#1
عمر سعد وقاس را با سپاه
✦
فرستاد تا جنگ جوید ز شاه
“He dispatched Sa'd ibn Abi Waqqas with an army to seek war against the King.”
#2
چو آگاه شد زان سخن یزدگرد
✦
ز هر سو سپاه اندر آورد گرد
“When Yazdegerd became aware of this news, he gathered armies from every direction.”
#3
بفرمود تا پور هرمزد، راه
✦
بپیماید و برکشد با سپاه
“He commanded the son of Hormozd to take to the road and march forth with the army.”
#4
که رستم بُدش نام و بیدار بود
✦
خردمند و گُرد و جهاندار بود
“His name was Rostam, vigilant, wise, heroic, and a ruler of world-craft.”
#5
ستاره‌شمُر بود و بسیارهوش
✦
به گفتارش موبد نهاده دو گوش
“He was an astrologer, exceedingly intelligent; to his words the Mobad turned two listening ears.”
#6
برَفت و گرانمایگان را ببرد
✦
هر آنکس که بودند بیدار و گرد
“He set out, taking nobles with him—whoever was vigilant and heroic.”
#7
برین گونه تا ماه بگذشت سی
✦
همی رزم جستند در قادسی
“In this manner, until thirty days passed by, they sought battle at Qadisiyyah.”
#8
بسی کشته شد لشکر از هر دو سوی
✦
سپه یک ز دیگر نه برگاشت روی
“Many were slain from both armies, yet neither side turned its face away from the other.”
#9
بدانست رستم شمار سپهر
✦
ستاره‌شمُر بود و با داد و مهر
“Rostam discerned the reckonings of the heavens; he was a star-gazer filled with justice and love.”
#10
همی‌گفت کاین رزم را روی نیست
✦
رهِ آبِ شاهان بدین جوی نیست
“He kept saying: 'This war has no hopeful prospect; the path of the Kings' water is not in this stream.'”
#11
بیاورد صلّاب و اختر گرفت
✦
ز روز بلا دست بر سر گرفت
“He brought out his astrolabe, consulted the stars, and placed his hands upon his head in grief over the day of calamity.”
#12
یکی نامه سوی برادر به درد
✦
نوشت و سخن‌ها همه یاد کرد
“He wrote a painful letter to his brother and recorded all these matters in speech.”
#13
نخست آفرین کرد بر کردگار
✦
کزو دید نیک و بد روزگار
“First, he praised the Creator, from Whom he had seen both the good and evil of time.”
#14
دگر گفت کز گردش آسمان
✦
پژوهنده‌مَردم شود بدگمان
“Next he said: 'From the turning of the sky, the inquiring person grows suspicious and troubled in thought.'”
#15
گنه‌کارتر در زمانه منم
✦
ازیرا گرفتار آهرمنم
“'I am the most sinful in this era, for I am caught in the grip of demonic fate.'”
#16
که این خانه از پادشاهی تهیست
✦
نه هنگام پیروزی و فرهیست
“'For this house is now empty of sovereignty; this is not the time of victory and divine glory.'”
#17
ز چارم همی‌بنگرد آفتاب
✦
کزین جنگ ما را بد آید شتاب
“'The Sun gazes from the fourth house, showing that haste in this war brings us evil.'”
#18
ز بهرام و زُهره‌ست ما را گزند
✦
نشاید گذشتن ز چرخ بلند
“'Our harm comes from Mars and Venus; one cannot escape or surpass the high heavens.'”
#19
همان تیر و کیوان برابر شدست
✦
عطارد به برج دو پیکر شدست
“'Mercury and Saturn have aligned, and Mercury has entered the constellation of Gemini.'”
#20
چنین است و کاری بزرگست پیش
✦
همی سیر گردد دل از جان خویش
“'Such is the cosmic state, and a monumental event lies ahead; the heart grows weary of its own life.'”
#21
همه بودنی‌ها ببینم همی
✦
وزان خامشی برگزینم همی
“'I see all that is destined to happen, and yet I choose silence.'”
#22
بر ایرانیان زار و گریان شدم
✦
ز ساسانیان نیز بریان شدم
“'I weep bitterly over the Iranians, and my heart burns to ashes for the Sasanians.'”
#23
دریغ این سر و تاج و این داد و تخت
✦
دریغ این بزرگی و این فرّ و بخت
“'Alas for this crown and head, this justice and throne! Alas for this greatness, this glory, and fortune!'”
#24
کزین پس شکست آید از تازیان
✦
ستاره نگردد مگر بر زیان
“'For after this, defeat shall come from the Arabs; the stars turn only to our detriment.'”
#25
برین سالیان چارصد بگذرد
✦
کزین تخمه گیتی کسی نشمرد
“'Four hundred years shall pass like this, wherein no one in the world shall count anyone from this seed.'”
#26
ازیشان فرستاده آمد به من
✦
سخن رفت هرگونه بر انجمن
“'Envoys came from them to me, and various words were spoken in assembly.'”
#27
که از قادسی تا لب رودبار
✦
زمین را ببخشیم با شهریار
“'They said: From Qadisiyyah to the riverbanks, let us divide the land with the King.'”
#28
وزان سو یکی برگشاییم راه
✦
به شهری کجا هست بازارگاه
“'And from that side, let us open a path toward a city where there is a marketplace.'”
#29
بدان تا خریم و فروشیم چیز
✦
ازین پس فزونی نجوییم نیز
“'So that we may buy and sell goods, and henceforth seek no further increase.'”
#30
پذیریم ما ساو و باژ گران
✦
نجوییم دیهیمِ کُنداوران
“'We will accept heavy tribute and taxes, and will not seek the crown of heroes.'”
#31
شهنشاه را نیز فرمان بریم
✦
گر از ما بخواهد گروگان بریم
“'We will obey the King of Kings, and if he requires hostages from us, we will provide them.'”
#32
چنین است گفتار و کردار نیست
✦
جز از گردش کژِّ پرگار نیست
“'Such is their talk, yet it is not their true intent; it is nothing but the crooked turning of the compass.'”
#33
برین نیز جنگی بوَد هر زمان
✦
که کشته شود صد هژبر دمان
“'Over this too, constant battles will rage, wherein a hundred roaring lions shall be slain.'”
#34
بزرگان که با من به جنگ اندرند
✦
به گفتار ایشان همی‌ننگرند
“'The magnates who are in war with me pay no heed to their words.'”
#35
چو میروی طَبری و چون ارمنی
✦
به جنگ‌اند با کیش آهرمنی
“'Such as Miroi of Tabaristan and the Armenian commander, who battle against their demonic faith.'”
#36
چو گُلبوی سوری و این مهتران
✦
که کوپال دارند و گرز گران
“'Such as Golboy-e Suri and these chieftains who wield heavy maces and axes.'”
#37
همی سرفرازند که ایشان کیَند
✦
به ایران و مازنداران بر چیَند
“'They hold their heads high, saying who are these enemies to contest Iran and Mazandaran?'”
#38
اگر مرز و راهست اگر نیک و بد
✦
به گرز و به شمشیر باید ستد
“'Whether border or highway, whether good or evil, it must be claimed with mace and sword.'”
#39
بکوشیم و مردی به کار آوریم
✦
بریشان جهان تنگ و تار آوریم
“'We will strive and employ manhood, making the world narrow and dark upon them.'”
#40
نداند کسی راز گردان‌سپهر
✦
دگرگونه‌تر گشت بر ما به مهر
“'No one knows the secret of the turning sky; its love toward us has altered.'”
#41
چو نامه بخوانی خرد را مران
✦
بپرداز و برساز با مهتران
“'When you read this letter, do not cast away wisdom; prepare and adjust alongside the nobles.'”
#42
همه گِرد کن خواسته هرچ هست
✦
پرستنده و جامهٔ برنشست
“'Gather all treasures, whatever there is, attendants, and riding garments.'”
#43
همی تاز تا آذرآبادگان
✦
به جای بزرگان و آزادگان
“'Hasten toward Azarbaijan, the realm of nobles and freeborn men.'”
#44
همیدون گله هرچ داری ز اسپ
✦
ببر سوی گنجور آذرگشسپ
“'Likewise, whatever herds of horses you possess, take to the treasurer of Azar Gushnasp.'”
#45
ز زابلستان گر ز ایران سپاه
✦
هرآنکس که آیند زنهارخواه
“'Whether from Zabulistan or the army of Iran, whoever comes seeking refuge...'”
#46
بدار و بپوش و بیارای مهر
✦
نگه کن بدین گردگردان سپهر
“Maintain love, conceal faults, and adorn yourself with affection; gaze upon this revolving sphere of heaven.”
#47
ازو شادمانی و زو در نهیب
✦
زمانی فرازست و روزی نشیب
“From it comes joy and from it comes fear; at times one rises to the heights, and another day one falls low.”
#48
سخن هرچ گفتم به مادر بگوی
✦
نبیند همانا مرا نیز روی
“Relate to our mother everything I have spoken; surely she shall never behold my face again.”
#49
درودش ده از ما و بسیار پند
✦
بدان تا نباشد به گیتی نژند
“Send her my greetings along with much counsel, so that she may not remain sorrowful in this world.”
#50
گر از من بَدآگاهی آرَد کسی
✦
مباش اندرین کار غمگین بسی
“Should anyone bring evil tidings of my fate, do not grieve too deeply over this matter.”
#51
چنان دان که اندر سرای سپنج
✦
کسی کو نهد گنج با دست رنج
“Know that in this transient abode, whoever amasses treasure with painful toil,”
#52
چو گاه آیدش زین جهان بگذرد
✦
از آن رنج او دیگری برخورد
“When his time arrives, he passes from this world, and another shall enjoy the fruit of his labor.”
#53
همیشه به یزدان‌پرستان گرای
✦
بپرداز دل زین سپنجی‌سرای
“Ever incline toward worshippers of God, and detach your heart from this fleeting world.”
#54
که آمد به تنگ اندرون روزگار
✦
نبیند مرا زین سپس شهریار
“For time has drawn tight and dire for us; the Shah shall not behold me after this.”
#55
تو با هر که از دودهٔ ما بوَد
✦
اگر پیر اگر مرد برنا بوَد
“You, together with whoever remains of our lineage, whether old or a young man,”
#56
همه پیش یزدان نیایش کنید
✦
شب تیره او را ستایش کنید
“All of you shall pray before God and praise Him through the dark night.”
#57
بکوشید و بخشنده باشید نیز
✦
ز خوردن به فردا ممانید چیز
“Strive and be generous as well; leave nothing of food for tomorrow's sake.”
#58
که من با سپاهی به سختی درم
✦
به رنج و غم و شوربختی درم
“For I am entangled in hardship with an army, trapped in toil, sorrow, and ill fortune.”
#59
رهایی نیابم سرانجام ازین
✦
خوشا باد نوشین ایران‌زمین
“In the end I shall find no escape from this; how sweet is the pleasant breeze of the land of Iran!”
#60
چو گیتی شود تنگ بر شهریار
✦
تو گنج و تن و جان گرامی مدار
“When the world narrows upon the King, hold neither treasure, nor body, nor your sweet life dear.”
#61
کزین تخمهٔ نامدار ارجمند
✦
نماندست جز شهریار بلند
“For of this renowned and illustrious seed, none remains save this exalted Sovereign.”
#62
ز کوشش مکن هیچ سستی به کار
✦
به گیتی جزو نیستمان یادگار
“Show no slackness in effort for his sake, for in all the world we have no legacy left but him.”
#63
ز ساسانیان یادگار اوست بس
✦
کزین پس نبینند زین تخمه کس
“He alone is the sole remaining legacy of the Sasanians; after this, none shall ever see anyone of this lineage.”
#64
دریغ این سر و تاج و این مهر و داد
✦
که خواهدشد این تخت شاهی به باد
“Alas for this head, crown, affection, and justice, for this royal throne shall be blown away to the wind!”
#65
تو پدرود باش و بی‌آزار باش
✦
ز بهر تن شه به تیمار باش
“Fare thee well and remain unharmed; take care and guard the person of the King.”
#66
گر او را بد آید تو شو پیش اوی
✦
به شمشیر بسپار پرخاش‌جوی
“If evil threatens him, step forward in his defense, and surrender the aggressor to the blade of the sword.”
#67
چو با تخت منبر برابر کنند
✦
همه نام بوبکر و عمر کنند
“When they place the pulpit equal to the throne, all shall proclaim the names of Abu Bakr and Umar.”
#68
تبه گردد این رنج‌های دراز
✦
نشیبی درازست پیش فراز
“These long-borne trials shall go to ruin; a long decline lies ahead after our ascent.”
#69
نه تخت و نه دیهیم بینی نه شهر
✦
ز اختر همه تازیان راست بهر
“You shall see neither throne, nor diadem, nor city; by destiny's star, all share belongs to the Arabs.”
#70
چو روز اندر آید به روز دراز
✦
شود ناسزا شاه گردن‌فراز
“As long days turn into a new era, the unworthy shall become proud kings.”
#71
بپوشد ازیشان گروهی سیاه
✦
ز دیبا نهند از برِ سر کلاه
“A group among them shall clothe themselves in black, wearing silk caps upon their heads.”
#72
نه تخت و نه تاج و نه زرّینه‌کفش
✦
نه گوهر نه افسر نه بر سر درفش
“Gone will be throne and crown and golden shoes; no jewels, no royal headgear, no banner flying overhead.”
#73
به رنج یکی دیگری برخورَد
✦
به داد و به بخشش همی‌ننگرد
“One man shall profit from the toil of another, showing no regard for justice or generosity.”
#74
شب آید یکی چشمه رخشان کند
✦
نهفته کسی را خروشان کند
“Night arrives and someone kindles a shining spring; secretly, it brings another to weeping and lament.”
#75
ستانندهٔ روزشان دیگرست
✦
کمر بر میان و کله بر سرست
“The ruler who seizes their daytime is another—belted at the waist and capped on the head.”
#76
ز پیمان بگردند وز راستی
✦
گرامی شود کژّی و کاستی
“They shall turn away from covenants and truthfulness; crookedness and corruption shall become honored.”
#77
پیاده شود مردم جنگ‌جوی
✦
سوار آنک لاف آرَد و گفت‌وگوی
“The brave warrior shall be forced to walk on foot, while the horseman is he who merely boasts and talks.”
#78
کشاورز جنگی شود بی‌هنر
✦
نژاد و هنر کمتر آید ببر
“The farmer becomes a warrior devoid of skill; noble birth and virtue are held of little worth.”
#79
رباید همی این از آن آن ازین
✦
ز نفرین ندانند باز آفرین
“This one plunders that one, and that one robs this one; they know not the difference between a curse and a blessing.”
#80
نهان بدتر از آشکارا شود
✦
دل شاهشان سنگ خارا شود
“What is hidden shall become worse than what is revealed; the heart of their king shall turn to hard flint.”
#81
بداندیش گردد پدر بر پسر
✦
پسر بر پدر هم چنین چاره‌گر
“Father shall turn malevolent toward son, and son likewise shall plot deceit against father.”
#82
شود بندهٔ بی‌هنر شهریار
✦
نژاد و بزرگی نیاید به کار
“An unaccomplished slave shall become the king, and lineage and nobility will no longer be of any avail.”
#83
به گیتی کسی را نماند وفا
✦
روان و زبان‌ها شود پر جفا
“Loyalty shall vanish from the world, and souls and tongues shall be filled with cruelty and deceit.”
#84
از ایران و از ترک و از تازیان
✦
نژادی پدید آید اندر میان
“From Iran, the Turks, and the Arabs, a mixed breed shall emerge between them.”
#85
نه دهقان، نه ترک و نه تازی بود
✦
سخن‌ها به کردار بازی بود
“They shall be neither Iranian noble, nor Turk, nor Arab; words will become a mere game of deceit.”
#86
همه گنج‌ها زیر دامن نهند
✦
بمیرند و کوشش به دشمن دهند
“They shall hide all treasures under their robes; then die and leave the fruits of their toil to the enemy.”
#87
بود دانشومند و زاهد به نام
✦
بکوشد ازین تا که آید به کام
“One will be called wise and ascetic only in name, striving merely to satisfy his own worldly desires.”
#88
چنان فاش گردد غم و رنج و شور
✦
که شادی به هنگام بهرام گور
“Sorrow, suffering, and turmoil shall become as widespread as joy was in the days of Bahram Gur.”
#89
نه جشن و نه رامش نه کوشش نه کام
✦
همه چارهٔ ورزش و ساز دام
“Neither feasts nor merriment, nor effort nor fulfillment shall remain; all will be plotting, scheme, and laying traps.”
#90
پدر با پسر کینِ سیم آورد
✦
خورش کشک و پوشش گلیم آورد
“Father and son shall harbor enmity over silver; their food will be dry whey, and their garment coarse cloth.”
#91
زیان کسان از پی سود خویش
✦
بجویند و دین اندر آرند پیش
“They shall seek the ruin of others for their own gain, putting religion forward as a disguise.”
#92
نباشد بهار و زمستان پدید
✦
نیارند هنگام رامش نبید
“Spring and winter shall lose their distinct boundaries, and no wine shall be served in times of joy.”
#93
چو بسیار ازین داستان بگذرد
✦
کسی سوی آزادگی ننگرد
“When much time passes upon this tale, no one shall look toward nobility or freedom anymore.”
#94
بریزند خون از پی خواسته
✦
شود روزگار مهان کاسته
“Blood shall be spilled for the sake of wealth, and the fortune of the great and noble shall wane.”
#95
دل من پر از خون شد و رویْ زرد
✦
دهن خشک و لب‌ها شده لاژورد
“My heart has turned to blood, my face grown pale; my mouth is dry, and my lips have turned blue with grief.”
#96
که تا من شدم پهلوان از میان
✦
چنین تیره شد بخت ساسانیان
“Ever since I became the champion of the realm, the fortune of the House of Sasan has grown so dark.”
#97
چنین بی‌وفا گشت گردان‌سپهر
✦
دژم گشت وز ما ببرید مهر
“Thus treacherous has the revolving sphere become; it has turned dark and severed its love from us.”
#98
مرا تیز پیکان آهن‌گذار
✦
همی بر برهنه نیاید به کار
“My sharp, iron-piercing arrowhead fails to penetrate even an unarmored foe.”
#99
همان تیغ کز گردن پیل و شیر
✦
نگشتی به آورد زان زخم سیر
“The very sword that in battle was never satiated with striking the necks of elephants and lions,”
#100
نبُرَّد همی پوست بر تازیان
✦
ز دانش زیان آمدم بر زیان
“Now cuts not even the skin of the Arabs; from my knowledge, loss upon loss has come to me.”
#101
مرا کاشکی این خرد نیستی
✦
گر اندیشهٔ نیک و بد نیستی
“Would that I possessed not this wisdom, nor had any forethought of good and evil!”
#102
بزرگان که در قادسی بامنند
✦
درشتند و بر تازیان دشمنند
“The nobles who are with me at Qadisiyyah are stern and hostile toward the Arabs.”
#103
گمانند کاین بیش بیرون شود
✦
ز دشمن زمین رود جیحون شود
“They deem that this army will prevail, and that the earth shall become a river Jihun with enemy blood.”
#104
ز راز سپهری کس آگاه نیست
✦
ندانند کاین رنج کوتاه نیست
“None is aware of the secret of the heavens; they know not that this suffering will not end soon.”
#105
چو بر تخمه‌ای بگذرد روزگار
✦
چه سود آید از رنج وز کارزار
“When fate’s period has passed for a dynasty, what profit comes from struggle and battle?”
#106
تو را ای برادر تن آباد باد
✦
دل شاه ایران به تو شاد باد
“May your body remain sound, O brother, and may the heart of the King of Iran be gladdened by you!”
#107
که این قادسی گورگاه منست
✦
کفن جوشن و خون کلاه منست
“For this Qadisiyyah is my graveyard; armor shall be my shroud, and blood my crown.”
#108
چنین است راز سپهر بلند
✦
تو دل را به درد من اندر مبند
“Such is the secret of the high heavens; do not bind your heart in grief for my suffering.”
#109
دو دیده ز شاه جهان برمدار
✦
فدی کن تن خویش در کارزار
“Turn not your eyes away from the King of the World, and sacrifice your body in battle for him.”
#110
که زود آید این روز آهرمنی
✦
چو گردون گردان کند دشمنی
“For this demonic day will soon arrive when the revolving heavens act with enmity.”
#111
چو نامه به مُهر اندر آورد گفت
✦
که پوینده با آفرین باد جفت
“When he sealed the letter, he said: "May the messenger be paired with blessings!"”
#112
که این نامه نزد برادر بَرَد
✦
بگوید جزین هرچ اندرخورد
“That he may carry this letter to my brother, and speak whatever else is fitting beyond it.”