🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی شیرویه

❖
59 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۵ - رفتن بدخواهان نزد شیرویه، کشتن خسرو پرویز به دست مهرهرمزد و کشتار فرزندان دربند
چون شیرویه بر اورنگ شهریاری نشست، سایه بیم و اضطراب بر دربار سنگینی می‌کرد. آنان که در براندازی خسرو پرویـز دست داشتند، روز و شب از برگشتن روزگار و انتقام خسرو در هراس بودند. شیرویه شاهی خام و ترسو بود و تخت کیانی برایش دام بلا گشته بود. ستاره‌شناسان نیز پیش‌بینی می‌کردند که خورشید بزرگی و جلال آنان رو به غروب است.

سرانجام، سران سپاه و شورشیان بر شیرویه گرد آمدند و با لحنی تند و تهدیدآمیز گفتند: «دو شاه نمی‌توانند در یک شهر گنجانده شوند؛ یکی بر تخت و دیگری در بند! اگر رابطه پدر و پسر دگربار گرم شود، نخستین کسانی که سرشان بر باد می‌رود ما بندگانیم. باید کار خسرو را یک‌سره کنی.» شیرویه که خود را در چنگال ایشان اسیر و ناتوان می‌دید، از ترس تسلیم شد و پنهانی اجازه داد تا کسی را برای کشتن پدر بیابند.

اما هیچ مرد آزاده و نام‌آوری در سراسر جهان جرأت آن را نداشت که دست به خون خسروپرویز آلوده سازد؛ چرا که ریختن خون چنان شهریاری همچون آویختن کوهی گران بر گردن بود. سرانجام شورشیان در میان راه به مردی زشت‌روی، سیه‌چرده، با چشمانی کبود، تن خشک و پرمو و شکمی گرسنه برخوردند که نامش را کسی نمی‌دانست. این مرد تیره-روز به نزد زادفرخ رفت و پذیرفت که در ازای نان و دینار، این شوم‌ترین کار جهان را به انجام رساند. زادفرخ کیسه‌ای دینار و خنجری آبدیده به او داد و راهی کاخ خسرو کرد.

چون مهرهرمزد با خنجر برهنه وارد خوابگاه شاه شد، خسرو پرویـز با دیدن آن هیولای شوم لرزید و اشک از دیدگانش فرو ریخت. خسرو دریافت که اجلش به دست فرومایه‌ترین خلایق فرا رسیده است. وی از خادم خردسال خود خواست تا تشت زرین، آب پاک و جامه‌ای نو بیاورد. شاه مخلوع طهارت ساخت، زمزمه زمزم و باژ بر زبان آورد، به درگاه یزدان توبه کرد و چادری نو بر سر کشید تا چهره جانی قاتل را نبیند. مهرهرمزد در خانه را بست، سبک‌سار پیش آمد، جامه از تن شاه کنار زد و خنجر بر جگرگاه شاه جهان فرود آورد. خسرو پرویـز بر خویش پیچید و آهی سرد کشید و بر روی جامه‌هایش جان سپرد.

با انتشار خبر مرگ خسرو، بدخواهان به زندان هجوم بردند و پانزده فرزند بی‌گناه او را که در بند بودند، مظلومانه به قتل رساندند. شیرویه چون خبر قتل برادران را شنید، پنهانی گریست اما از ترس بزرگان دم برنیاورد و تنها نگهبانانی گماشت تا زن و فرزندان باقی‌مانده آنان را از گزند شورشیان پاس دارند. بدین گونه، شکوه و جلال بی‌نظیر پرویزپادشاه که در تاریخ ساسانیان همتا نداشت، به پایان آمد و جهان ناپایدار بار دیگر بی‌وفایی خویش را به نمایش گذاشت.
#1
هر آنکس که بد کرد با شهریار
✦
شب و روز ترسان بد از روزگار
#2
چو شیروی ترسنده و خام بود
✦
همان تخت پیش اندرش دام بود
#3
بدانست اختر شمر هرک دید
✦
که روز بزرگان نخواهد رسید
#4
برفتند هرکس که بد کرده بود
✦
بدان کار تاب اندر آورده بود
#5
ز درگاه یکسر به نزد قباد
✦
از آن کار بیداد کردند یاد
#6
که یک بار گفتیم و این دیگرست
✦
تو را خود جزین داوری درسرست
#7
نشسته به یک شهر بی بر دو شاه
✦
یکی گاه دارد یکی زیرگاه
#8
چو خویشی فزاید پدر با پسر
✦
همه بندگان راببرند سر
#9
نییم اندرین کار همداستان
✦
مزن زین سپس پیش ما داستان
#10
بترسید شیروی و ترسنده بود
✦
که در چنگ ایشان یکی بنده بود
#11
چنین داد پاسخ که سرسوی دام
✦
نیارد مگر مردم زشت نام
#12
شما را سوی خانه باید شدن
✦
بران آرزو رای باید زدن
#13
به جویید تا کیست اندر جهان
✦
که این رنج بر ما سرآرد نهان
#14
کشنده همی‌جست بدخواه شاه
✦
بدان تا کنندش نهانی تباه
#15
کس اندر جهان زهرهٔ آن نداشت
✦
زمردی همان بهرهٔ آن نداشت
#16
که خون چنان خسروی ریختی
✦
همی‌کوه در گردن آویختی
#17
ز هر سو همی‌جست بدخواه شاه
✦
چنین تا بدیدند مردی به راه
#18
دو چشمش کبود و در خساره زرد
✦
تنی خشک و پر موی و رخ لاژورد
#19
پر از خاک پای و شکم گرسنه
✦
تن مرد بیدادگر برهنه
#20
ندانست کس نام او در جهان
✦
میان کهان و میان مهان
#21
بر زاد فرخ شد این مرد زشت
✦
که هرگز مبیناد خرم بهشت
#22
بدو گفت کاین رزم کارمنست
✦
چو سیرم کنی این شکار منست
#23
بدو گفت روگر توانی بکن
✦
وزین بیش مگشای لب بر سخن
#24
یکی کیسه دینار دادم تو را
✦
چو فرزند او یار دادم تو را
#25
یکی خنجری تیز دادش چوآب
✦
بیامد کشنده سبک پرشتاب
#26
چو آن بدکنش رفت نزدیک شاه
✦
ورا دیده پابند در پیش گاه
#27
بلرزید خسرو چو او را بدید
✦
سرشکش ز مژگان به رخ برچکید
#28
بدو گفت کای زشت نام تو چیست
✦
که زاینده را بر تو باید گریست
#29
مرا مِهرهرمزد خوانند گفت
✦
غریبم بدین شهر بی‌یار و جفت
#30
چنین گفت خسرو که آمد زمان
✦
بدست فرومایهٔ بدگمان
#31
به مردم نماند همی‌چهراو
✦
به گیتی نجوید کسی مهر او
#32
یکی ریدکی پیش او بد بپای
✦
بریدک چنین گفت کای رهنمای
#33
بروتشت آب آر و مشک و عبیر
✦
یکی پاک ترجامهٔ دلپذیر
#34
پرستنده بشنید آواز اوی
✦
ندانست کودک همی راز اوی
#35
ز پیشش بیامد پرستار خرد
✦
یکی تشت زرین بر شاه برد
#36
ابا جامه و آبدستان وآب
✦
همی‌کرد خسرو ببردن شتاب
#37
چو برسم بدید اندر آمد بواژ
✦
نه گاه سخن بود و گفتار ژاژ
#38
چو آن جامه‌ها را بپوشید شاه
✦
به زمزم همی توبه کرد از گناه
#39
یکی چادر نو به سر در کشید
✦
بدان تا رخ جان ستان راندید
#40
بشد مهر هرمزد خنجر بدست
✦
در خانهٔ پادشا راببست
#41
سبک رفت و جامه ازو در کشید
✦
جگرگاه شاه جهان بر درید
#42
بپیچید و بر زد یکی سرد باد
✦
به زاری بران جامه بر جان بداد
#43
برین گونه گردد جهان جهان
✦
همی راز خویش از تو دارد نهان
#44
سخن سنج بی‌رنج گر مرد لاف
✦
نبیند ز کردار او جز گزاف
#45
اگر گنج داری و گر گُرم و رنج
✦
نمانی همی در سرای سپنج
#46
بی‌آزاری و راستی برگزین
✦
چو خواهی که یابی به داد آفرین
#47
چو آگاهی آمد به بازار و راه
✦
که خسرو بران گونه برشد تباه
#48
همه بدگمانان به زندان شدند
✦
به ایوان آن مستمندان شدند
#49
گرامی ده و پنج فرزند بود
✦
به ایوان شاه آنک دربند بود
#50
به زندان بکشتندشان بی‌گناه
✦
بدانگه که برگشته شد بخت شاه
#51
جهاندار چیزی نیارست گفت
✦
همی‌داشت آن انده اندر نهفت
#52
چو بشنید شیرویه چندی گریست
✦
از آن پس نگهبان فرستاد بیست
#53
بدان تا زن و کودکانشان نگاه
✦
بدارد پس از مرگ آن کشته شاه
#54
شد آن پادشاهی و چندان سپاه
✦
بزرگی و مردی و آن دستگاه
#55
که کس را ز شاهنشهان آن نبود
✦
نه از نامداران پیشین شنود
#56
یکی گشت با آنک نانی فراخ
✦
نیابد نبیند برو بوم و کاخ
#57
خردمند گوید نیارد بها
✦
هر آنکس که ایمن شد از اژدها
#58
جهان رامخوان جز دلاور نهنگ
✦
بخاید به دندان چو گیرد به چنگ
#59
سرآمد کنون کار پرویز شاه
✦
شد آن نامور تخت و گنج و سپاه

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: