🦅 IRANLORE | ایران‌نامه
✦
✦
✦
✦
دوره پهلوانی (کیانیان)

داستان بیژن و منیژه

❖
51 بیت در این گفتار
برای مشاهده شناسنامه، معنی و هم‌پُرسی با سیمرغ روی هر بیت کلیک کنید
بخش ۱۱ - برداشتن سنگ چاه به نیروی رستم، رهایی بیژن، بخشایش گرگین و آراستن سپاه برای کین افراسیاب
جهان‌پهلوان رستم جامهٔ ببر بیان را بر روی زرهِ رزم خویش گره زد و استوار ساخت. او رو به سوی آفرینندهٔ خورشید و ماه آورد و به درگاه یزدان پناه برد، و دعا کرد تا چشم بدخواهان کور گردد و پروردگار نیرویی شگرف برای رهانیدن بیژن به او ارزانی دارد. سپس به پهلوانانِ همراهش فرمان داد تا آنان نیز کمرهای کین و رزم را محکم ببندند. گردان بر اسبان خویش زین نهادند و چنگالِ دلیری را برای پیکار تیز کردند. تهمتن بر رخشِ گلگون نشست و پیشاپیشِ سپاه راهِ چاه را در پیش گرفت.

چون به سرِ چاهِ اندوهبار رسیدند—چاهی که سنگِ سهمگینِ اکوان دیو بر سرِ آن نهاده شده بود—رستم به هفت پهلوانِ نامدار فرمان داد تا دست به کار شوند و سنگ را از سرِ چاه بردارند. پهلوانانِ ایران فرود آمدند و با تمام توان چنگ در سنگ زدند، اما سنگ گویی بر جای خویش جوش خورده بود؛ دلاوران خسته و عرق‌ریزان بازایستادند و سنگ ذره‌ای نجنبید. در این هنگام، رستم از رخش فرود آمد، دامنِ زره را بر کمر زد و رو به درگاهِ یزدانِ جان‌آفرین آورد و طلب نیرو کرد. آن‌گاه دست به سنگ برد و با نیرویی خداداد، آن صخرهٔ گران را راست از زمین برکند و با خشم به سوی بیشه‌زارِ مرزِ چین افکند، چنان که زمین از برخورد آن به لرزه درآمد.

رستم سر بر دهانهٔ چاه نهاد و با زاری بر حالِ بیژن پرسید که روزگارِ تیره بر او چه آورده است. بیژن از ژرفای چاهِ تاریک پاسخ داد که با شنیدن بانگِ رستم، همهٔ زهرهای جهان برایش به نوش بدل گشته است. او از سختی‌های چاه گفت که زمینش از آهن و آسمانش از سنگ بود. رستم به او نوید داد که خدای جهانبان بر او بخشایش آورده، اما شرطی پیش پایش نهاد: از بیژن خواست تا از گناهِ گرگینِ میلاد بگذرد و کینه را از دل بزداید. بیژن ابتدا خروشید و پافشاری کرد که کینهٔ گرگین تا رستاخیز در دلش باقی است، اما رستم تهدید کرد که اگر سخنش را نپذیرد، او را در همان چاه رها خواهد کرد و بازمی‌گردد. بیژن تسلیمِ حکمِ تهمتن شد و از سرِ تقصیرِ گرگین گذشت.

رستم کمندِ خویش را به درونِ چاه فروفرستاد و بیژن را با پاهای دربند بیرون کشید؛ تنش عریان، موی و ناخنش دراز و رخسارش از رنجِ زنجیرِ زنگارخورده زرد و نزار گشته بود. رستم با دیدن او خروشید و با دست‌های پرتوانِ خویش زنجیرها و بندهای آهنین را گسست. بیژن را به خیمه‌گاه بردند، سر و تنش را شستند و جامه‌ای نو بر او پوشاندند. گرگینِ میلاد پیش آمد، روی بر خاک مالید و از رفتارِ خام و ناپسندِ خویش پوزش خواست و بیژن نیز او را بخشید.

سپس رستم سپاه را آماده ساخت؛ شتران را بار کردند، اسبان را زین نهادند و رستم سلاحِ رزم بر تن کرد. او فرمان داد تا اشکش، منیژه و بیژن را به همراهِ بنه و بار به جای امنی ببرند تا خود در دلِ شب، شبیخونی سهمگین بر کاخِ افراسیاب زند و کینِ دیرین را بازستاند. بیژن نیز با وجود تنِ خسته و رنجور، التماس کرد تا در پیشتازانِ سپاه باشد و در این کین‌خواهی سهمی یابد.
#1
بدانگه که رستم ببربر گره
✦
برافگند و زد بر گره بر زره
#2
بشد پیش یزدان خورشید و ماه
✦
بیامد بدو کرد پشت و پناه
#3
همی گفت چشم بدان کور باد
✦
بدین کار بیژن مرا زور باد
#4
بگردان بفرمود تا همچنین
✦
ببستند بر گردگه بند کین
#5
بر اسبان نهادند زین خدنگ
✦
همه جنگ را تیز کردند چنگ
#6
تهمتن برخشنده بنهاد روی
✦
همی رفت پیش اندرون راه جوی
#7
چو آمد بر سنگ اکوان فراز
✦
بدان چاه اندوه و گرم و گداز
#8
چنین گفت با نامور هفت گرد
✦
که روی زمین را بباید سترد
#9
بباید شما را کنون ساختن
✦
سر چاه از سنگ پرداختن
#10
پیاده شدند آن سران سپاه
✦
کزان سنگ پردخت مانند چاه
#11
بسودند بسیار بر سنگ چنگ
✦
شده مانده گردان و آسوده سنگ
#12
چو از نامداران بپالود خوی
✦
که سنگ از سر چاه ننهاد پی
#13
ز رخش اندر آمد گو شیرنر
✦
زره دامنش را بزد بر کمر
#14
ز یزدان جان آفرین زور خواست
✦
بزد دست و آن سنگ برداشت راست
#15
بینداخت در بیشهٔ شهر چین
✦
بلرزید ازان سنگ روی زمین
#16
ز بیژن بپرسید و نالید زار
✦
که چون بود کارت ببد روزگار
#17
همه نوش بودی ز گیتیت بهر
✦
ز دستش چرا بستدی جام زهر
#18
بدو گفت بیژن ز تاریک چاه
✦
که چون بود بر پهلوان رنج راه
#19
مرا چون خروش تو آمد بگوش
✦
همه زهر گیتی مرا گشت نوش
#20
بدین سان که بینی مرا خان و مان
✦
ز آهن زمین و ز سنگ آسمان
#21
بکنده دلم زین سرای سپنج
✦
ز بس درد و سختی و اندوه و رنج
#22
بدو گفت رستم که بر جان تو
✦
ببخشود روشن جهانبان تو
#23
کنون ای خردمند آزاده خوی
✦
مرا هست با تو یکی آرزوی
#24
بمن بخش گرگین میلاد را
✦
ز دل دور کن کین و بیداد را
#25
بدو گفت بیژن که ای یار من
✦
ندانی که چون بود پیکار من
#26
ندانی تو ای مهتر شیرمرد
✦
که گرگین میلاد با من چه کرد
#27
گرافتد بروبر جهانبین من
✦
برو رستخیز آید از کین من
#28
بدو گفت رستم که گر بدخوی
✦
بیاری و گفتار من نشنوی
#29
بمانم ترا بسته در چاه پای
✦
برخش اندر آرم شوم باز جای
#30
چو گفتار رستم رسیدش بگوش
✦
ازان تنگ زندان برآمد خروش
#31
چنین داد پاسخ که بد بخت من
✦
ز گردان وز دوده و انجمن
#32
ز گرگین بدان بد که بر من رسید
✦
چنین روز نیزم بباید کشید
#33
کشیدیم و گشتیم خشنود ازوی
✦
ز کینه دل من بیاسود ازوی
#34
فروهشت رستم بزندان کمند
✦
برآوردش از چاه با پای‌بند
#35
برهنه تن و موی و ناخن دراز
✦
گدازیده از رنج و درد و نیاز
#36
همه تن پر از خون و رخساره زرد
✦
ازان بند زنجیر زنگار خورد
#37
خروشید رستم چو او را بدید
✦
همه تن در آهن شده ناپدید
#38
بزد دست و بگسست زنجیر و بند
✦
رها کرد ازو حلقهٔ پای بند
#39
سوی خانه رفتند زان چاهسار
✦
بیک دست بیژن بدیگر زوار
#40
تهمتن بفرمود شستن سرش
✦
یکی جامه پوشید نو بر برش
#41
ازان پس چو گرگین بنزدیک اوی
✦
بیامد بمالید بر خاک روی
#42
ز کردار بد پوزش آورد پیش
✦
بپیچید زان خام کردار خویش
#43
دل بیژن از کینش آمد براه
✦
مکافات ناورد پیش گناه
#44
شتر بار کردند و اسبان بزین
✦
بپوشید رستم سلیح گزین
#45
نشستند بر باره نام آوران
✦
کشیدند شمشیر و گرز گران
#46
گسی کرد بار و برآراست کار
✦
چنانچون بود در خور کارزار
#47
بشد با بنه اشکش تیزهوش
✦
که دارد سپه را بهرجای گوش
#48
به بیژن بفرمود رستم که شو
✦
تو با اشکش و با منیژه برو
#49
که ما امشب از کین افراسیاب
✦
نیابیم آرام و نه خورد و خواب
#50
یکی کار سازم کنون بر درش
✦
که فردا بخندد برو کشورش
#51
بدو گفت بیژن منم پیش‌رو
✦
که از من همی کینه سازند نو

شناسنامه و تفسیر بیت

ترجمه انگلیسی:

معنی روان:

ابعاد ادبی و روایی:
موجودیت‌های نام‌برده:
رهنما
هم‌سخن رازهای کهن و راهنمای شاهنامه
درود بر شما، پویندهٔ کارنامهٔ کهن! من «رهنما» هستم؛ همراه شما در شناخت پهلوانان، شهریاران، دیوان، جانوران شگفت و بازخوانی ابیات شاهنامه فردوسی. از هر گوشهٔ این حماسه بپرسید تا با هم به بازخوانی آن بنشینیم.
پیشنهادهای خوانش: