🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی یزدگرد

❖
77 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۶ - شکست ایرانیان بیرون بغداد، پند فرخ‌زاد به پناه نارون و عزم یزدگرد سوی خراسان
فرخ‌زاد هرمزد با چشمی خون‌بار و دلی لبریز از خشم از اروندرود گذشت و بر سپاه دشمن در کرخ تاخت. رزم‌آوران ایرانی جان‌فشانی‌ها کردند، اما چون گرد نبرد برآسمان خاست و غبار کینه‌توزی بالا گرفت، بخت از ایوانیان برگشت و شکست بر اردوگاه ایران فروافتاد. فرخ‌زاد، گردآلود و خسته، با جامه‌ای رزم‌دیده بر شهریار یزدگرد درآمد. پیش پای شاه زانو زد و ناله از نهاد برآورد که: «ای آخرین یادگار دودمان کیانی! تو یک تنی و دشمنان سدهزار؛ روا نیست جان خویش را که پناه ایران است به بازی‌گاه بخت سپاری. سوی بیشه نارون و مرز تبرستان رخت بربند؛ آنجا که مردمان آمل و ساری پرستندگان و بندگان تو و تبار تو هستند. از آنجا بسان فریدون شهریار، لشکری نو گرد آور و بخت خویش را بازساز.»

روز دگر یزدگرد بر تخت کیانی نشست، تاج بر سر نهاد و بخردان، موبدان و بزرگان کشور را گرد آورد تا چاره‌جویی کند. اندیشه فرخ‌زاد را بازگفت، اما بزرگان بانگ برآوردند که گریختن و پشت کردن به دشمن، شایسته شاهنشاهی نیست. یزدگرد خود نیز گریختن به جنگل را دون شأن کیانی دید و گفت: «مرا جنگ با دشمن و مرگ در میدان، خوش‌تر از ننگ گریختن است.» با این حال، شاه تدبیری دیگر در سر داشت: رفتن به سوی مرزهای پهناور خراسان. او دل بر آن داشت که شاهنشاهی خویش را با پیوند زناشویی با دختر فغفور چین و یاری جستن از دلاوران آن سامان بازیابد. همچنین امید به ماهوی، کنارنگ مرو داشت—مردی بی‌مایه که یزدگرد او را از شبانی به والایی و فرمانروایی مرو رسانیده بود.

فرخ‌زاد هرمزد دست بر دست زد و زاری‌کنان شاه یزدگرد را هشدار داد که به بدگوهران و فرومایگان نوکیسه اعتماد نکند؛ چرا که گوهرِ ناپاک با افسون و بخشش دگرگون نمی‌شود و آن‌که به بی‌هوده برکشیده شده، در روز سختی وفا نخواهد ورزید. اما یزدگرد که تقدیر بر او سایه افکنده بود، سخن فرخ‌زاد را نشنیده گرفت و عزم رفتن کرد.

چون سپیده سر زد، سپاه شاهی راه خراسان در پیش گرفت. گریه و خروش از بزرگان، دهقانان و خویشاوندان برآمد که شاه خویش را بدرقه می‌کردند. یزدگرد با دیدگانی پرآب آنان را سپاس گفت و پند داد که اگر موج سهمگین اعراب فرا رسید، جان و خانمان خویش را پاس دارند و تسلیمِ روزگار گردند تا گردانِ سپهر چه بازی کند. بدین‌سان، شاه ایران با دلی پردرد و رخساری پرآژنگ منزل‌به‌منزل از ری و گرگان گذشت و سوی بست روان شد، غافل از آنکه تقدیر سرنوشتی تیره برای آخرین شهریار ساسانی در سرای خراسان رقم زده بود.
#1
فرخ‌زاد هرمزد با آب چشم
✦
به اروندرود اندر آمد بخشم
#2
به کرخ اندر آمد یکی حمله برد
✦
که از نیزه‌داران نماند ایچ گُرد
#3
هم آنگه ز بغداد بیرون شدند
✦
سوی رزم جستن به هامون شدند
#4
چو برخاست گرد نبرد از میان
✦
شکست اندر آمد به ایرانیان
#5
فرخ‌زاد برگشت و شد نزد شاه
✦
پر از گرد با آلت رزمگاه
#6
فرود آمد از باره بردش نماز
✦
دو دیده پر از خون و دل پرگداز
#7
بدو گفت چندین چه مولی همی
✦
که گاه کیی را بشولی همی
#8
ز تخم کیان کس جز از تو نماند
✦
که با تاج بر تخت شاید نشاند
#9
توی یک تن و دشمنان صد هزار
✦
میان جهان چون کنی کارزار
#10
برو تا سوی بیشهٔ ناروَن
✦
جهانی شود بر تو بر انجمن
#11
وزان جایگاه چون فریدون برو
✦
جوانی یکی کار برساز نو
#12
فرخ‌زاد گفت و جهانبان شنید
✦
یکی دیگر اندیشه آمد پدید
#13
دگر روز برگاه بنشست شاه
✦
به سر برنهاد آن کیانی کلاه
#14
یکی انجمن کرد با بخردان
✦
بزرگان و بیداردل موبدان
#15
چه بینید گفت اندرین داستان
✦
چه دارید یاد از گه باستان
#16
فرخ‌زاد گوید که با انجمن
✦
گذر کن سوی بیشهٔ ناروَن
#17
به آمل پرستندگان تواَند
✦
به ساری همه بندگان تواَند
#18
چو لشکر فراوان شود بازگرد
✦
به مردم توان ساخت ننگ و نبرد
#19
شما را پسند آید این گفت‌وگوی
✦
به آواز گفتند کاین نیست روی
#20
شهنشاه گفت این سخن درخورَست
✦
مرا در دل اندیشهٔ دیگرَست
#21
بزرگان ایران و چندین سپاه
✦
بر و بوم آباد و تخت و کلاه
#22
سرِ خویش گیرم بمانم بجای
✦
بزرگی نباشد نه مردی و رای
#23
مرا جنگ دشمن به آید ز ننگ
✦
یکی داستان زد برین بر پلنگ
#24
که خیره به بدخواه منمای پشت
✦
چو پیش آیدت روزگاری درشت
#25
چنان هم که کهتر به فرمان شاه
✦
بد و نیک باید که دارد نگاه
#26
جهاندار باید که او را به رنج
✦
نماند بجای و شود سوی گنج
#27
بزرگان برو خواندند آفرین
✦
که اینست آیین شاهان دین
#28
نگه کن کنون تا چه فرمان دهی
✦
چه خواهی و با ما چه پیمان نهی
#29
مهان را چنین پاسخ آورد شاه
✦
کز اندیشه گردد دل من تباه
#30
همانا که سوی خراسان شویم
✦
ز پیکار دشمن تن‌آسان شویم
#31
کزان سو فراوان مرا لشکرست
✦
همه پهلوانان کنداورست
#32
بزرگان و ترکان خاقان چین
✦
بیایند و بر ما کنند آفرین
#33
بران دوستی نیز بیشی کنیم
✦
که با دختِ فغفور خویشی کنیم
#34
بِیاری بیاید سپاهی گران
✦
بزرگان و ترکان جنگاوران
#35
کنارنگِ مروست ماهوی نیز
✦
ابا لشکر و پیل و هر گونه چیز
#36
کجا پیشکار شبانان ماست
✦
برآوردهٔ دشتبانان ماست
#37
ورا برکشیدم که گوینده بود
✦
همان رزم را نیز جوینده بود
#38
چو بی‌ارز را نام دادیم و ارز
✦
کنارنگی و پیل و مردان و مرز
#39
اگر چند بی‌مایه و بی‌تنست
✦
برآوردهٔ بارگاه منست
#40
ز موبد شنیدستم این داستان
✦
که برخواند از گفتهٔ باستان
#41
که پرهیز از آن کن که بد کرده‌ای
✦
که او را به بیهوده آزرده‌ای
#42
بدان دار اومید کو را به مهر
✦
سر از نیستی بردی اندر سپهر
#43
فرخ‌زاد برهم بزد هر دودست
✦
بدو گفت کای شاه یزدان‌پرست
#44
به بدگوهران بر بس ایمن مشو
✦
که این را یکی داستانست نو
#45
که هر چند بر گوهر افسون کنی
✦
بکوشی کزو رنگ بیرون کنی
#46
چو پروردگارش چنان آفرید
✦
تو بر بند یزدان نیابی کلید
#47
ازیشان نبرّند رنگ و نژاد
✦
تو را جز بزرگی و شاهی مباد
#48
بدو گفت شاه‌ ای هژبر ژیان
✦
ازین آزمایش ندارد زیان
#49
ببود آن شب و بامداد پگاه
✦
گرانمایگان برگرفتند راه
#50
ز بغداد راه خراسان گرفت
✦
همه رنجها بر دل آسان گرفت
#51
بزرگان ایران همه پر ز درد
✦
برفتند با شاه آزادمرد
#52
برو بر همی‌خواندند آفرین
✦
که بی تو مبادا زمان و زمین
#53
خروشی برآمد ز لشکر به زار
✦
ز تیمار وز رفتن شهریار
#54
ازیشان هر آنکس که دهقان بدند
✦
وگر خویش و پیوند خاقان بدند
#55
خروشان برِ شهریار آمدند
✦
همه دیده چون جویبار آمدند
#56
که ما را دل از بوم و آرامگاه
✦
چگونه بوَد شاد بی روی شاه
#57
همه بوم آباد و فرزند و گنج
✦
بمانیم و با تو گزینیم رنج
#58
زمانه نخواهیم بی تخت تو
✦
مبادا که پیچان شود بخت تو
#59
همه با تو آییم تا روزگار
✦
چه بازی کند در دم کارزار
#60
ز خاقانیان آنک بُد چرب‌گوی
✦
به خاک سیه برنهادند روی
#61
که ما بوم آباد بگذاشتیم
✦
جهان در پناه تو پنداشتیم
#62
کنون داغ‌دل نزد خاقان شویم
✦
ز تازی سوی مرز دهقان شویم
#63
شهنشاه مژگان پر از آب کرد
✦
چنین گفت با نامداران بدرد
#64
که یکسر به یزدان نیایش کنید
✦
ستایش ورا در فزایش کنید
#65
مگر باز بینم شما را یکی
✦
شود تیزی تازیان اندکی
#66
همه پاک پروردگار منید
✦
همان از پدر یادگار منید
#67
نخواهم که آید شما را گزند
✦
مباشید با من ببد یارمند
#68
ببینیم تا گرد گردان سپهر
✦
ازین سو کنون بر که گردد به مهر
#69
شما ساز گیرید با پای او
✦
گذر نیست با گردش و رای او
#70
وزان پس به بازارگانان چین
✦
چنین گفت کاکنون به ایران‌زمین
#71
مباشید یک چند کز تازیان
✦
بدین سود جستن سرآید زیان
#72
ازو بازگشتند با درد و جوش
✦
ز تیمار با ناله و با خروش
#73
فرخ‌زاد هرمزد لشکر براند
✦
ز ایران جهاندیدگان را بخواند
#74
همی‌رفت با ناله و درد شاه
✦
سپهبد به پیش اندرون با سپاه
#75
چو منزل به منزل بیامد برِی
✦
برآسود یک چند با رود و می
#76
ز ری سوی گرگان بیامد چو باد
✦
همی‌بود یک چند ناشاد و شاد
#77
ز گرگان بیامد سوی راه بُست
✦
پرآژنگ رخسار و دل نادرست

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: