سرگذشت و جایگاه در حماسه

پادشاه ستمگر ماردوش پیشدادی که هزار سال حکومت کرد. در گفتار دو جوان خردمند به اردشیر، سرنوشت شوم و نابودی حکومت ضحاک به عنوان گواهی بر ناپایداری ستمگران و تسلی‌بخش دل اردشیر یاد می‌شود.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (40)

پسر بد مر این پاکدل را یکی / کش از مهر بهره نبود اندکی

معنی: این مرد پاک‌نهاد را پسری بود که از مهر و محبت هیچ بهره‌ای نبرده بود.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #463

جهانجوی را نام ضحّاک بود / دلیر و سبکسار و ناپاک بود

معنی: آن جوینده جهان ضحاک نام داشت؛ جوانی دلیر، اما سبکسر و ناپاک‌نهاد بود.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #464

کجا بیور اسپش همی خواندند / چنین نام بر پهلوی راندند

معنی: او را «بیوراسپ» نیز می‌خواندند و در زبان پهلوی او را به این نام می‌نامیدند.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #465

ز اسپان تازی به زرین ستام / ورا بود بیور که بردند نام

معنی: او ده هزار اسب عربی با لگام‌های زرین داشت و از این رو او را بیوراسپ می‌نامیدند.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #467

شب و روز بودی دو بهره به زین / ز روی بزرگی نه از روی کین

معنی: شب و روز دو بخش از زمانش را بر زین اسب می‌گذراند، اما این از روی غرور و شکوه بود، نه کینه‌توزی.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #468

دل مهتر از راه نیکی ببرد / جوان گوش گفتار او را سپرد

معنی: دل آن جوان سرور را از راه نیکی منحرف ساخت و جوان شتابزده گوش به سخنان او سپرد.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #470

بدو گفت پیمانت خواهم نخست / پس آنگه سخن برگشایم درست

معنی: ابلیس به او گفت: «نخست از تو پیمان و سوگند می‌خواهم، سپس راز خویش را با تو در میان می‌گذارم.»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #471

جوان نیک‌دل گشت فرمانش کرد / چنان چون بفرمود سوگند خورد

معنی: جوان ساده‌دل فرمان او را پذیرفت و همان‌گونه که ابلیس خواسته بود سوگند یاد کرد.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #472

که راز تو با کس نگویم ز بن / ز تو بشنوم هر چه گویی سخن

معنی: سوگند خورد که: «راز تو را هرگز با کسی نگویم و هر چه بگویی به گوش جان بشنوم.»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #473

چو ضحاک بشنید اندیشه کرد / ز خون پدر شد دلش پر ز درد

معنی: چون ضحاک این بشنید به اندیشه فرو رفت و دلش از یاد اندیشه انداختن خون پدر پر از درد شد.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #479

به ابلیس گفت این سزاوار نیست / دگر گوی کاین از در کار نیست

معنی: به ابلیس گفت: «این کار سزاوار نیست؛ سخنی دیگر بگوی، زیرا این پیشنهاد پذیرفتنی نیست.»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #480

سر مرد تازی به دام آورید / چنان شد که فرمان او برگزید

معنی: بدین گونه سرِ آن جوان تازی را به دام افکند، چنان که در نهایت فرمان ابلیس را برگزید.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #483

بپرسید کاین چاره با من بگوی / نتابم ز رای تو من هیچ روی

معنی: ضحاک پرسید: «تدبیر این کار را به من بگوی، زیرا دیگر از رای تو روی نخواهم پیچید.»

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #484

به هر نیک و بد شاه آزاد مرد / به فرزند بر نازده باد سرد

معنی: در هر نیکی و بدی، آن شاه آزادمنش هرگز نگذاشته بود باد سردی بر فرزندش بوزد.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #493

همی پروریدش به ناز و به رنج / بدو بود شاد و بدو داد گنج

معنی: او را با رنج و ناز فراوان پرورده بود، به وجود او شادمان بود و گنج‌های خویش را به او بخشیده بود.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #494

چنان بدگهر شوخ فرزند او / بگشت از ره داد و پیوند او

معنی: اما آن فرزند بدگوهر و بی‌شرم از راه دادگری و پیوند فرزندی و پدری روی برتافت.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #495

به خون پدر گشت همداستان / ز دانا شنیدم من این داستان

معنی: و با ریختن خون پدر هم‌داستان شد؛ چنان‌که این داستان را از دانایان شنیده‌ام:

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #496

فرومایه ضحاک بیدادگر / بدین چاره بگرفت جای پدر

معنی: بدین سان، ضحاک فرومایه و بیدادگر با این حیله و چاره بر جایگاه پدر نشست.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #499

به سر بر نهاد افسر تازیان / بر ایشان ببخشید سود و زیان

معنی: تاج شهریاری تازیان را بر سر نهاد و بر سود و زیان و سرنوشت آنان فرمانروا شد.

جمشید • بخش ۲ - مرداس تازی و فرزند ناخلفش ضحاک بیت #500

بدو گفت گر سوی من تافتی / ز گیتی همه کام دل یافتی

معنی: ابلیس به ضحاک گفت: «از زمانی که به من روی آوردی، به تمام آرزوهای دلت در جهان رسیدی.»

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #502

همیدون به ضحاک بنهاد روی / نبودش به جز آفرین گفت و گوی

معنی: بدین گونه نزد ضحاک آمد و سخنی جز ثنا و آفرین بر زبان نرانْد.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #507

چو بشنید ضحاک بنواختش / ز بهر خورش جایگه ساختش

معنی: چون ضحاک این سخن را شنید، او را بنواخت و جایگاهی برای ساختن خوراک به او داد.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #509

به خونش بپرورد بر سان شیر / بدان تا کند پادشا را دلیر

معنی: شاه را با گوشت و خون چون شیری ژیان پروراند تا او را بی‌باک و خونخوار گرداند.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #513

سخن هر چه گویدش فرمان کند / به فرمان او دل گروگان کند

معنی: تا هر چه ابلیس بگوید، ضحاک اطاعت کند و دل به فرمان او سپارد.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #514

بخورد و بر او آفرین کرد سخت / مزه یافت خواندش ورا نیک‌بخت

معنی: ضحاک خورد و بسیار بر او آفرین گفت و از طعم آن لذت برد و آشپز را خوش‌بخت خواند.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #516

شه تازیان چون به نان دست برد / سر کم خرد مهر او را سپرد

معنی: چون پادشاه تازیکان دست به غذا برد، سرِ کم‌خردش یکسره شیفته و دل‌بسته او شد.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #521

چو ضحاک دست اندر آورد و خورد / شگفت آمدش زان هشیوار مرد

معنی: چون ضحاک از آن خورد، از استادی و دانایی آن مرد شگفت‌زده شد.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #525

بدو گفت بنگر که از آرزوی / چه خواهی بگو با من ای نیک‌خوی

معنی: به او گفت: «بنگر چه آرزویی داری، بگو ای خوش‌خوی تا برآورده کنم.»

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #526

چو ضحاک بشنید گفتار اوی / نهانی ندانست بازار اوی

معنی: چون ضحاک این گفتار را شنید، از فریب پنهانی او آگاه نشد.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #531

بدو گفت دارم من این کام تو / بلندی بگیرد از این نام تو

معنی: ضحاک گفت: «خواسته‌ات را برمی‌آورم و با این کار نامت والا می‌شود.»

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #532

بفرمود تا دیو چون جفت او / همی بوسه داد از بر سفت او

معنی: فرمان داد تا آن دیوِ هم‌دم بر هر دو کتف او بوسه زند.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #533

دو مار سیه از دو کتفش برست / غمی گشت و از هر سویی چاره جست

معنی: دو مار سیاه از دو کتف ضحاک برویید؛ شاه اندوهگین شد و از هر سو در پی چاره برآمد.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #535

چو شاخ درخت آن دو مار سیاه / برآمد دگر باره از کتف شاه

معنی: مانند شاخه درخت، آن دو مار سیاه بار دیگر از کتف‌های شاه برآمدند.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #537

به سان پزشکی پس ابلیس تفت / به فرزانگی نزد ضحاک رفت

معنی: سپس ابلیس شتابان در هیبت پزشکی فرزانه نزد ضحاک آمد.

جمشید • بخش ۳ - داستان رویش مار بر شانه‌های ضحاک بیت #540

شنودند کان‌جا یکی مهتر است / پر از هول شاه اژدها پیکر است

معنی: زیرا شنیده بودند که در آنجا سروری بزرگ حضور دارد، شاهی سهمگین و اژدهاپیکر.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #552

سواران ایران همه شاه‌جوی / نهادند یک‌سر به ضحاک روی

معنی: سواران و پهلوانان ایران که همگی در جستجوی شاهی جدید بودند، یک‌سره رو به سوی ضحاک آوردند.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #553

به شاهی بر او آفرین خواندند / ورا شاه ایران زمین خواندند

معنی: او را ستودند و به پادشاهی آفرین گفتند و او را شاه سرزمین ایران خواندند.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #554

کی اژدهافش بیامد چو باد / به ایران زمین تاج بر سر نهاد

معنی: آن پادشاه اژدهاوش چون باد بتاخت و آمد و در خاک ایران تاج پادشاهی بر سر نهاد.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #555

نهان گشته بود از بد اژدها / نیامد به فرجام هم ز او رها

معنی: او از گزند آن اژدها پنهان شده بود، اما سرانجام نتوانست از چنگال او رهایی یابد.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #562

چو ضحاکش آورد ناگه به چنگ / یکایک ندادش زمانی درنگ

معنی: چون ضحاک ناگهان او را به چنگ آورد، حتی یک لحظه نیز به او مهلت نداد.

جمشید • بخش ۴ - سقوط جمشید بیت #563