🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره اساطیری (پیشدادیان)

ضحاک

❖
69 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۲ - بند کردن فریدون، ضحاک را
چو خبرِ شورشِ پایتخت و برآمدنِ اخترِ فریدون به گوش ضحاکِ ماردوش رسید، خشم و کین در جانش جوشیدن گرفت. با تیرگیِ شب، سپاهی گران از دیوانِ نره و بدسگالان برانگیخت و شتابان رو به سوی کاخِ شهریاری نهاد. دیوان و ستم‌پیشگان از راه‌های پنهان بر بام و درِ کاخ فرود آمدند تا کینِ دیرینه بازجویند. اما در شهر، غوغایی پردرد برپا بود؛ مردمانی که سده‌ها زیر بارِ ستمِ اژدها استخوان سوزانده بودند، یک‌دل و یک‌زبان به یاریِ سپاهِ فریدون شتافتند. از هر سو جنگ‌آوران و پیران و برنایان بر دیوارهای کاخ برآمدند و تیر و خشت و سنگ بر لشکرِ اهریمن باریدند، چنان‌که خروش از آتشکده‌ها برآمد که: «اگر بر تختِ شاهی دده‌ای نشیند، به که این اژدهای ناپاک!»

ضحاک چون خود را در میانِ کامِ آتش و کینِ خلق دید، زرهی استوار از آهنِ گران بر تن پوشید تا شناخته نشود. کمندی شصت‌یازی به دست گرفت و پنهانی بر بامِ کاخِ بلند برآمد. از آن بالا نگریست و در سرایِ خویش، شهرنازِ سیه‌چشم را دید که پرنیانِ راز با فریدون می‌بافت و لب به نفرینِ ضحاک گشوده بود. با دیدن این صحنه، آتشِ رشک و کین در مغزش زبانه کشید؛ نه مهرِ جانش ماند و نه یادِ تاج‌وتخت. دشنه‌ای آبگون و تشنه‌به‌خون برکشید و از بام به درونِ ایوان جَست تا سر از تنِ پریچهرگان برکند.

در همان دم، فریدونِ فرخنده چون بادی سهمگین فرارسید و گُرزِ سنگینِ گاوسار برکشید. با تمامیِ نیروی خویش گُرز بر سرِ ضحاک فرود آورد و ترگِ آهنینش را خُرد ساخت. اژدهاپادشاه بر خاک افتاد و فریدون خواست تا کارش را به یک ضربت یکسره کند، که ناگاه سروشِ خجسته از آسمان فرود آمد و بانگ برداشت: «او را نکش که هنوز زمانِ مرگش نفرارسیده است! او را خوار و شکسته در بند کن و به تنگیِ دو کوه ببر!»

فریدون کمندی استوار از چرمِ شیر فراهم ساخت و دست و میانِ ضحاک را چنان سخت ببست که پیلِ ژیان نیز توانِ گسستنش را نداشت. سپس بر تختِ زرینِ شهریاری نشست و آیین‌های شومِ ستمگر را برانداخت. او بانگ برآورد تا سپاهیان به جنگ پایان دهند و برزگران و کارورزان به کارِ خویش بازگردند تا جهان از آشوب بیاساید. مردم و بزرگانِ شهر، خاکِ آستانش را بوسیدند و به دادگری‌اش آفرین گفتند.

سپس فریدون اژدهای ماردوش را بر پشتِ هیونی خوار افکند و رو به سوی کوهستان نهاد. به راهنماییِ سروشِ ایزدی، او را تا کوهِ بلند و سر به فلک کشیدهٔ دماوند برد. در دلِ آن کوهِ ژرف، غاری تاریک و ناپیداکرانه یافت؛ فریدون مسمارهای گران برآورد و دست و پای ضحاک را بر دیواره‌های دیوخویِ دیوارهٔ غار فرو کوبید. ضحاک در آن تنگنا، آویخته بر سنگ و خونِ دل بر زمین‌ریخته، در بندی جاویدان رها شد تا جهان برای همیشه از شر و پلیدیِ او پاک گردد.
#1
جهاندار ضحاک از آن گفت‌گوی
✦
به جوش آمد و زود بنهاد روی
#2
چو شب گردش روز پرگار زد
✦
فروزنده را مهره در قار زد
#3
بفرمود تا برنهادند زین
✦
بر آن بادپایان باریک بین
#4
بیامد دمان با سپاهی گران
✦
همه نره دیوان جنگاوران
#5
ز بی‌راه مر کاخ را بام و در
✦
گرفت و به کین اندر آورد سر
#6
سپاه فریدون چو آگه شدند
✦
همه سوی آن راه بی‌ره شدند
#7
ز اسپان جنگی فرو ریختند
✦
در آن جای تنگی برآویختند
#8
همه بام و در مردم شهر بود
✦
کسی کش ز جنگاوری بهر بود
#9
همه در هوای فریدون بدند
✦
که از درد ضحاک پرخون بدند
#10
ز دیوارها خشت وز بام سنگ
✦
به کوی اندرون تیغ و تیر و خدنگ
#11
ببارید چون ژاله ز ابر سیاه
✦
پئی را نبد بر زمین جایگاه
#12
به شهر اندرون هر که برنا بدند
✦
چه پیران که در جنگ دانا بدند
#13
سوی لشکر آفریدون شدند
✦
ز نیرنگ ضحاک بیرون شدند
#14
خروشی برآمد ز آتشکده
✦
که بر تخت اگر شاه باشد دده
#15
همه پیر و برناش فرمان بریم
✦
یکایک ز گفتار او نگذریم
#16
نخواهیم بر گاه ضحاک را
✦
مر آن اژدهادوش ناپاک را
#17
سپاهی و شهری به کردار کوه
✦
سراسر به جنگ اندر آمد گروه
#18
از آن شهر روشن یکی تیره گرد
✦
برآمد که خورشید شد لاجورد
#19
پس آنگاه ضحاک شد چاره‌جوی
✦
ز لشکر سوی کاخ بنهاد روی
#20
به آهن سراسر بپوشید تن
✦
بدان تا نداند کسش ز انجمن
#21
به چنگ اندرون شست‌یازی کمند
✦
برآمد بر بام کاخ بلند
#22
بدید آن سیه نرگس شهرناز
✦
پر از جادویی با فریدون به راز
#23
دو رخساره روز و دو زلفش چو شب
✦
گشاده به نفرین ضحاک لب
#24
به مغز اندرش آتش رشک خاست
✦
به ایوان کمند اندر افگند راست
#25
نه از تخت یاد و نه جان ارجمند
✦
فرود آمد از بام کاخ بلند
#26
به دست اندرش آبگون دشنه بود
✦
به خون پریچهرگان تشنه بود
#27
ز بالا چو پی بر زمین برنهاد
✦
بیآمد فریدون به کردار باد
#28
بر آن گُرزهٔ گاوسر دست برد
✦
بزد بر سرش، ترگ بشکست خرد
#29
بیآمد سروش خجسته دمان
✦
مزن گفت کاو را نیامد زمان
#30
همیدون شکسته ببندش چو سنگ
✦
ببر تا دو کوه آیدت پیش تنگ
#31
به کوه اندرون به بود بند او
✦
نیاید برش خویش و پیوند او
#32
فریدون چو بشنید نآسود دیر
✦
کمندی بیاراست از چرم شیر
#33
به تندی ببستش دو دست و میان
✦
که نگشاید آن بند پیل ژیان
#34
نشست از بر تخت زرین او
✦
بیفگند ناخوب آیین او
#35
بفرمود کردن به در بر خروش
✦
که هر کس که دارید بیدار هوش
#36
نباید که باشید با ساز جنگ
✦
نه زین گونه جوید کسی نام و ننگ
#37
سپاهی نباید که با پیشه‌ور
✦
به یک روی جویند هر دو هنر
#38
یکی کارورز و یکی گُرزدار
✦
سزاوار هر کس پدید است کار
#39
چو این کار آن جوید آن کار این
✦
پرآشوب گردد سراسر زمین
#40
به بند اندر است آن که ناپاک بود
✦
جهان را ز کردار او باک بود
#41
شما دیر مانید و خرم بوید
✦
به رامش سوی ورزش خود شوید
#42
شنیدند یکسر سخنهای شاه
✦
از آن مرد پرهیز با دستگاه
#43
وز آن پس همه نامداران شهر
✦
کسی کش بد از تاج وز گنج بهر
#44
برفتند با رامش و خواسته
✦
همه دل به فرمانش آراسته
#45
فریدون فرزانه بنواختشان
✦
بر اندازه بر پایگه ساختشان
#46
همی پندشان داد و کرد آفرین
✦
همی یاد کرد از جهان‌آفرین
#47
همی گفت کاین جایگاه من است
✦
به نیک اختر بومتان روشن است
#48
که یزدان پاک از میان گروه
✦
برانگیخت ما را ز البرز کوه
#49
بدان تا جهان از بد اژدها
✦
به فرمان گُرز من آید رها
#50
چو بخشایش آورد نیکی‌دهش
✦
به نیکی بباید سپردن رهش
#51
منم کدخدای جهان سر به سر
✦
نشاید نشستن به یک جای بر
#52
وگر نه من ایدر همی بودمی
✦
بسی با شما روز پیمودمی
#53
مهان پیش او خاک دادند بوس
✦
ز درگاه برخاست آوای کوس
#54
دمادم برون رفت لشکر ز شهر
✦
وز آن شهر نایافته هیچ بهر
#55
ببردند ضحاک را بسته خوار
✦
به پشت هیونی برافگنده زار
#56
همی راند از این گونه تا شیرخوان
✦
جهان را چو این بشنوی پیر خوان
#57
بسا روزگارا که بر کوه و دشت
✦
گذشته‌ست و بسیار خواهد گذشت
#58
بر آن گونه ضحاک را بسته سخت
✦
سوی شیرخوان برد بیداربخت
#59
همی راند او را به کوه اندرون
✦
همی خواست کآرد سرش را نگون
#60
بیآمد هم آن گه خجسته سروش
✦
به خوبی یکی راز گفتش به گوش
#61
که این بسته را تا دماوند کوه
✦
ببر همچنان تازیان بی‌گروه
#62
مبر جز کسی را که نگزیردت
✦
به هنگام سختی به بر گیردت
#63
بیآورد ضحاک را چون نوند
✦
به کوه دماوند کردش به بند
#64
به کوه اندرون تنگ جایش گزید
✦
نگه کرد غاری بنش ناپدید
#65
بیآورد مسمارهای گران
✦
به جایی که مغزش نبود اندران
#66
فرو بست دستش بر آن کوه باز
✦
بدان تا بماند به سختی دراز
#67
ببستش بر آن گونه آویخته
✦
وز او خون دل بر زمین ریخته
#68
از او نام ضحاک چون خاک شد
✦
جهان از بد او همه پاک شد
#69
گسسته شد از خویش و پیوند او
✦
بمانده بدان گونه در بند او

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: