🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره تاریخی (اشکانیان و ساسانیان)

پادشاهی یزدگرد هجده سال بود

❖
140 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۳ - پادشاهی پیروز بیست و هفت سال بود
چون پیروز بر تخت کیانی برنشست، آیین دادگری و یزدان‌پرستی پیشه ساخت و بزرگان را به خرد، بردباری و بخشایش فراخواند. اما روزگار، آزمایندگی سخت خود را آغاز کرد؛ خشکسالی دهشتناکی هفت سال سراسر زمین ایران را فراگرفت. چشمه‌سارها خشکید، هوا چون خاک تفتیده شد و قحطی درگاه‌ها را کوبید. پیروز با تدبیری شهریارانه، خراج را بربچید، در انبارهای شاهی را بر عام و خاص گشود و فرمان داد تا توانگران غلات خویش را به ارزان‌ترین قیمت تسلیم نیازمندان کنند، چنان‌که هیچ جانداری از ناداری جان نسپرد. در سال هشتم، شاه و مردم به دشت برآمدند و به زاری دست به درگاه ایزد برداشتند؛ آسمان به رحمت گشوده شد و بارانی چون درّ ناب بر خاک خشک بارید.

پس از رهایی از تنگسالی، پیروز به آبادانی کشور همت گماشت؛ شهرهایی چون ری و بادان‌پیروز (اردبیل) را برپا ساخت و سپاهی گران بیاراست. با این حال، غرور رزم‌جویی او را بر آن داشت تا عهد کهن میان ایران و توران را که بهرام گور بر سنگی برفراز جیحون نگاشته بود بشکند و به جنگ خوشنواز، شهریار هیتالیان، بشتابد. خوشنواز با فرستادن پیام‌ها و اهدا کردن منشور بهرام بر سر نیزه، پیروز را از سوگندشکنی و ستمگری برحذر داشت و خدای جهان را بر حقانیت خویش گواه گرفت، اما پیروز به خشم آمد و به اندرزها گوش فرا نداد. خوشنواز خندقی ژرف و پنهان بر سر راه سپاه ایران کَند. پیروز شیراوژن با کلاه‌خود و گرز شاهی به پیش تاخت و ناگاه همراه با برادرانش نرسی و فرخ‌قباد و هفت تن از شاهزادگان کیانی به درون کنده‌ افتاد و به هلاکت رسید. قباد اسیر شد و ناله و مویه سراسر خاک ایران را فراگرفت.
#1
بیامد به تخت کیی برنشست
✦
چنان چون بود شاه یزدان‌پرست
#2
نخستین چنین گفت با مهتران
✦
که ای پرهنر پاکدل سروران
#3
همی‌خواهم از داور بی‌نیاز
✦
که باشد مرا زندگانی دراز
#4
که که را به که دارم و مه به مه
✦
فراوان خرد باشدم روز به
#5
سر مردمی بردباری بود
✦
سبک سر همیشه به خواری بود
#6
ستون خرد داد و بخشایشست
✦
در بخشش او را چو آرایشست
#7
زبان چرب و گویندگی فر اوست
✦
دلیری و مردانگی پر اوست
#8
هران نامور کو ندارد خرد
✦
ز تخت بزرگی کجا برخورد؟
#9
خردمند هم نیز جاوید نیست
✦
فری برتر از فر جمشید نیست
#10
چو تاجش به ماه اندر آمد بمرد
✦
نشست کیی دیگری را سپرد
#11
نماند برین خاک جاوید کس
✦
ز هر بد به یزدان پناهید و بس
#12
همی‌بود یک سال با داد و پند
✦
خردمند وز هر بدی بی‌گزند
#13
دگر سال روی هوا خشک شد
✦
به جو اندرون آب چون مشک شد
#14
سه دیگر همان و چهارم همان
✦
ز خشکی نبد هیچکس شادمان
#15
هوا را دهان خشک چون خاک شد
✦
ز تنگی به جو آب تریاک شد
#16
ز بس مردن مردم و چارپای
✦
پیی را ندیدند بر خاک جای
#17
شهنشاه ایران چو دید آن شگفت
✦
خراج و گزیت از جهان برگرفت
#18
به هر سو که انبار بودش نهان
✦
ببخشید بر کهتران و مهان
#19
خروشی برآمد ز درگاه شاه
✦
که ای نامداران با دستگاه
#20
غله هرچ دارید پیدا کنید
✦
ز دینار پیروز گنج آگنید
#21
هر آنکس که دارد نهانی غله
✦
وگر گاو و گر گوسفند و گله
#22
به نرخی فروشد که او را هواست
✦
که از خوردنی جانور بی‌نواست
#23
به هر کارداری و خودکامه‌ای
✦
فرستاد تازان یکی نامه‌ای
#24
که انبارها برگشایند باز
✦
به گیتی برآنکس که هستش نیاز
#25
کسی گر بمیرد بنایافت نان
✦
ز برنا و از پیر مرد و زنان
#26
بریزم ز تن خون انباردار
✦
کجا کار یزدان گرفتست خوار
#27
بفرمود تا خانه بگذاشتند
✦
به دشت آمد و دست برداشتند
#28
همی به آسمان اندر آمد خروش
✦
ز بس مویه و درد و زاری و جوش
#29
ز کوه و بیابان وز دشت و غار
✦
ز یزدان همی‌خواستی زینهار
#30
برین گونه تا هفت سال از جهان
✦
ندیدند سبزی کهان و مهان
#31
به هشتُم بیامد مه فرودین
✦
برآمد یکی ابر با آفرین
#32
همی درّ بارید بر خاک خشک
✦
همی‌آمد از بوستان بوی مشک
#33
شده ژاله بر گل چو مل در قدح
✦
همی‌تافت از ابر قوس قزح
#34
زمانه‌ برست از بد بدگمان
✦
به هرجای بر زه نهاده کمان
#35
چو پیروز ازان روز تنگی‌ برست
✦
بر آرام بر تخت شاهی نشست
#36
یکی شارستان کرد پیروز کام
✦
بفرمود کو را نهادند نام
#37
جهاندار گوینده گفت این رِی‌ست
✦
که آرام شاهان فرخ‌پی‌ست
#38
دگر کرد بادان پیروز نام
✦
خنیده به هرجایش آرام و کام
#39
که اکنونش خوانی همی اردبیل
✦
که قیصر بدو دارد از داد میل
#40
چو این بوم‌ها یکسر آباد کرد
✦
دل مردم پر خرد شاد کرد
#41
درم داد با لشکر نامدار
✦
سوی جنگ جستن برآراست کار
#42
بدان جنگ هرمز بُدی پیش‌رو
✦
همی‌رفت با کارسازان نو
#43
قباد از پس پشت پیروز شاه
✦
همی‌راند چون باد لشکر به راه
#44
که پیروز را پاک فرزند بود
✦
خردمند شاخی برومند بود
#45
بلاش از بر تخت بنشست شاد
✦
که کهتر پسر بود با مهر و داد
#46
یکی پارسی بود بس نامدار
✦
ورا سوفرا خواندی شهریار
#47
بفرمود پیروز کایدر بباش
✦
چو دستور شایسته نزد بلاش
#48
سپه را سوی جنگ ترکان کشید
✦
همی تاج و تخت کیی را سزید
#49
همی‌راند با لشکر و گنج و ساز
✦
که پیکار جویند با خوشنواز
#50
نشانی که بهرام یل کرده بود
✦
ز پستی بلندی برآورده بود
#51
نبشته یکی عهد شاهنشهان
✦
که از ترک و ایرانیان در جهان
#52
کسی زین نشان هیچ برنگذرد
✦
کزان رود برتر زمین نشمرد
#53
چو پیروز شیراوژن آنجا رسید
✦
نشان کردن شاه ایران بدید
#54
چنین گفت یکسر به گردنکشان
✦
که از پیش ترکان برین همنشان
#55
مناره برآرم به شمشیر و گنج
✦
ز هیتال تا کس نباشد به رنج
#56
چو باشد مناره به پیش تَرَک
✦
بزرگان به پیش من آرند چک
#57
بگویم که آن کرد بهرام گور
✦
به مردی و دانایی و فر و زور
#58
نمانم به جایی پی خوشنواز
✦
به هیتال و ترک از نشیب و فراز
#59
چو بشنید فرزند خاقان که شاه
✦
ز جیحون گذر کرد خود با سپاه
#60
همی‌بشکند عهد بهرام گور
✦
بدان تازه شد کشتن و جنگ و شور
#61
دبیر جهاندیده را خوشنواز
✦
بفرمود تا شد بر او فراز
#62
یکی نامه بنوشت با آفرین
✦
ز دادار بر شهریار زمین
#63
چنین گفت کز عهد شاهان داد
✦
به گردی نخوانمت خسرونژاد
#64
نه این بود عهد نیاکان تو
✦
گزیده جهاندار و پاکان تو
#65
چو پیمان آزادگان بشکنی
✦
نشان بزرگی به خاک افگنی
#66
مرا با تو پیمان بباید شکست
✦
به ناچار بردن به شمشیر دست
#67
به نامه ز هر کارش آگاه کرد
✦
بسی هدیه با نامه همراه کرد
#68
سواری سراینده و سرفراز
✦
همی‌رفت با نامهٔ خوشنواز
#69
چو آن نامه برخواند پیروز شاه
✦
برآشفت زان نامور پیشگاه
#70
فرستاده را گفت برخیز و رو
✦
به نزدیک آن مرد دیوانه شو
#71
بگویش که تا پیش رود تَرَک
✦
شما را فرستاد بهرام چک
#72
کنون تا لب رود جیحون تو راست
✦
بلندی و پستی و هامون تو راست
#73
من اینک بیارم سپاهی گران
✦
سرافراز گردان جنگ آوران
#74
نمانم مگر سایهٔ خوشنواز
✦
که باشد بروی زمین بر دراز
#75
فرستاده آمد به کردار گرد
✦
شنیده سخن‌ها همه یاد کرد
#76
همی‌گفت یک چند با خوشنواز
✦
ازان شاه گردنکش و دیرساز
#77
چو گفتار بشنید و نامه بخواند
✦
سپاه پراگنده را برنشاند
#78
بیاورد لشکر به دشت نبرد
✦
همان عهد را بر سر نیزه کرد
#79
که بستد نیایش ز بهرامشاه
✦
که جیحون میانجیست ما را به راه
#80
یکی مرد بینادل و چرب‌گوی
✦
ز لشکر گزین کرد با آبروی
#81
بدو گفت نزدیک پیروز رو
✦
به چربی سخن‌گوی و پاسخ شنو
#82
بگویش که عهد نیای تو را
✦
بلند اختر و رهنمای تو را
#83
همی بر سر نیزه پیش سپاه
✦
بیارم چو خورشید تابان به راه
#84
بدان تا هر آنکس که دارد خرد
✦
به منشور آن دادگر بنگرد
#85
مرا آفرین بر تو نفرین بود
✦
همان نام تو شاه بی‌دین بود
#86
نه یزدان پسندد نه یزدان‌پرست
✦
نه اندر جهان مردم زیردست
#87
که بیداد جوید کسی در جهان
✦
بپیچد سر از عهد شاهنشهان
#88
به داد و به مردی چو بهرام شاه
✦
کسی نیز ننهاد بر سر کلاه
#89
برین بر جهاندار یزدان گواست
✦
که او را گوا خواستن ناسزاست
#90
که بیداد جوید همی جنگ من
✦
چنین با سپه کردن آهنگ من
#91
نباشی تو زین جنگ پیروزگر
✦
نیابی مگر ز اختر نیک بر
#92
ازین پس نخواهم فرستاد کس
✦
بدین جنگ یزدان مرا یار بس
#93
فرستاده با نامه آمد چو گرد
✦
سخن‌ها به پیروز بر یاد کرد
#94
چو برخواند آن نامهٔ خوشنواز
✦
پر از خشم شد شاه گردن فراز
#95
فرستاده را گفت چندین سخن
✦
نگوید جهاندیده مرد کهن
#96
که از چاچ یک پی نهد نزد رود
✦
به نوک سنانش فرستم درود
#97
فرستاده آمد بر خوشنواز
✦
فراوان سخن گفت با او به راز
#98
که نزدیک پیروز، ترسِ خدای
✦
ندیدم نبودش کسی رهنمای
#99
همه دیدمش جنگ جوید همی
✦
به فرمان یزدان نگوید همی
#100
چو بشندی زو این سخن خوشنواز
✦
به یزدان پناهید و بردش نماز
#101
چنین گفت کای داور داد و پاک
✦
تویی آفرینندهٔ هور و خاک
#102
تو دانی که پیروز بیدادگر
✦
ز بهرام بیشی ندارد هنر
#103
پی او ز روی زمین برگسل
✦
مه نیرو مه آهنگ جانش مه دل
#104
سخن‌های بیداد گوید همی
✦
بزرگی به شمشیر جوید همی
#105
به گرد سپه بر یکی کنده کرد
✦
سرش را بپوشید و آگنده کرد
#106
کمندی فزون بود بالای اوی
✦
همان سی ارش کرده پهنای اوی
#107
چو این کرده شد نام یزدان بخواند
✦
ز پیش سمرقند لشکر براند
#108
وزان روی سرگشته پیروز شاه
✦
همی‌راند چون باد لشکر به راه
#109
وزین روی پر بیم دل خوشنواز
✦
چنین تا برِ کنده آمد فراز
#110
برآمد ز هردو سپه بوق و کوس
✦
هوا شد ز گرد سپاه آبنوس
#111
چنان تیرباران بد از هر دو روی
✦
که چون آب خون اندر آمد به جوی
#112
چو نزدیکی کنده شد خوشنواز
✦
همی‌گفت با داور پاک راز
#113
وزان روی چون باد پیروزشاه
✦
همی‌تاخت با خوارمایه سپاه
#114
چو آمد به نزدیکی خوشنواز
✦
سپهدار ترکان ازو گشت باز
#115
عنان را بپیچید و بنمود پشت
✦
پس او سپاه اندر آمد درشت
#116
برانگیخت پس باره پیروزشاه
✦
همی‌راند با گرز و رومی کلاه
#117
به کنده در افتاد با چند مرد
✦
بزرگان و شیران روز نبرد
#118
چو نرسی برادرش و فرخ قباد
✦
بزرگان و شاهان فرخ نژاد
#119
برین سان نگون شد سر هفت شاه
✦
همه نامداران زرین کلاه
#120
وزان جایگه شاددل خوشنواز
✦
به نزدیکی کنده آمد فراز
#121
برآورد زان کنده هر کس که زیست
✦
همان خاک بر بخت ایشان گریست
#122
بزرگان و پیکارجویان هران
✦
کسی را که در کنده آمد زمان
#123
شکسته سر و پشت پیروزشاه
✦
شه نامداران با تاج و گاه
#124
ز شاهان نبد زنده جز کیقباد
✦
شد آن لشکر و پادشاهی به باد
#125
همی‌راند با کام دل خوشنواز
✦
سرافراز با لشکر رزمساز
#126
به تاراج داده سپاه و بنه
✦
نه کس میسره دید و نه میمنه
#127
ز ایرانیان چند بردند اسیر
✦
چه افگنده بر خاک و خسته به تیر
#128
نباید که باشد جهانجوی زفت
✦
دل زفت با خاک تیره‌ست جفت
#129
چنین آمد این چرخ ناپایدار
✦
چه با زیردست و چه با شهریار
#130
بپیچاند آن را که خود پرورد
✦
اگر تو شوی پاسبان خرد
#131
نماند برین خاک جاوید کس
✦
تو را توشه از راستی باد و بس
#132
چو بگذشت بر کنده بر خوشنواز
✦
سپاهش شد از خواسته بی‌نیاز
#133
به آهن ببستند پای قباد
✦
ز تخت و نژادش نکردند یاد
#134
چو آگاهی آمد به ایران سپاه
✦
ازان کنده و رزم پیروز شاه
#135
خروشی برآمد ز کشور به درد
✦
ازان شهریاران آزادمرد
#136
چو اندر جهان این سخن گشت فاش
✦
فرود آمد از تخت زرین بلاش
#137
همه گوشت بازو به دندان بکند
✦
همی‌ریخت بر تخت خاک نژند
#138
سپاهی و شهری ز ایران به درد
✦
زن و مرد و کودک همی مویه کرد
#139
همه کنده‌موی و همه خسته‌روی
✦
همه شاه‌جوی و همه راه‌جوی
#140
که تا چون گریزند ز ایران زمین
✦
گر آیند لشکر ازان دشت کین

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: