#1
چو آوردم این روز خسرو ببن
✦
ز شیروی و شیرین گشایم سخن
“Now that I have brought the tale of Khosrow's final day to a close, I open the story of Shiruye and Shirin.”
#2
چو پنجاه و سه روز بگذشت زین
✦
که شد کشته آن شاه با آفرین
“When fifty-three days had elapsed since that praised king was slain...”
#3
به شیرین فرستاد شیروی کس
✦
که ای نره جادوی بی‌دست رس
“Shiruye sent a messenger to Shirin, saying: 'O malevolent witch beyond all reach!'”
#4
همه جادویی دانی و بدخویی
✦
به ایران گنهکارتر کس تویی
“'You know all sorcery and evil temper; in all Iran, there is none more guilty than you!'”
#5
به تنبل همی‌داشتی شاه را
✦
به چاره فرود آوری ماه را
“'Through tricks you held the King spellbound, and by deceit brought down the moon from the sky.'”
#6
بترس ای گنهکار و نزد من آی
✦
به ایوان چنین شاد و ایمن مپای
“'Fear now, O sinner, and come before me; do not abide so joyous and secure in your palace!'”
#7
برآشفت شیرین ز پیغام او
✦
وزان پرگنه زشت دشنام او
“Shirin was enraged by his message and by that sinful, ugly insult of his.”
#8
چنین گفت کانکس که خون پدر
✦
بریزد مباداش بالا وبر
“Thus she spoke: 'May he who sheds his father's blood never know stature or glory!'”
#9
نبینم من آن بدکنش را ز دور
✦
نه هنگام ماتم نه هنگام سور
“'I shall not look upon that evil-doer from afar, neither in time of mourning nor in time of feast!'”
#10
دبیری بیاورد انده بری
✦
همان ساخته پهلوی دفتری
“She brought a scribe to bear her sorrow, one versed in writing Middle Persian registers.”
#11
بدان مرد داننده اندرز کرد
✦
همه خواسته پیش او ارز کرد
“She gave counsel to that wise scribe, and accounted all her wealth before him.”
#12
همی‌داشت لختی به صندوق زهر
✦
که زهرش نبایست جستن به شهر
“She kept a portion of lethal poison in a casket, so she would not need to seek it in the city.”
#13
همی‌داشت آن زهر با خویشتن
✦
همی‌دوخت سرو چمن را کفن
“She kept that poison with her, as if sewing a shroud for the cypress of the meadow.”
#14
فرستاد پاسخ به شیروی باز
✦
که ای تاجور شاه گردن فراز
“She sent an answer back to Shiruye: 'O crowned king with head held high,'”
#15
سخنها که گفتی تو برگست و باد
✦
دل و جان آن بدکنش پست باد
“'The words you uttered are mere wind and empty air; low be the heart and soul of that evil-doer!'”
#16
کجا در جهان جادویی جز بنام
✦
شنودست و بودست زان شادکام
“'Where in the world has sorcery ever brought joyful fortune, save by name alone?'”
#17
وگر شاه ازین رسم و اندازه بود
✦
که رای وی از جادوی تازه بود
“'And if the King were of such habit that his judgment was renewed by sorcery,'”
#18
که جادو بدی کس به مشکوی شاه
✦
به دیده به دیدی همان روی شاه
“'Then if anyone in the royal palace were a sorcerer, you would have seen it with your own eyes on the King's face.'”
#19
مرا از پی فرخی داشتی
✦
که شبگیر چون چشم بگماشتی
“'He held me as a token of blessed fortune; when at dawn he opened his eyes,'”
#20
ز مشکوی زرین مرا خواستی
✦
به دیدار من جان بیاراستی
“'He would summon me from the golden palace, adorning his soul at the sight of me.'”
#21
ز گفتار چونین سخن شرم دار
✦
چه بندی سخن کژ بر شهریار
“'Have shame before such speech! Why do you bind false accusations upon the sovereign?'”
#22
ز دادار نیکی دهش یاد کن
✦
به پیش کس اندر مگو این سخن
“'Remember the Creator who bestows goodness, and speak not such things before anyone!'”
#23
ببردند پاسخ به نزدیک شاه
✦
بر آشفت شیروی زان بیگناه
“They brought the answer back to the King; Shiruye was enraged at that innocent queen.”
#24
چنین گفت کز آمدن چاره نیست
✦
چو تو در زمانه سخن خواره نیست
“He said: 'There is no escape from coming to me, for in this era none is more vile in speech than you!'”
#25
چو بشنید شیرین پراز درد شد
✦
بپیچید و رنگ رخش زرد شد
“When Shirin heard this, she was filled with anguish; she writhed in pain and her cheeks turned pale.”
#26
چنین داد پاسخ که نزد تو من
✦
نیایم مگر با یکی انجمن
“She answered: 'I shall not come before you unless it be in the presence of an assembly,'”
#27
که باشند پیش تو دانندگان
✦
جهاندیده و چیز خوانندگان
“'Where wise men, experienced elders, and scholars sit before you.'”
#28
فرستاد شیروی پنجاه مرد
✦
بیاورد داننده و سالخورد
“Shiruye sent fifty men and summoned the wise and aged nobles.”
#29
وزان پس بشیرین فرستاد کس
✦
که برخیز و پیش آی و گفتار بس
“Then he sent word to Shirin: 'Arise and step forth; cease your talk!'”
#30
چو شیرین شنید آن کبود و سیاه
✦
بپوشید و آمد به نزدیک شاه
“When Shirin heard this, she donned blue and black mourning robes and came before the King.”
#31
بشد تیز تا گلشن شادگان
✦
که با جای گوینده آزادگان
“She swiftly went to the Garden of Shādegān, where noble and eloquent men had gathered.”
#32
نشست از پس پرده‌ای پادشا
✦
چناچون بود مردم پارسا
“She seated herself behind a curtain, even as befitted a chaste woman.”
#33
به نزدیک او کس فرستاد شاه
✦
که از سوک خسرو برآمد دو ماه
“The King sent someone to her, saying: 'Two months of mourning for Khosrow have passed.'”
#34
کنون جفت من باش تا برخوری
✦
بدان تا سوی کهتری ننگری
“'Now become my spouse that you may enjoy happiness, so that you look not upon inferior men with shame.'”
#35
بدارم تو را هم بسان پدر
✦
وزان نیز نامی‌تر و خوب‌تر
“'I shall cherish you even as my father did, and even more renowned and splendidly.'”
#36
بدو گفت شیرین که دادم نخست
✦
بده وانگهی جان من پیش تست
“Shirin said to him: 'Give me justice first, and only then is my life at your command.'”
#37
وزان پس نیاسایم از پاسخت
✦
ز فرمان و رای و دل فرخت
“'After that, I shall not rest from answering your command, your will, and your fortunate heart.'”
#38
بدان گشت شیروی همداستان
✦
که برگوید آن خوب رخ داستان
“Shiruye agreed to this, that the fair-faced lady should speak her story.”
#39
زن مهتر از پرده آواز داد
✦
که ای شاه پیروز بادی و شاد
“The noble lady raised her voice from behind the curtain, saying: 'O victorious king, be joyful and blessed!'”
#40
تو گفتی که من بد تن و جادوام
✦
ز پاکی و از راستی یک سوام
“'You claimed that I am of evil nature and a sorceress, far removed from purity and truth.'”
#41
بدو گفت که شیرویه بود این چنین
✦
ز تیزی جوانان نگیرند کین
“Shiruye replied to her: 'It was out of youthful hastiness; young men harbor no lasting grudge.'”
#42
چنین گفت شیرین به آزادگان
✦
که بودند در گلشن شادگان
“Then Shirin addressed the freeborn nobles who were gathered in the Garden of Shādegān:”
#43
چه دیدید ازمن شما از بدی
✦
ز تاری و کژی و نابخردی
“'What evil have you ever seen from me? What darkness, dishonesty, or foolishness?'”
#44
بسی سال بانوی ایران بدم
✦
بهر کار پشت دلیران بدم
“'For many years I was the Queen of Iran, a steadfast shield for brave warriors in every affair.'”
#45
نجستم همیشه جز از راستی
✦
ز من دور بد کژی وکاستی
“'I sought nothing ever but righteousness; crookedness and flaw were far from me.'”
#46
بسی کس به گفتار من شهر یافت
✦
ز هر گونه‌ای از جهان بهر یافت
“Many a person gained a city through my counsel, and derived every manner of benefit from the world.”
#47
به ایران که دید از بنه سایه‌ام
✦
وگر سایهٔ تاج و پیرایه‌ام
“Who in Iran ever saw even my shadow, or the shadow of my crown and ornaments?”
#48
بگوید هر آنکس که دید و شنید
✦
همه کار ازین پاسخ آمد پدید
“Let anyone who has seen or heard speak out; by this response, the truth of all matters is made clear.”
#49
بزرگان که بودند در پیش شاه
✦
ز شیرین به خوبی نمودند راه
“The nobles present before the king praised Shirin and testified to her virtue.”
#50
که چون او زنی نیست اندر جهان
✦
چه در آشکار و چه اندر نهان
“[They said] that there is no woman like her in all the world, neither in public nor in secret.”
#51
چنین گفت شیرین که ای مهتران
✦
جهان گشته و کار دیده سران
“Shirin spoke thus: 'O elders, world-experienced and battle-tested leaders!'”
#52
بسه چیز باشد زنان رابهی
✦
که باشند زیبای گاه مهی
“'In three things lies the excellence of women, making them worthy of the throne of greatness.'”
#53
یکی آنک باشرم و باخواستست
✦
که جفتش بدو خانه آراستست
“'First, that she be modest and wealthy, so that her husband adorns his home through her.'”
#54
دگرآنک فرخ پسر زاید او
✦
ز شوی خجسته بیفزاید او
“'Second, that she bear fortunate sons, adding to the honor of her blessed husband.'”
#55
سه دیگر که بالا و رویش بود
✦
به پوشیدگی نیز مویش بود
“'Third, that she possess stature and beauty of face, while keeping her hair veiled in modesty.'”
#56
بدان گه که من جفت خسرو بدم
✦
به پیوستگی در جهان نو بدم
“'At the time when I became the spouse of Khosrow, I brought new vitality to the world through our union.'”
#57
چو بی‌کام و بی‌دل بیامد ز روم
✦
نشستن نبود اندرین مرز و بوم
“'When he returned heartsick and defeated from Rum, there was no stability or rest left in this land.'”
#58
از آن پس بران کامگاری رسید
✦
که کس در جهان آن ندید و شنید
“'Yet after that, he attained such sovereignty and success as no one in the world had ever seen or heard.'”
#59
وزو نیز فرزند بودم چهار
✦
بدیشان چنان شاد بد شهریار
“'And I bore him four sons, in whom the King took such great delight and joy.'”
#60
چو نستود و چون شهریار و فرود
✦
چو مردان شه آن تاج چرخ کبود
“'Such as Nastud, Shahriyar, and Farud—men worthy of royalty, the very crown of the azure sky.'”
#61
ز جم و فریدون چو ایشان نزاد
✦
زبانم مباد ار بپیچم ز داد
“'Not even Jamshid or Fereydun begot the like of them; may my tongue perish if I turn away from truth!'”
#62
بگفت این و بگشاد چادر ز روی
✦
همه روی ماه و همه پشت موی
“She spoke thus, and drew back the veil from her face—a face like the radiant moon, framed by cascading hair down her back.”
#63
سه دیگر چنین است رویم که هست
✦
یکی گر دروغست بنمای دست
“'The third quality is my face as you see it; if any of this be false, raise your hand!'”
#64
مرا از هنر موی بد در نهان
✦
که آن راندیدی کس اندر جهان
“'Among my treasures was this hair kept hidden, which no one in the world had ever beheld.'”
#65
نمودم همه پیشت این جادویی
✦
نه از تنبل و مکر وز بدخویی
“'I have shown all this splendor before you now—not out of deceit, guile, or evil nature.'”
#66
نه کس موی من پیش ازین دیده بود
✦
نه از مهتران نیز بشنیده بود
“'No one had seen my hair before this day, nor had any of the elders even heard description of it.'”
#67
ز دیدار پیران فرو ماندند
✦
خیو زیر لبها برافشاندند
“At the sight of her, the elders were left stunned and amazed, quietly murmuring praises beneath their breath.”
#68
چو شیروی رخسار شیرین بدید
✦
روان نهانش ز تن برپرید
“When Shiruye beheld Shirin's visage, his inner soul nearly flew from his body.”
#69
ورا گفت جز تو نباید کسم
✦
چو تو جفت یابم به ایران بسم
“He said to her: 'I desire no one but thee; if I have a spouse like thee, it is enough for me in all Iran!'”
#70
زن خوب رخ پاسخش داد باز
✦
که از شاه ایران نیم بی‌نیاز
“The beautiful-faced lady answered him: 'I am not indifferent to the King of Iran.'”
#71
سه حاجت بخواهم چو فرمان دهی
✦
که بر تو بماناد شاهنشهی
“'I have three requests if thou wilt grant them; may the kingship endure with thee forever!'”
#72
بدو گفت شیروی جانم توراست
✦
دگر آرزو هرچ خواهی رواست
“Shiruye said to her: 'My very soul is thine! Whatever else thou desirest shall be granted.'”
#73
بدو گفت شیرین که هر خواسته
✦
که بودم بدین کشور آراسته
“Shirin said to him: 'Every wealth and property with which I was adorned in this realm—'”
#74
ازین پس یکایک سپاری به من
✦
همه پیش این نامور انجمن
“'Hand it all back to me, item by item, right here before this illustrious assembly.'”
#75
بدین نامه اندر نهی خط خویش
✦
که بیزارم از چیز او کم و بیش
“'And affix thy signature upon this document, declaring that thou hast no claim on my goods, whether great or small.'”
#76
بکرد آنچ فرمود شیروی زود
✦
زن از آرزوها چو پاسخ شنود
“Shiruye swiftly executed all she commanded when the lady received confirmation of her desires.”
#77
به راه آمد از گلشن شادگان
✦
ز پیش بزرگان و آزادگان
“She departed from the Shadegan garden, setting forth in front of the nobles and free-born lords.”
#78
به خانه شد و بنده آزاد کرد
✦
بدان خواسته بنده را شاد کرد
“She went to her home and freed her slaves, making them joyful with her wealth.”
#79
دگر هرچ بودش به درویش داد
✦
بدان کو ورا خویش بد بیش داد
“Whatever else she possessed she gave to the poor, bestowing a greater share upon her kin.”
#80
ببخشید چندی به آتشکده
✦
چه برجای و روز و جشن سده
“She donated much to the fire-temples, for fixed rites and holy holy-days such as the festival of Sadeh.”
#81
دگر بر کنامی که ویران شدست
✦
رباطی که آرام شیران بدست
“And also for the ruined lair, the hostel that was once the resting place of lions,”
#82
به مزد جهاندار خسرو بداد
✦
به نیکی روان ورا کرد شاد
“She paid out of the world-conqueror Khosrow's treasury, making his soul rejoice through good deeds.”
#83
بیامد بدان باغ و بگشاد روی
✦
نشست از بر خاک بی‌رنگ و بوی
“She came to that garden and unveiled her face, sitting upon the plain, colorless earth.”
#84
همه بندگان را بر خویش خواند
✦
مران هر یکی رابه خوبی نشاند
“She summoned all the servants to her presence, seating each of them in honor.”
#85
چنین گفت زان پس به بانگ بلند
✦
که هرکس که هست از شما ارجمند
“Then she spoke aloud to them, saying: 'Whoever among you is noble and esteemed,”
#86
همه گوش دارید گفتار من
✦
نبیند کسی نیز دیدار من
“'Give ear all of you to my words, for none shall ever behold my face again.”
#87
مگویید یک سر جز از راستی
✦
نیاید ز دانندگان کاستی
“'Speak nothing but the truth, for no deceit or flaw comes from the wise.”
#88
که زان پس که من نزد خسرو شدم
✦
به مشکوی زرین او نوشدم
“'Since the time I entered Khosrow's palace and joined his golden seraglio as a bride,”
#89
سر بانوان بودم و فر شاه
✦
از آن پس چو پیدا شد از من گناه
“'I was the lady of ladies and the glory of the King; now if any sin has been seen in me,”
#90
نباید سخن هیچ گفتن بروی
✦
چه روی آید اندر زنی چاره جوی
“'Speak it openly without concealment; what deceit could come from a desperate woman?'”
#91
همه یکسر از جای برخاستند
✦
زبانها به پاسخ بیاراستند
“They all rose up as one from their places, framing their tongues to answer her:”
#92
که ای نامور بانوی بانوان
✦
سخن‌گوی و دانا و روشن روان
“'O renowned Lady of Ladies, eloquent, wise, and enlightened of soul!”
#93
به یزدان که هرگز تو راکس ندید
✦
نه نیز از پس پرده آوا شنید
“'By God! No man hath ever seen thy face, nor heard thy voice from behind the curtain.”
#94
همانا ز هنگام هوشنگ باز
✦
چو تو نیز ننشست بر تخت ناز
“'Truly, since the days of Houshang, none like thee hath ever sat upon the throne of grace.'”
#95
همه خادمان و پرستندگان
✦
جهانجوی و بیدار دل بندگان
“All the servants, attendants, counselors, and awake-hearted subjects,”
#96
به آواز گفتند کای سرفراز
✦
ستوده به چین و به روم و طراز
“Said aloud: 'O noble one, praised in China, Rome, and Taraz!”
#97
که یارد سخن گفتن از تو به بد
✦
بدی کردن از روی تو کی سزد
“'Who would dare speak ill of thee? How could evil ever be associated with thy face?'”
#98
چنین گفت شیرین که این بدکنش
✦
که چرخ بلندش کند سرزنش
“Shirin then spoke: 'This evil-doer Shiruye, whom the high heavens shall rebuke,”
#99
پدر را بکشت از پی تاج و تخت
✦
کزین پس مبیناد شادی و بخت
“'Slew his own father for the sake of the crown and throne; may he see no joy nor fortune henceforth!”
#100
مگر مرگ را پیش دیوار کرد
✦
که جان پدر را به تن خوار کرد
“'He brought death upon his father, degrading the royal soul within his body.”
#101
پیامی فرستاد نزدیک من
✦
که تاریک شد جان باریک من
“'He sent a message to me, saying that his slender soul had grown dark with desire for me.”
#102
بدان گفتم این بد که من زنده‌ام
✦
جهان آفرین را پرستنده‌ام
“'I spoke of this villainy while alive, for I am a worshiper of the World-Creator,”
#103
پدیدار کردم همه راه خویش
✦
پراز درد بودم ز بدخواه خویش
“'I made my path clear to all, for my heart was full of pain from my enemy.”
#104
پس از مرگ من بر سر انجمن
✦
زبانش مگر بد سراید ز من
“'Lest after my death, in the assembly of elders, his tongue should speak evil of me.'”
#105
ز گفتار او ویژه گریان شدند
✦
هم از درد پرویز بریان شدند
“At her words, all the nobles wept bitterly, their hearts burning with grief for Parviz.”
#106
برفتند گویندگان نزد شاه
✦
شنیده به گفتند زان بیگناه
“The messengers returned to King Shiruye, relaying all they had heard from that innocent lady.”
#107
بپرسید شیروی کای نیک خوی
✦
سه دیگر چه چیز آمدت آرزوی
“Shiruye then asked: 'O virtuous one, what is the third wish of thy heart?'”
#108
فرستاد شیرین به شیروی کس
✦
که اکنون یکی آرزو ماند و بس
“Shirin sent word back to Shiruye: 'Only one desire now remains, and no more:”
#109
گشایم در دخمهٔ شاه باز
✦
به دیدار او آمدستم نیاز
“'To open the door of the King's tomb once again, for I long deeply to behold his face.'”
#110
چنین گفت شیروی کاین هم رواست
✦
بدیدار آن مهتر او پادشاست
“Shiruye replied: 'This too is granted; she has full right to behold her sovereign lord.'”
#111
نگهبان در دخمه را باز کرد
✦
زن پارسا مویه آغاز کرد
“The keeper unlocked the door of the tomb; the chaste woman began her mournful lamentation.”
#112
بشد چهر بر چهر خسرو نهاد
✦
گذشته سخنها برو کرد یاد
“She went in, laid her face against Khosrow's face, and recalled to him the memories of times past.”
#113
هم آنگه زهر هلاهل بخورد
✦
ز شیرین روانش برآورد گرد
“At that moment she drank deadly poison, casting dust upon her sweet soul.”
#114
نشسته بر شاه پوشیده روی
✦
به تن بریکی جامه کافور بوی
“She sat beside the King, her face veiled, wearing a robe smelling of camphor.”
#115
به دیوار پشتش نهاد و بمرد
✦
بمرد و ز گیتی نشانش ببرد
“She leaned her back against the wall and died; she died, and took her trace away from this world.”
#116
چو بشنید شیروی بیمار گشت
✦
ز دیدار او پر ز تیمار گشت
“When Shiruye heard of her demise, he fell ill; from contemplating her tragic fate, he was filled with sorrow.”
#117
بفرمود تا دخمه دیگر کنند
✦
ز مشک وز کافورش افسر کنند
“He commanded that another mausoleum be prepared, and that her crown be perfumed with musk and camphor.”
#118
در دخمهٔ شاه کرد استوار
✦
برین بر نیامد بسی روزگار
“He firmly sealed the entrance of the King's tomb, but before much time had passed,”
#119
که شیروی را زهر دادند نیز
✦
جهان را ز شاهان پرآمد قفیز
“Shiruye too was given deadly poison, for the full measure of the kings' earthly time had run out.”
#120
به شومی بزاد و به شومی بمرد
✦
همان تخت شاهی پسر را سپرد
“In ill omen he was born, and in evil fortune he perished, surrendering the royal throne to his young son.”
#121
کسی پادشاهی کند هفت ماه
✦
بهشتم ز کافور یابد کلاه
“One who holds sovereignty for a mere seven months shall, by the eighth, wear a crown fashioned of camphor.”
#122
به گیتی بهی بهتر از گاه نیست
✦
بدی بتر از عمر کوتاه نیست
“In this world, virtue is far better than a throne; no affliction is worse than a brief and wasted life.”
#123
کنون پادشاهی شاه اردشیر
✦
بگویم که پیش آمدم ناگزیر
“Now I shall relate the reign of King Ardashir, for it lies inevitably ahead before me.”