سرگذشت و جایگاه در حماسه

رشنواد، سپهسالار خردمند و دوراندیش ملکه همای چهرزاد است. او در جریان لشکرکشی به روم، صدای سروش غیبی را بر فراز طاق ویرانی که داراب در آن خفته بود شنید و پس از پیروزی در جنگ، با تحقیق از گازر و شوهرش و ارسال یاقوت سرخ و نامه به همای، راز نسبِ پادشاهی داراب را کشف و آشکار ساخت.

نمونه ابیات شاهنامه در پیوند با این موجودیت (37)

یکی مرد بد نام او رشنواد / سپهبد بد او هم سپهبدنژاد

معنی: مرد نامداری بود به نام رشنواد که سپهبدی نژاده و از تبار بزرگان بود.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۳ - آگاهی داراب از گوهر خویش نزد زن گازر، پیوستن به سپاه رشنواد و جوشیدن شیر همای بیت #28263

بفرمود تا برکشد سوی روم / به شمشیر ویران کند روی بوم

معنی: همای بفرمود تا سپاه به سوی روم ببرد و آن بوم را با شمشیر ویران سازد.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۳ - آگاهی داراب از گوهر خویش نزد زن گازر، پیوستن به سپاه رشنواد و جوشیدن شیر همای بیت #28264

سپه گرد کرد آن زمان رشنواد / عرض‌گاه بنهاد و روزی بداد

معنی: رشنواد سپاهی گرد آورد، عرض‌گاه (محل سان دیدن) برپا کرد و جیره و روزی به آنان داد.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۳ - آگاهی داراب از گوهر خویش نزد زن گازر، پیوستن به سپاه رشنواد و جوشیدن شیر همای بیت #28265

چو بشنید داراب شد شادکام / به نزدیک او رفت و بنوشت نام

معنی: چون داراب این خبر را شنید، شادکام شد و نزد رشنواد رفت و نام خویش را بنوشت.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۳ - آگاهی داراب از گوهر خویش نزد زن گازر، پیوستن به سپاه رشنواد و جوشیدن شیر همای بیت #28266

ز اختر یکی روزگاری گزید / ز بهر سپهبد چنان چون سزید

معنی: از روی طالع و اختران، روزی خجسته برای سپهبد رشنواد برگزید، چنان‌که شایسته بود.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۳ - آگاهی داراب از گوهر خویش نزد زن گازر، پیوستن به سپاه رشنواد و جوشیدن شیر همای بیت #28278

چنان بد که روزی یکی تندباد / برآمد غمی گشت زان رشنواد

معنی: چنان شد که روزی تندبادی برآمد و رشنواد از آن آشفته و غمگین گشت.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۴ - تندباد و پناه داراب در طاق ویران، خروش نهانی و شناختن رشنواد و خواندن گازر بیت #28283

سپهبد همی گرد لشکر بگشت / بران طاق آزرده اندر گذشت

معنی: سپهبد رشنواد گرد سپاه می‌گشت تا آنکه از کنار آن طاق آزرده گذشت.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۴ - تندباد و پناه داراب در طاق ویران، خروش نهانی و شناختن رشنواد و خواندن گازر بیت #28291

چنین گفت با خویشتن رشنواد / که این بانگ رعدست گر تندباد

معنی: رشنواد با خود گفت: آیا این بانگ رعد است یا غریو تندباد؟

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۴ - تندباد و پناه داراب در طاق ویران، خروش نهانی و شناختن رشنواد و خواندن گازر بیت #28295

سیم بار آوازش آمد به گوش / شگفتی دلش تنگ شد زان خروش

معنی: برای سومین بار آن آواز به گوش رسید و دل رشنواد از شگفتی و بیم تنگ شد.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۴ - تندباد و پناه داراب در طاق ویران، خروش نهانی و شناختن رشنواد و خواندن گازر بیت #28298

به پیش سپهبد بگفت آنچ دید / دل پهلوان زان سخن بردمید

معنی: آنچه را دیده بودند به پیشگاه سپهبد بازگفتند و دل رشنواد از شنیدن آن به جوش آمد.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۴ - تندباد و پناه داراب در طاق ویران، خروش نهانی و شناختن رشنواد و خواندن گازر بیت #28303

چو سالار شاه آن شگفتی بدید / سرو پای داراب را بنگرید

معنی: چون سپهبد آن شگفتی را دید، با دقت سر تا پای داراب را بنگریست.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۴ - تندباد و پناه داراب در طاق ویران، خروش نهانی و شناختن رشنواد و خواندن گازر بیت #28307

چو خورشید سر برزد از کوهسار / سپهبد برفتن بر آراست کار

معنی: چون خورشید از پس کوه برآمد، سپهبد رشنواد کار رفتن و لشکربکشی را سامان داد.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۴ - تندباد و پناه داراب در طاق ویران، خروش نهانی و شناختن رشنواد و خواندن گازر بیت #28313

بران سان که آن زن برو کرد یاد / سخنها همی گفت با رشنواد

معنی: دقیقاً همان‌گونه که همسر گازر برایش نقل کرده بود، سخنان را برای رشنواد بازگو کرد؛

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۴ - تندباد و پناه داراب در طاق ویران، خروش نهانی و شناختن رشنواد و خواندن گازر بیت #28319

هم‌انگه فرستاد کس رشنواد / فرستاده را گفت بر سان باد

معنی: همان‌دم رشنواد پیکی فرستاد و به او گفت همچون باد شتاب کن،

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۴ - تندباد و پناه داراب در طاق ویران، خروش نهانی و شناختن رشنواد و خواندن گازر بیت #28322

بگفت این و زان جایگه برگرفت / ازان مرز تا روم لشکر گرفت

معنی: پس از گفتن این سخنان، رشنواد از آنجا حرکت کرد و از آن مرز، سپاهی به سوی سرزمین روم روانه ساخت.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28324

سپهبد طلایه به داراب داد / طلایه سنان را به زهر آب داد

معنی: سپهسالار طلایه‌داری سپاه را به داراب سپرد؛ طلایه‌دارانی که سرِ نیزه‌های خود را به زهر آغشته کرده بودند.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28325

به پیروزی از رومیان گشت باز / به نزدیک سالار گردنفراز

معنی: او با پیروزی از نبردِ رومیان بازگشت و به نزد رشنواد، سپهسالار سرافراز، آمد.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28334

بسی آفرین یافت از رشنواد / که این لشکر شاه بی‌تو مباد

معنی: رشنواد او را بسیار ستود و گفت: «مبادا روزی که سپاه شاه از وجود تو خالی باشد!»

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28335

چو ما بازگردیم زین رزم روم / سپاه اندر آید به آباد بوم

معنی: «چون از این جنگ با روم بازگردیم، سپاه ما با افتخار به سرزمینی آباد قدم خواهد گذاشت.»

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28336

تو چندان نوازش بیابی ز شاه / ز اسپ و ز مهر و ز تیغ و کلاه

معنی: «تو از سوی پادشاه نوازش‌ها و پاداش‌های فراوان خواهی یافت؛ از اسب و مهر و شمشیر و کلاه شاهواری.»

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28337

چو زو رشنواد آن شگفتی بدید / ز شادی دل پهلوان بردمید

معنی: چون رشنواد آن کار شگفت‌انگیز را از داراب دید، دلِ پهلوان از شادمانی شکوفا شد.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28349

برو آفرین کرد و چندی ستود / بران آفرین مهربانی فزود

معنی: او را آفرین گفت و بسی ستود و بر آن ستایش، مهربانی و محبت فراوان افزود.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28350

سپهبد به لشکرگه رومیان / برآسود و بگشاد بند میان

معنی: سپهسالار رشنواد در لشکرگاه رومیان به آسایش پرداخت و کمربند رزم خویش را گشود.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28352

ببخشید در شب بسی خواسته / شد از خواسته لشکر آراسته

معنی: در آن شب خواسته و اموال فراوانی ببخشید و سپاه ایران از غنایم آراسته و ثروتمند شد.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28353

فرستاد نزدیک داراب کس / که ای شیردل مرد فریادرس

معنی: او فرستاده‌ای به نزد داراب روانه کرد و گفت: «ای دلاورِ شیردل و ای فریادرسِ گردان!»

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28354

نگه کن کنون تا پسند تو چیست / وزی خواسته سودمند تو چیست

معنی: «کنون بنگر تا چه چیز پسندِ توست و از این مال و غنایم چه چیز به کارت می‌آید.»

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28355

نگه دار چیزی که رای آیدت / ببخش آنچ دل رهنمای آیدت

معنی: «هرآنچه خردت می‌پسندد برای خود بردار و آنچه دلت گواهی می‌دهد به دیگران ببخش.»

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28356

فرستاد دیگر سوی رشنواد / بدو گفت پیروز بادی و شاد

معنی: باقی اموال را به نزد رشنواد بازفرستاد و بدو گفت: «پیروز و شادکام باشی!»

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28359

فرستاده آمد بر رشنواد / که گر دادگر سر نپیچد ز داد

معنی: فرستاده‌ای به نزد رشنواد آمد و گفت: «اگر سپهسالار دادگر از آیینِ دادگری سر نپیچد،»

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28369

سپهبد پذیرفت زو آنچ بود / ز دینار وز گوهر نابسود

معنی: سپهسالار رشنواد آنچه را که فرستاده شده بود، از دینارهای زرین و گوهر‌های دست‌نخورده، پذیرفت.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۵ - نبرد داراب با رومیان، آفرین و بخشش رشنواد و باژ فرستادن قیصر بیت #28373

وزان جایگه بازگشتند شاد / پسندیده داراب با رشنواد

معنی: از آن جا با شادمانی بازگشتند؛ در حالی که داراب بسیار مورد پسند و پسندیدهٔ رشنواد قرار گرفته بود.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۶ - گفتگوی رشنواد با گازر، نامه و یاقوت به همای، شناختن داراب و بخشش گنج بیت #28374

چو دید آن زن و شوی را رشنواد / ز هر گونه پرسید و کردند یاد

معنی: چون رشنواد آن زن و شوهر را دید، از هر گونه پرسش به میان آورد و آنان ماجرا را یادآوری کردند.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۶ - گفتگوی رشنواد با گازر، نامه و یاقوت به همای، شناختن داراب و بخشش گنج بیت #28378

چنین گفت با شوی و زن رشنواد / که پیروز باشید همواره شاد

معنی: رشنواد به شوهر و زن چنین گفت: همواره پیروز و شادکام باشید.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۶ - گفتگوی رشنواد با گازر، نامه و یاقوت به همای، شناختن داراب و بخشش گنج بیت #28381

از آواز که آمد مر او را به گوش / ز تنگی که شد رشنواد از خروش

معنی: و از آوازی که به گوشش آمد و از ناله و خروشی که رشنواد از سر نگران‌حالی برآورد،

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۶ - گفتگوی رشنواد با گازر، نامه و یاقوت به همای، شناختن داراب و بخشش گنج بیت #28386

به شاه جهاندار نامه بداد / شنیده بگفت از لب رشنواد

معنی: نامه را به شهریار دارندهٔ جهان (همای) داد و آنچه را از زبان رشنواد شنیده بود بازگفت.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۶ - گفتگوی رشنواد با گازر، نامه و یاقوت به همای، شناختن داراب و بخشش گنج بیت #28391

کنون ایزد او را بمن بازداد / به پیروز نام و پی رشنواد

معنی: اکنون خداوند او را به من بازگردانده است، با نام خجسته و قدم مبارک رشنواد.

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۶ - گفتگوی رشنواد با گازر، نامه و یاقوت به همای، شناختن داراب و بخشش گنج بیت #28402

به روز دهم بامداد پگاه / سپهبد بیامد به نزدیک شاه

معنی: روز دهم هنگام پگاه، سپهسالار (رشنواد) به نزد شاه (همای) آمد،

پادشاهی همای چهرزاد سی و دو سال بود • بخش ۶ - گفتگوی رشنواد با گازر، نامه و یاقوت به همای، شناختن داراب و بخشش گنج بیت #28407