان به دنبال اردشیر می‌تاختند و اردوان و وزیرش پیشاپیش لشکریان بودند.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۸ - گریز اردشیر و گلنار با بارگان شاه، تعقیب اردوان و پیوستن غرم فرّ به اردشیر بیت #31254

ازان تاختن رنجه شد اردشیر / بدید از بلندی یکی آبگیر

معنی: اردشیر از آن تازش و شتاب رنجور و خسته شد تا اینکه از بلندی، آبگیری را دید.

پادشاهی اشکانیان • بخش ۸ - گریز اردشیر و گلنار با بارگان شاه، تعقیب اردوان و پیوستن غرم فرّ به اردشیر بیت #31257