سرگذشت و جایگاه در حماسه

آفریدگار یکتا و جهان‌آفرین که شاهنشاهان عادل شاهنامه در سختی‌ها و شادمانی‌ها به او پناه می‌برند. انوشیروان در آذرگشسب بر آستان او اشک ریخت و پیروزی و توفیق دادگری طلب نمود.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

به نام خداوندِ جان و خرد / کز این برتر، اندیشه، بر نگذرد

معنی: به نام پروردگاری که آفرینندهٔ جان و اندیشه است؛ خدایی که اندیشهٔ انسان از مقام او فراتر نمی‌رود.

آغاز کتاب • بخش ۱ - آغاز کتاب بیت #1

خداوندِ نام و خداوندِ جای / خداوندِ روزی‌دِهِ رهنمای

معنی: خداوندِ دارندهٔ نام و جایگاه، روزی‌دهنده به آفریدگان و راهنمای بندگان.

آغاز کتاب • بخش ۱ - آغاز کتاب بیت #2

خداوندِ کیوان و گَردان‌سپهر / فروزندهٔ ماه و ناهید و مِهر

معنی: پروردگارِ کیوان و گنبد گردانِ آسمان، روشنی‌بخش ماه و ناهید و خورشید.

آغاز کتاب • بخش ۱ - آغاز کتاب بیت #3

ز نام و نشان و گمان، برتر است / نگارندهٔ بَرشده‌پیکر است

معنی: او از هر نام و نشان و پنداری فراتر است و آفرینندهٔ پیکره‌های افراشتهٔ آسمانی است.

آغاز کتاب • بخش ۱ - آغاز کتاب بیت #4

به بینندگان، آفریننده را / نبینی، مرنجان دو بیننده را

معنی: با چشمان سر نمی‌توانی آفریننده را ببینی، پس چشمانت را در این رنجِ بی‌هوده خسته مکن.

آغاز کتاب • بخش ۱ - آغاز کتاب بیت #5

نیابد بِدو، نیز، اندیشه، راه / که او برتر از نام و از جایگاه

معنی: اندیشهٔ آدمی نیز به حقیقت او راه نمی‌یابد، چرا که او فراتر از نام و مکان است.

آغاز کتاب • بخش ۱ - آغاز کتاب بیت #6

سخن، هر چه زین گوهران، بُگذرد / نیابد، بِدو راه، جان و خرد

معنی: سخن و اندیشه هر اندازه از گوهر ماده و عقل فراتر رود، باز هم جان و خرد به ذات او راه نخواهند یافت.

آغاز کتاب • بخش ۱ - آغاز کتاب بیت #7

ستودن، نداند کس او را، چو هست / میانْ بندگی را، ببایدْت بست

معنی: هیچ‌کس نمی‌تواند او را چنان‌که هست بستايد؛ پس تنها باید کمر به بندگی او ببندی.

آغاز کتاب • بخش ۱ - آغاز کتاب بیت #9

خرد را و جان را همی‌سَنجد، اوی / در اندیشهٔ سَخته کِی گُنجد اوی؟

معنی: او خود پدیدآورنده و سنجندهٔ عقل و جان است؛ چگونه ممکن است در اندیشهٔ محدود بگنجد؟

آغاز کتاب • بخش ۱ - آغاز کتاب بیت #10

بدین آلتِ رای و جان و زبان / ستود آفریننده را، کِی توان؟

معنی: با این ابزارهای محدودِ اندیشه و جان و زبان، چگونه می‌توان حقِ ستایشِ آفریننده را به جای آورد؟

آغاز کتاب • بخش ۱ - آغاز کتاب بیت #11

به هستیش، باید که، خستو شوی / ز گفتار بی‌کار، یکسو، شوی

معنی: باید به هستی و یکتایی او معترف باشی و از گفتارهای بی‌پایه و بی‌ثمر دوری جویی.

آغاز کتاب • بخش ۱ - آغاز کتاب بیت #12

پرستنده باشی و جوینده راه / به ژرفی، به فرمانْش، کردن نگاه

معنی: باید بندهٔ او باشی و جویای راه راست، و با ژرف‌اندیشی به فرمان‌های او بنگری.

آغاز کتاب • بخش ۱ - آغاز کتاب بیت #13

از این پرده برتر سخن‌گاه نیست / ز هستی مر اندیشه را راه نیست

معنی: فراتر از این پردهٔ راز، جایگاهی برای سخن گفتن نیست و اندیشهٔ انسان به ژرفای هستیِ خداوند راهی ندارد.

آغاز کتاب • بخش ۱ - آغاز کتاب بیت #15

که یَزدان زِ ناچیز چیز آفرید / بِدان تا توانایی آرَد پَدید

معنی: اینکه خداوند جهان را از هیچ پدید آورد تا قدرت و توانایی بی‌مانند خویش را آشکار سازد.

آغاز کتاب • بخش ۳ - گفتار اَندر آفرینشِ عالم بیت #36

دَرِ بَخشش و دادن، آمد پَدید / ببخشید دانا چُنان،  چون سَزید

معنی: درهای بخشش الهی گشوده شد و آفریننده دانا به شایستگی نعمات را بخشید.

آغاز کتاب • بخش ۳ - گفتار اَندر آفرینشِ عالم بیت #45

نَداند بَد و نیکِ فرجامِ کار / نخواهد از او بَندگی کِردگار

معنی: نیک و بد سرانجام کار را نمی‌شناسند و خداوند نیز از آنان بندگی و فرمانبرداری نخواسته است.

آغاز کتاب • بخش ۳ - گفتار اَندر آفرینشِ عالم بیت #57

چو دانا تَوانا بُد و دادگَر / از ایرا نکرد ایچ پنهان هنر

معنی: چون پروردگار دانشمند، توانا و دادگر بود، هیچ‌یک از هنرها و قدرت‌آفرینی‌های خویش را پنهان نساخت.

آغاز کتاب • بخش ۳ - گفتار اَندر آفرینشِ عالم بیت #58

شِنیدَم زِ دانا دِگرگونه زین / چه دانیم رازِ جَهان آفرین

معنی: از دانا سخنان دیگری نیز در این باره شنیده‌ام، اما چه کسی می‌تواند از راز پروردگار جهان آگاه شود؟

آغاز کتاب • بخش ۴ - گفتار اَندر آفرینشِ مَردُم بیت #67

بِدینسان نَهادَش خداوندِ داد / بُوَد تا بُوَد هَم بِدین یِک نَهاد

معنی: خداوند دادگر ماه را این‌گونه بنیاد نهاد و تا جهان باقی است بر همین یک قاعده و نهاد خواهد بود.

آغاز کتاب • بخش ۶ - در آفرینشِ ماه بیت #87

چه گفت آن خداوند تنزیل و وحی / خداوند امر و خداوند نهی

معنی: نگر تا آن خداوند وحی و قرآن، و صاحب امر و نهی الهی چه فرموده است؛

آغاز کتاب • بخش ۷ - گفتار اندر ستایش پیغمبر بیت #91

پس از هر دو آن بود عثمان گزین / خداوند شرم و خداوند دین

معنی: پس از آن دو، عثمان برگزیده آمد که خداوند حیا و تقوا و صاحب دین بود؛

آغاز کتاب • بخش ۷ - گفتار اندر ستایش پیغمبر بیت #94

همانا که باشد مرا دستگیر / خداوند تاج و لوا و سریر

معنی: همانا آن دستگیر من خواهد بود که صاحب تاج و درفش و تخت پادشاهی آخرت است،

آغاز کتاب • بخش ۷ - گفتار اندر ستایش پیغمبر بیت #108

خداوندِ جویِ می و انگبین / همان چشمهٔ شیر و ماءِ معین

معنی: همان سرور و دارندهٔ جوی‌های شراب بهشتی و انگبین و چشمه‌سار شیر و آب زلال.

آغاز کتاب • بخش ۷ - گفتار اندر ستایش پیغمبر بیت #109

نباشد جز از بی‌پدر دشمنش / که یزدان به آتش بسوزد تنش

معنی: دشمن او جز فرد ناپاک‌زاد نخواهد بود، که خداوند تنش را در آتش دوزخ می‌سوزاند.

آغاز کتاب • بخش ۷ - گفتار اندر ستایش پیغمبر بیت #114

الهی عَفو کُن گناهِ وُرا / بیَفزای دَر حَشْر جاهِ وُرا

معنی: بار خدایا! گناهان او را ببخشای و در روز رستاخیز بر مقام و ارج او بیفزای.

آغاز کتاب • بخش ۹ - داستانِ دقیقی شاعر بیت #146

اگر نامَدی این سخن از خُدای / نَبی کِی بُدی نَزدِ ما رَهنُمای

معنی: اگر این بخششِ سخن از جانب خدای متعال نازل نمی‌شد، چگونه کتاب آسمانیِ پیامبر راهنمای ما قرار می‌گرفت؟

آغاز کتاب • بخش ۱۰ - بنیاد نهادنِ کتاب بیت #155

خداوند رای و خداوند شرم / سخن گفتن خوب و آوای نرم

معنی: صاحب اندیشه و آزرم بود، نیکو سخن می‌گفت و آوازی نرم و گیرا داشت.

آغاز کتاب • بخش ۱۱ - در داستان ابو منصور بیت #164

نشستند سالی چنین سوگوار / پیام آمد از داور کردگار

معنی: یک سال تمام این‌گونه در سوگ نشستند، تا آنکه پیامی از سوی پروردگار جهان فرود آمد.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #270

بر آن برترین نام یزدانش را / بخواند و بپالود مژگانش را

معنی: او نام والای یزدان پاک را بر زبان آورد و اشک از مژگان خویش فروریخت.

کیومرث • بخش ۱ - پادشاهی کیومرث سی سال بود بیت #275

به فرمان یزدان پیروزگر / به داد و دهش تنگ بستم کمر

معنی: «به فرمان خداوند پیروزگر، برای گسترش دادگری و بخشندگی محکم کمر بسته‌ام.»

هوشنگ • بخش ۱ - پادشاهی هوشنگ چهل سال بود بیت #302

بگفتا فروغی است این ایزدی / پرستید باید اگر بخردی

معنی: هوشنگ گفت: این درخشش، روشنی ایزدی است و اگر خردمند هستی باید آن را گرامی بداری.

هوشنگ • بخش ۲ - کشف شیوهٔ برافروختن آتش به دست هوشنگ و سابقهٔ جشن سده بیت #316

بدان ایزدی جاه و فرّ کیان / ز نخچیر گور و گوزن ژیان

معنی: با بهره‌گیری از جاه ایزدی و فر کیانی، شکارانی چون گورخر و گوزن سرکش را از حیوانات اهلی جدا ساخت.

هوشنگ • بخش ۳ - بنیان کردن آهنگری و صنعت‌های دیگر به دست هوشنگ بیت #326

چنین گفت کاین را ستایش کنید / جهان آفرین را نیایش کنید

معنی: او گفت: «این نعمت‌ها را پاس بدارید و ستایش کنید، و آفریننده جهان را نیایش گویید.»

طهمورث • تَهمورِث(تَخمورِپ، تَخمه اورپه) بیت #353

که او دادمان بر ددان دستگاه / ستایش مر او را که بنمود راه

معنی: «چرا که او به ما بر ددان و جانوران فرمانروایی داد؛ پس ستایش مر او راست که راه درست را به ما نمود.»

طهمورث • تَهمورِث(تَخمورِپ، تَخمه اورپه) بیت #354

همه روز بسته ز خوردن دو لب / به پیش جهاندار بر پای شب

معنی: تمام روز لب از خوردن می‌بست و روزه‌دار بود، و تمام شب به پیشگاه خداوند جهان به نماز می‌ایستاد.

طهمورث • تَهمورِث(تَخمورِپ، تَخمه اورپه) بیت #357

چنان شاه پالوده گشت از بدی / که تابید ازو فرّهٔ ایزدی

معنی: بدین گونه پادشاه چنان از بدی پاک و منزه گردید که فرّه ایزدی از چهره‌اش درخشان شد.

طهمورث • تَهمورِث(تَخمورِپ، تَخمه اورپه) بیت #361

به فرّ جهاندار بستش میان / به گردن بر آورد گرز گران

معنی: به یاری فرّه خدایی کمر همت بست و گرز گران خویش را بر دوش کشید.

طهمورث • تَهمورِث(تَخمورِپ، تَخمه اورپه) بیت #367

منم گفت با فرّهٔ ایزدی / همم شهریاری همم موبدی

معنی: او گفت: من دارنده فرّه ایزدی هستم؛ هم پادشاهی از آنِ من است و هم مقام پیشوایی و موبدی.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #387

بدان تا پرستش بود کارشان / نوان پیش روشن جهاندارشان

معنی: تا تنها کارشان نیایش باشد و در برابر پروردگار روشن جهان به تضرع و بندگی بپردازند.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #401

چنین تا بر آمد بر این روزگار / ندیدند جز خوبی از کردگار

معنی: روزگار بدین سان گذشت و مردم جز نیکی و خیریت از پروردگار ندیدند.

جمشید • بخش ۱ - پادشاهی جمشید هفتصد سال بود بیت #440